Logo Thing main logo

Tag: sukcecja władzy

Analiza

Fenomen modernizacji w Serbii. Dylematy współczesne i obciążenia historyczne

24.11.2020

Streszczenie: Celem analizy jest próba zobrazowania dylematów związanych z procesem modernizacji społeczeństwa serbskiego i jego dynamiki od początków istnienia współczesnego państwa do dzisiaj W rozprawie dowodzi się, że mimo względnej stabilności politycznej osiągniętej po roku 2000 i upadku reżimu Slobodana Miloševića, elita polityczna pozostaje, zarówno na płaszczyźnie ideologicznej jak i politycznej, rozdarta przez te same wciąż aktualne dychotomie mające korzenie od początków XIX stulecia: Wschód czy Zachód, demokracja czy autorytaryzm, reformy czy utrzymanie status quo, nowoczesne czy tradycyjne, obywatelskie czy narodowe jako kluczowe pytania dotyczące procesów modernizacyjnych. W tak przyjętej perspektywie badawczej próbuje sie odpowiedzieć na pytanie o stan modernizacji w tym państwie oraz jaka jest kondycja, rola i odpowiedzialność elit pretendujących do podjęcia się zadań modernizacyjnych. Praca stanowi próbę wyjaśnienia tego fenomenu korzystając z metody historycznej, komparatystycznej i systemowej.Słowa kluczowe: Serbia, modernizacja, elity, transformacja ustrojowa Abstract: The paper aims to analyze the dilemmas related to the process of modernization of Serbian society and its dynamics from the beginnings of the modern state until today. The paper proves that despite the relative political stability achieved after 2000 and the fall of the Slobodan Milošević regime, Serbian society remains, both on the ideological level and political, torn apart by the same valid dichotomies with roots from the early nineteenth century: East or West, democracy or authoritarianism, reforms or maintaining the status quo, modernity or traditionalism, civic or national as key questions about modernization processes. From such a perspective, an attempt is made to answer the question why the modernization remains unfinished and what is the role and responsibility of the elite aspiring to undertake this task. The analysis also covers the issues of deep social divisions, especially among the elite, which resemble conflicts of intransigent enemies rather than political discussions of members of the same society and people who are to build a common future. The paper aims to explain this phenomenon using the historical, comparative and systemic methods.Key words: Serbia, modernization, elites, political transformationWprowadzenieHistorycznie ujmując, w Serbii od dwóch stuleci istnieje chroniczny problem braku możliwości osiągnięcia podstawowego konsensusu w kwestii podstawowych wartości społecznych i politycznych, któremu towarzyszy niezdolność elity politycznej do przybliżenia nieuchronności modernizacji społeczeństwu. Problem szczególnie nasilił się od początku transformacji ustrojowej, która w Serbii, szczególnie w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, dodatkowo została obciążona rozpadem jugosłowiańskiej federacji i rządami Slobodana Miloševicia. Przyjęty neoliberalny model transformacji po 2000 roku wraz z nieskuteczną artykulacją proeuropejskiej, modernizacyjnej agendy przez elity liberalne doprowadził do dominacji rządów Aleksandra Vučicia uprawiającego swoistą realpolitik w oparciu o teoretyczną koncepcję Carla Schmitta i praktyczną koncepcję polityczną Konrada Adenauera. Udało mu się przez to osiągnąć wystarczający poziom stabilności instytucjonalnej, bez której przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-politycznych w Serbii byłoby niemożliwe. Praca stanowi próbę analizy wyjaśnienia tego fenomenu korzystając z metody historycznej, komparatystycznej i systemowej.Dwustuletnie dylematy: pierwszeństwo państwa czy społeczeństwa?Socjogeneza państw Europy Zachodniej świadczy o tym, że powstały one w wyniku długiego, niekoniecznie ciągłego i spójnego procesu rozwoju społecznego (Elias 2011). Proces powstawania nowoczesnego państwa serbskiego był znacznie krótszy ze względu na wielowiekową okupację turecką oraz bardziej rewolucyjny, a państwo odgrywało znacznie ważniejszą rolę w procesie transformacji społeczeństwa, niż to miało miejsce w przypadku większości państw Europy Zachodniej. W rezultacie, serbska elita polityczna, nawet narzucając sobie ograniczenia instytucjonalne, była bardziej "panem" niż "sługą" ludu. Do tego należy przypomnieć, że historyczna, polityczna, nawet kulturowa rzeczywistość tego małego państwa europejskiego permanentnie pozostawała rzeczywistością wojenną (Babić 2018: 91) wzmacniającą taki wzajemny stosunek państwa i społeczeństwa. Dlatego cechy osobowościowe władców, wyraźny wpływ i bezpośrednie przenikanie polityki w gospodarkę, skłonność do korupcji, odegrały w Serbii większą rolę niż w innych społeczeństwach europejskich. Słowem, od powstania współczesnego państwa, co oznacza okres dwóch stuleci, w Serbii istnieje ciągły konflikt między potrzebą modernizacji a oporem większości wobec reform i zmian. Opór ten wynika nie tylko z głęboko zakorzenionego lęku przed zmianą, ale również z chęci zachowania zdobytych pozycji kluczowych beneficjentów władzy. Kiedy w 1804 roku nowopowstałe państwo serbskie zerwało z narzuconym porządkiem upadającego imperium osmańskiego, a zwłaszcza po zniesieniu stosunków feudalnych w ramach starego systemu, wydawało się, że stanie się ono naturalnym odbiorcą najbardziej zaawansowanych europejskich prądów ideologicznych tego okresu. Na przykład, Serbia była drugim po napoleońskiej Francji państwem w Europie dążącym do zniesienia feudalizmu w ramach m.in. bardzo liberalnej na swoje czasy konstytucji zwanej Sreteńską z 1834 roku. Niemniej, nowy porządek powstawał równolegle z walką zbrojną z ciągle zagrażającą istnieniu i przetrwaniu powstańczej Serbii – Turcją osmańską. Od tego czasu społeczeństwo serbskie musiało poświęcać znacznie więcej energii na walkę o przetrwanie niż na procesy modernizacji i emancypacji. Lęki egzystencjalne ukształtowały kulturę polityczną i dominującą zbiorową świadomość społeczną, w których porządek społeczny i przetrwanie zawsze będą miały prymat nad kwestiami dotyczącymi swobód politycznych czy samej demokracji. Takiemu porządkowi rzeczy stawiać czoło musieli kolejni reformatorzy, poczynając od przywódcy pierwszego powstania serbskiego z 1804 roku – Czarnego Jerzego – Karadziordzia. Książę Miloš Obrenović musiał abdykować, zaś jego syn Mihailo Obrenović padł ofiarą zamachu w 1868 roku ze względu na przekonania o przyszłości serbskiego społeczeństwa i ustroju politycznego państwa. Podobnie Aleksander Obrenović, który z podobnych powodów został zabity w 1903 roku w zamachu stanu dokonanym przez zwolenników dynastii Karadziordzewiciów (Ћоровић 2001: 521). Niemniej, historia Serbii tego okresu przez wielu przedstawiana jako walka dwóch dynastii (Karadzordziewiciów i Obrenoviciów), miała swoją głębszą przyczynę, mianowicie nieustanny opór wobec reform koniecznych do rozwoju społeczeństwa i państwa. Po zakończeniu rywalizacji między obiema dynastiami w okresie sprzed I wojny światowej, konflikt między zwolennikami a przeciwnikami reform i modernizacji trwał nadal pod pozorem ideologicznej rozgrywki zwolenników monarchii ze zwolennikami ustroju komunistycznego i/lub republikańskiego. W nieco zmienionej formie ta sama matryca podstawowych napięć społecznych ujawniła się nawet po zwycięstwie komunizmu po 1945 roku, kiedy pod parasolem jednopartyjnej komunistycznej monolityczności, te struktury określane jako "liberalne", będą regularnie tłumione i eliminowane w ramach samej partii (Babić 2015). Dopiero wprowadzeniem systemu wielopartyjnego i pluralizmu ideologicznego po 1991 roku, konflikt ów stanie się publicznie widoczny, kiedy to w szczególnie złożonych i niesprzyjających okolicznościach izolacji międzynarodowej i wojen o dziedzictwo pojugosłowiańskie, kultura polityczna społeczeństwa serbskiego ujawniła swoje głębokie podziały odnośnie do problemu modernizacji. Jednocześnie, w obliczu odziedziczonych historycznie, obiektywnych okoliczności, niezwykle niekorzystnych dla kształtowania się i ustanowienia demokratycznego społeczeństwa typu zachodniego, w społeczeństwie serbskim zaczął rozwijać się ruch obywatelski w postaci mniej lub bardziej jasno wyrażonych liberalnych i proeuropejskich prądów intelektualnych i politycznych. Budować będą one jego tożsamość w latach 90. XX wieku na ideach ruchu antywojennego. Po upadku reżimu Slobodana Miloševicia czerpać będzie siłę polityczną z idei integracji europejskiej i modernizacji społeczeństwa serbskiego zgodnego z wzorcem i doświadczeniami, przez które przeszły prawie wszystkie państwa Europy Wschodniej w okresie transformacji postkomunistycznej.Niemniej jednak, pomimo tego, że przedstawiciele opcji proeuropejskiej i obywatelskiej opowiadali się za ideami, których skuteczność została udowodniona w praktyce i takimi, które mogły wytrzymać próbę czasu, ich zwolennicy regularnie pozostawali w mniejszości i bez większych szans w zderzeniu z orędownikami zachowawczych tradycyjnych wzorców z przeszłości i czasem archaicznych struktur i relacji społecznych. Nawet, gdy formalnie rządzili przedstawiciele obywatelskich opcji politycznych (szczególnie bezpośrednio po upadku reżimu Miloševicia w latach 2000-2003 za rządów premiera Zorana Džindžicia) nie tylko nie byli w stanie wygrać starcia ze społecznym oporem przeciwników reform, ale często nie znajdowali zrozumienia i poparcia nawet tych sił społecznych, które opowiadały się za reformami, emancypacją i modernizacją. Czy to z powodu braku świadomości realiów i środowiska, w którym przyszło im działać politycznie, czy też z powodu pogardy dla większości społecznej, której z jakichś powodów nie umiano zrozumieć i z którą nie potrafiono nawiązać skutecznej komunikacji, elita intelektualna i polityczna o proweniencji obywatelskiej wykazała skrajne niezrozumienie swojej misji politycznej. Nie była również w stanie przełożyć pomysłów na operacyjny program polityczny oraz strategię, które miałyby realną szansę na realizację. Co mogło być tego przyczyną? Realia transformacji po 2000 rokuKluczowym jest zrozumienie początków procesów transformacyjnych w Serbii końca lat osiemdziesiątych XX wieku. Dużą rolę w tym fenomenie odgrywa sposób odejścia od reżimu niedemokratycznego w kierunku konsolidacji systemu demokratycznego w Serbii. Powinniśmy zacząć od tego, że stara elita komunistyczna dokonała „uderzenia wyprzedzającego” i tym samym zaprezentowała się jako generator zmian, zanim zrobiła to opozycja, ale nie z zamiarem zmiany reżimu i wprowadzenia instytucji demokratycznych, ale przeprowadzenia "udawanych" reform, ipso facto, utrzymania dotychczasowych pozycji władzy. Podobny przypadek miał miejsce w Rumunii i Bułgarii. Na przykład, do 1997 roku (i protestów ulicznych, kiedy to ostatecznie musiały przekazać władzę opozycji), Rumunia była postrzegana jako wzór nieudanej transformacji ze względu na jej swoistą quasi-rewolucję po 1989 roku. Bułgaria z kolei była przypadkiem, w którym poprzedni reżim wyszedł z tego, co Linz i Stepan (Linz, Stepan 1996) nazywają polubowną transformacją. Faktem jest, że udane "uderzenie wyprzedzające" pozwoliło bułgarskim i rumuńskim elitom komunistycznym pozostać u władzy po 1990 roku, co prowadziło do powolnej konsolidacji i do wspomnianego roku 1997 (Ester, Offe, Preuss 1998: 55). Ogólnie rzecz biorąc, nie jest znany przypadek, w którym elity niedemokratycznego reżimu zdołałyby skonsolidować instytucje demokratyczne bez ustąpienia. Jak pokazują, z kolei, przykłady Węgier, Polski czy Chorwacji, elity te mogą przyczynić się do umocnienia instytucji demokratycznych, jeśli najpierw ustąpią, a następnie powrócą zreformowane.Serbia na tym tle stanowiła interesujący przypadek. W latach 1987-1989 Slobodan Milošević zamiast czekać na pojawienie się opozycji, która narzuci swoje reguły gry, zrobił to za nią z wyprzedzeniem: po 1987 roku[1] pełnił rolę zarówno pozycji, jak i opozycji, jednocześnie obalał system komunistyczny (demontując jego niektóre elementy) i pozostawał jego strażnikiem (deklarując wierność ideologii komunistycznej). Słowem, został nacjonalistą pozostając komunistą. Wydaje się, że takie ówczesne ustanowienie reguł gry wpływało na swoistą ambiwalencję i niejasności towarzyszące procesowi niedokończonej transformacji w Serbii. Cały proces naznaczony był ekspansją ideologii nacjonalistycznej i opóźnionego "przebudzenia narodowego". Co prawda, wszystkie reżimy komunistyczne w poszczególnych republikach federacji jugosłowiańskiej zostały obalone z pozycji nacjonalistycznych, niemniej Milošević uniknął takiego losu łącząc swoją komunistyczną powłokę ideologiczną z nacjonalizmem. Dwuznaczność jego reżimu była połączeniem elementów pozornie niekompatybilnych. Spowodowała zaś pojawienie się i istnienie dwuznacznej opozycji, o której nigdy nie było wiadomo, za czym się opowiada i przeciwko czemu jest. Słowem, czy jest przeciwko socjalizmowi czy też/i/lub przeciwko nacjonalizmowi i wojnie? Konsekwencją było funkcjonowanie dwóch rzeczywistych i jednocześnie konsekwentnych polityk, które ze względu na to, że reprezentowały diametralnie przeciwne stanowiska, były zwykle nazywane skrajnymi. Dlatego żadna z nich, pomimo ideologicznej spójności, nigdy nie mogła osiągnąć pozycji władzy. Władza zaś, ze względu na dominujące ambiwalentne nastroje, zawsze znajdowała się w rękach tych, którzy nie mieli jasnej politycznej wizji lub chęci dokonania jasnego wyboru między możliwymi opcjami wciąż symulując ideologiczną quasi-przynależność do politycznego centrum za jakie chciała uchodzić.W okresie po 5. października 2000 roku, czyli po upadku reżimu, doszło do dwóch "umownych" przemian - jednej pomiędzy odchodzącymi i nadchodzącymi elitami politycznymi, a drugiej między nadchodzącymi i pozostającymi elitami niepolitycznymi. Podczas gdy socjaliści Slobodana Miloševicia (Serbska Partia Socjalistyczna SPS) i radykałowie Vojislava Šešelja (Serbska Partia Radykalna SRP), wieloletniego sojusznika rządów Miloševicia lat dziewięćdziesiątych, musieli na chwilę opuścić scenę polityczną, członkowie służb bezpieczeństwa, armii i powiązani z nimi członkowie przestępczości zorganizowanej uzgodnili z opozycją, jak utrzymać swoje pozycje. Zawarli oni odrębne porozumienie z nową elitą polityczną, a porozumienie to oznaczało ich przetrwanie. W rzeczywistości dokonali swoistego "uderzenia wyprzedzającego" umożliwiając w ten sposób stworzenie zastrzeżonej "przestrzeni", która stała się jedną z największych przeszkód w umacnianiu instytucji demokratycznych w Serbii poczynając od roku 2000.Dlatego dwadzieścia lat później, należałoby stwierdzić, że mimo wielu dokonanych zmian, Serbia nadal pozostaje państwem słabym ze słabymi instytucjami demokratycznymi. W celu uświadomienia sobie punktu, w którym państwo to się znajduje w kontekście dokonywania rzeczywistych procesów modernizacyjnych oraz demokratycznych, a także miejsca i roli elit politycznych, należy wspomnieć o istnieniu grup interesów[2], których działania w kluczowy sposób sprzyjają utrzymywaniu statusu quo. Pierwsza grupa interesu składa się z biurokratów międzynarodowych. Są to urzędnicy-politycy reprezentujący instytucje unijne oraz amerykańskie odpowiedzialne za „restrukturyzację” i integrację euroatlantycką. Wizytują często najwyższe władze i konsultują z nimi planowane polityki. Oprócz nich w tej grupie znajdują się również ambasadorowie dużych państw akredytowani w Belgradzie (przede wszystkim Stanów Zjednoczonych, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Francji). Są też przedstawiciele różnych europejskich i amerykańskich "agencji" zajmujących się "odbudową", "reformą" i "rozwojem" (USAID, Europejska Agencja Odbudowy, Delegacja przy Komisji Europejskiej itp.). Następnie są lokalni przedstawiciele wpływowych międzynarodowych organizacji pozarządowych (Freedom House, Amnesty International, Transparency International, International Crisis Group ICP, International Republican Institute IRI, National Democratic Institute NDI itp.) oraz lokalni przedstawiciele międzynarodowych instytucji monetarnych (Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy itp.). Wszyscy oni pozostają bezpośrednio powiązani z głównymi instytucjami państwa począwszy od rządu a na administracji państwowej kończąc. Ich zadaniami są "odnajdywanie" partnerów w aparacie państwowym, finansowanie działań reformatorskich i działań w kierunku "dostosowywania się do standardów", oraz ostatecznej "oceny" osiągnięć i "zasięgu reform". Jednak ich głównym celem jest "ewaluacja" i umiejscowienie w rankingu w zależności od powodzenia transformacji w państwie. Możemy ich nazwać ewaluatorami. Drugą grupą interesu jest zależna od państwa elita polityczna. To rodzaj „reformatorsko-modernizacyjnej” i „euroatlantycko-integracyjnej" klasy polityków partyjnych i administratorów państwowych. Ich zadaniem jest ścisłe wdrażanie instrukcji ewaluatorów i kontrolowanie "procesów przejściowych", nawet jeśli odbywa się to ze szkodą dla porządku demokratycznego. W zamian są wynagradzani możliwością swobodnego przekształcenia własnego kapitału politycznego w ekonomiczny (w drodze prywatyzacji). Ivan Krastev określa ją mianem "elity drapieżnej" (Крастев 2004). Niemniej, można ją określić mianem reformatorów. Trzecia grupa interesu składa się z krajowego oddziału międzynarodowej klasy właścicieli. Są to krajowi potentaci powiązani biznesowo z międzynarodowym kapitałem, przedstawiciele lub właściciele krajowych oddziałów zagranicznych firm ponadnarodowych (np. Delta Miroslava Miškovića, EMI Group Stanko Subotića, Filip Zepter itd.). Ich zadaniem jest stworzenie kartelu, który zapewni „otwarty” i „stabilny” rynek. Przyjmuje się tutaj założenie, że po pierwsze, ​​państwo musi zostać usunięte jako konkurencyjny właściciel lub przedsiębiorca nawet w strategicznych branżach. Po drugie, ​​ludność musi zostać pozbawiona własności lub możliwości zarządzania majątkiem firm (np. odrzucenie prywatyzacji przez vouchery jako prywatyzacji "spekulacyjnej", obejście praw drobnych akcjonariuszy itp.). Ale najważniejszym zadaniem tej grupy jest zapewnienie nagród pieniężnych reformatorom (ale bardzo często także ewaluatorom) poprzez systemową korupcję. Przedstawicieli tej grupy określić można jako biznesmenów. Czwarta grupa interesu to krajowy oddział międzynarodowej "klasy usługowej". Słowem, to krajowa elita akademicka, medialna i kulturalna, która głosi i podtrzymuje ideologię "reform", "modernizacji" i "integracji euroatlantyckiej" (najbardziej jaskrawym przedstawicielem tej grupy jest Jelena Milić, szefowa pronatowskiego centrum lobbystycznego CEAS. Poza nią można wspomnieć o Sonji Biserko, Natašy Kondić itd.). Jej podstawowym zadaniem jest uzasadnienie kurateli nad społeczeństwem przez reformatorów i ewaluatorów. Próbują osiągać to przez ciągłe podkreślanie niedojrzałości, deformacji i prymitywizmu szerokich mas. To tzw. misjonarze. Zwrócenie uwagi na istnienie ewaluatorów, reformatorów, biznesmenów i misjonarzy (Антонић 2009: 37) stanowi niezwykle istotną część objaśniającą stałe dylematy dotyczące modernizacji, emancypacji, słowem autentycznych zmian w społeczeństwie serbskim. Dominujący obecnie paradygmat neoliberalny w polityce i gospodarce w Serbii w kontekście monopolu informatycznego bardzo przypomina czasy władzy monopartyjnej Slobodana Miloševića. Wówczas, postronny obserwator zauważał istnienie zarówno innych partii politycznych jak i regularność wyborów parlamentarnych. W rzeczywistości jednak, władza opierała się na monopolu informacyjnym oraz na systematycznym okłamywaniu wyborców. A jak jest dzisiaj? Patrząc z zewnątrz, bez trudu dostrzec można istnienie wolnego rynku z wolnymi przedsiębiorcami. W zasadniczym jednak sensie wszystko opiera się na monopolu informacyjnym i systemowej indoktrynacji opinii publicznej. Praworządna "tyrania większości" i proeuropejski schmittowski "władca suwerenny"Sytuację komplikuje kolejny element serbskiej rzeczywistości politycznej, szczególnie po upadku reżimu Miloševića w 2000 roku, który określić można nieco przewrotnie mianem "tyranii", mianowicie tyranii fałszywej, nielegitymnej większości. Tradycyjna terminologia wyjaśnia, że ​​w przeciwieństwie do porządku liberalno-demokratycznego, w którym władza publiczna jest ograniczona przez normy ogólne (prawa fundamentalne lub konstytucyjne) i jest wykonywana w ramach prawa, które ją reguluje i w którym obywatele mają zagwarantowane prawo do odwołania się do niezawisłego wymiaru sprawiedliwości w celu określenia wszelkich nadużycia władzy, w tyrańskim reżimie prawo jest podporządkowane władzy jednostek (w myśl zasady princeps legibus solutus – władca jest ponad prawem). O problemie tyranii większości w systemie demokratycznym z kolei, pisali klasycy tacy jak Alexis de Tocqueville (Tocqueville 1996) i John Stewart Mill (Mill 1995), zauważając, że podstawową przyczyną tyranii większości jest brak podziału władzy, i z tego powodu aktualna władza wykonawcza, wybierana przez większość parlamentarną, podporządkowuje sobie władzę ustawodawczą i sądowniczą, umożliwiając jej rządy w dużej mierze bez ograniczeń prawnych. Doświadczenia ostatniego dwudziestolecia pokazują, że w Serbii właśnie z tym fenomenem mamy do czynienia. Korzeni tego fenomenu można doszukiwać się w interpretacji samego momentu przełomu, czyli upadku ancien regime'u 5 października 2000 roku, przez większą część obozu zwycięzców. Władzę cechuje to, że pragnie pozostać w ciągłej mitologizacji jako takiej: im bardziej demitologizuje byłego tyrana, tym bardziej mitologizuje siebie i swoją misję. Tkwi w ten sposób uwięziona w błędnym kole wizjonerskich celów, których normalna polityka nie może osiągnąć. Konieczna jest zatem polityka „na skróty”, oparta na improwizowanych dekretach w celu „przyspieszenia historii”. To charakterystyka wszystkich, ideologicznie przecież różnorodnych, rządów w Serbii od roku 2000 do dzisiaj. Przedstawiając walkę między reformatorami i antyreformatorami jako walkę między dobrem a złem, w której przedstawicielom dobra wolno wszystko, dominująca część nowej władzy zignorowała fakt, że radykalnego zerwania z poprzednią tyranią większości (która z czasem i tak traciła własną legitymację) nie osiągnie ustanawiając nową tyranię większości, tyle że na innych fundamentach ideologicznych. Przekonanie, że ​​praworządność można osiągnąć ignorując autorytet procedury czyli w sposób nielegalny, jest tylko powtórzeniem błędów logiki rewolucyjnej. Szczerze jednak trzeba przyznać, że zasadniczy konflikt można również ujmować nie tylko jako konflikt między reformatorami i antyreformatorami, zwolennikami modernizacji i tradycjonalistami, proeuropejskimi i antyeuropejskimi siłami, ale między legalistami i legitymistami, z którego ci ostatni wyszli jako zwycięzcy. Oceniając prawidłowo, że istniejące ramy prawne nie pozwalają na przeprowadzenie głębokich reform, legitymiści jednocześnie nie opowiadali się za szybką zmianą tych ram poprzez przeprowadzenie reform prawnych i politycznych, ale podkreślali, że w danej sytuacji przekonujące zwycięstwo w wyborach wystarczy do rządzenia (słowem, wystarczy zasada legitymności władzy). Tak więc reformy były wyniesione ponad zasadę legalności. Dochodzimy zatem do ciekawej analogii: jeżeli komuniści wykorzystywali prawo w "imię rewolucji", jeżeli reżim Slobodana Miloševića cele narodowe wynosił ponad prawo, to legitymiści podporządkują prawo reformom. W ten sposób faworyzują zasadę celowości wobec zasady legalności, otwierając w ten sposób drzwi tyranii prawem nieograniczonej większości. Niełatwo jednak opierać się tyranii większości. Zapewnia ona, przynajmniej pozorną, legitymację zaspokajania głębokich ludzkich pragnień – egoizmu, umiłowania władzy, samouwielbienia itp.Rozdarta konfliktami, jałowością pomysłów operacyjnych oraz brakiem realistycznego myślenia i rozumienia praktycznej aktywności politycznej, elita określająca się jako promodernizacyjna, od 2012 roku musiała stawić czoła największemu dotychczasowemu wyzwaniu, mianowicie władzy, która wykorzystuje wspomnianą "tyranię większości", podporządkuje prawo reformom i wykazuje egoizm graniczący z samouwielbieniem. Jej uosobieniem jest Aleksandar Vučić, wielokrotny premier, a od 2017 roku prezydent Serbii i współzałożyciel Serbskiej Partii Postępowej (Srpska Napredna Partija - SNS). W polityce od 1993 roku, wieloletni wysoko postawiony członek Serbskiej Partii Radykalnej (w 2008 roku odszedł z grupą zwolenników i założył SNS), której przewodniczący Vojislav Šešelj był nawet oskarżany o zbrodnie wojenne, Vučić reprezentował wszystko to, co elity uznawały za nacjonalistyczne, niedemokratyczne, nieeuropejskie, tradycjonalistyczne, słowem, antymodernizacyjne i antyreformatorskie. Wyzwanie polega na tym, że Vučić, jako największy przeciwnik polityczny, w procesie konwergencji i racjonalizacji własnego stanowiska na fali uprawianej przez niego "realpolitik", w pewnym momencie zaczął realizować polityczny program modernizacji i reformowania państwa niechętnych mu elit promodernizacyjnych. Inaczej mówiąc, "porwał" ich agendę proeuropejską. Czym się charakteryzuje jego polityka? Vučić odrzuca wszelką ideologię, akceptuje wręcz dyskurs postideologiczny, pragmatyzm realizujący politykę idącą śladami "hegemonicznego ducha epoki". Nie odbiega to od matrycy rządzących polityk ideologicznych w Europie ostatnich dziesięcioleci, matrycy polityk neoliberalnych, a raczej swoistego "niemieckiego ordoliberalizmu" w gospodarce z elementami konserwatyzmu światopoglądowego. W celu realizacji swojej wizji "modernizacji i europeizacji Serbii", Vučić stosuje adenauerowską strategię "catch-all" zakładającą otwartość polityczną wewnątrzpartyjną i taką samą otwartość wobec różnorodnych ideologicznie partnerów koalicyjnych. Pragnie w ten sposób zapewnić ów "cel wyższy" poprzez "jedność narodową"[3] utrzymując "totalną mobilizację", by użyć pojęcia z filozofii Carla Schmitta. I rzeczywiście, traktując Serbię jako "wspólnotę organiczną", owym "celem wyższym" dla Vučicia jest przystąpienie Serbii do Unii Europejskiej traktowanym jako "cel modernizacji", słowem, osiągnięcie ostatecznej "przynależność do Zachodu". Nawiązania do filozofii Carla Schmitta są bardziej niż oczywiste. Przekonanie Schmitta, że "jedność polityczną opiera się na wykluczającej wszelką heterogeniczność homogeniczności" (Schmitt 2012: 150) oznacza tyle, że dozwolone są wszystkie środki, aby powyższy cel zoperacjonalizować zawieszając ideologiczny pluralizm. Z kolei, potwierdza się przekonanie Vučicia o konieczności przekazania suwerenność "wielkiej osobowości", demokratycznie wybranemu prezydentowi będącym de facto suwerenem, przedstawicielskim aktorem "przeznaczonym" do "suwerennej dyktatury" (Schmitt 2016). W tej perspektywie, "vučiciowska" modernizacja sprowadza się do spełnienia wszystkich warunków, jakie biurokracja unijna stawia Serbii w procesie akcesyjnym, podczas gdy w praktyce obejmuje dystansowanie się od niektórych europejskich praktyk demokratycznych. Stamtąd wynika cała seria antysocjalnych „reform” nie mających legitymacji demokratycznej. Nie ma tu sprzeczności, albowiem legitymacja demokratyczna jest postrzegana jako peryferyjne narzędzie w osiąganiu wspomnianego "wyższego celu". I tu wracamy po raz kolejny do próby narzuconej modernizacji przeprowadzanej "od góry w dół" (od państwa do społeczeństwa). Tym razem jednak w jej liberalno-konserwatywnej formie "autorytarnej modernizacji". ZakończenieProwadzona przez Aleksandra Vučicia polityka została zweryfikowana podczas wyborów parlamentarnych 21 czerwca 2020 roku, podczas których jego Serbska Partia Postępowa uzyskała 62% głosów i 189 mandatów w Skupsztinie (parlamencie serbskim), koalicyjna Socjalistyczna Partia Serbii 32 mandaty, a blisko współpracujące z rządem partie mniejszościowe – 17 mandatów. W sumie koalicja rządząca uzyskała 238 mandatów parlamentarnych w 250-osobowym parlamencie.[4] Wyniki wskazują na to, że Aleksandar Vučic, jako prezydent i lider partii SNS, pozostaje najmocniejszym i najbardziej popularnym politykiem w Serbii. Z drugiej strony, wybory pokazały, że opozycja nie umiała się porozumieć co do sposobów walki politycznej, i tym bardziej nie była w stanie stworzyć wspólnej strategii. Potwierdza to tezę, że jednym z kluczowych problemów elity intelektualnej i politycznej o orientacji proeuropejskiej i obywatelskiej (co sugerowałoby przekonania promodernizacyjne) jest niezdolność konceptualizacji praktycznych programów i strategii politycznych, które prowadziłyby do, w pierwszej kolejności, zdobyciu władzy, a potem możliwości dokonania zmian modernizacyjnych oraz wdrażania niezbędnych reform. Zbyt często proponowały one rozwiązania polegające na radykalnej dekonstrukcji istniejących relacji i struktur, wręcz na metodach rewolucyjnych, nawet nie zakładając zasad dobrowolności czy zgody większości. Wzorzec zmian "od góry w dół" (od państwa do społeczeństwa) przypominał do złudzenia wzorzec zmian modernizacji społecznej w państwach komunistycznych, szczególnie po II wojnie światowej. Dlatego często opinia publiczna traktuję ową elitę, słusznie bądź nie, jako opcję polityczną pragnącą stosować niedemokratyczne metody rządzenia. Paradoksalnie, najwięksi deklaratywni zwolennicy zasad demokratycznych często wzywają do radykalnej realizacji własnych celów politycznych i społecznych, dla których nie mają poparcia większości w społeczeństwie. Wśród zwolenników liberalnej koncepcji porządku społecznego i demokratycznego państwa, dotychczas nie ma jasno opracowanej strategii realizacji deklarowanych celów, albowiem ich aktywność polityczna sprowadza się zwykle do teoretyzowania na salonach i pustego opisywania obecnej sytuacji.Podsumowując, można stwierdzić, że politycznie jałowa proeuropejska opozycyjna elita serbska od dwudziestu lat okazuje się niezdolna do sformułowania nie tylko alternatywy, ale jakiegokolwiek wykonalnego planu niezbędnej modernizacji. Obecną opozycję tworzą partie niejednokrotnie skompromitowane rządami w latach 2000-2012, a politycy są mocno ze sobą skonfliktowani. Co gorsza, to, co zostało przyjęte i zrealizowane z jej propozycji okazało się klęską: prywatyzacja zakończyła się dezindustrializacją państwa, czyli przekształceniem przemysłu w wartość powierzchni, na której stoją nieruchomości fabryczne. Sama rozdarta dylematami między wiernością tradycyjnym wartościom (odzwierciedlonym w przywiązaniu politycznym do Rosji) a potrzebą pilnej europeizacji (w postaci przystąpienia do Unii Europejskiej i "Zachodu"), nie udało jej się znaleźć przekonującej narracji reformatorskiej ani w strukturze gospodarczej, ani wśród elektoratu wyborczego. Jej zasadnicza nieodpowiedzialność wobec kogokolwiek wynika z tego, że nie ma konkretnej grupy społecznej, którą reprezentuje, ponieważ każda partia opozycyjna pragnie uchodzić za reprezentanta całego społeczeństwa. Obecnie w Serbii mamy do czynienia z paradoksalną sytuacją, gdzie antyvučiciowskie partie proeuropejskie zjednoczyły siły z ekstremistycznymi partiami nacjonalistycznymi celem obalenia za wszelką cenę reform przeprowadzonych w ostatnich latach przez koalicyjne rządy, niezależnie od tego, że dla wszystkich jest jasne, że ich platforma współpracy poza tym jednym celem nie ma żadnego innego wspólnego mianownika. Co gorsza, osiągnięcie ich celu prawdopodobnie doprowadziłoby do dalszej stagnacji serbskiego społeczeństwa i państwa.[1] 23 września 1987 roku miało miejsce VIII posiedzenie Komitetu Centralnego Związku Komunistów Serbii, podczas którego Slobodan Milošević objął przywództwo w partii w tej republice dokonując swoistego "puczu" wewnątrzpartyjnego pozbawiając władzy dotychczasowego lidera Ivana Stambolicia. Wydarzenie to uznaje się za początek jego kariery politycznej.[2] W opisie grup interesu, Autor korzystał z wyników badań Slobodana Antonića w jego książce: "Елита, грађанство и слаба држава", Службени Гласник, Београд 2009 str. 35-37[3] Pojęcie to ma swój odpowiednik w serbskim dyskursie politycznym przynajmniej od XIX wieku. "Jedność narodowa" to nic innego jak "sobornost", czyli idealizacja patriarchalnej zadrugi i klasowej organizacji społeczeństwa. Obecnie taka koncepcja jest przykrywką dla politycznej jednomyślności.[4] Oficjalna strona Centralnej Komisji Wyborczej Republiki Serbii: https://www.rik.parlament.gov.rs/tekst/9386/ukupni-rezultati-izbora-za-narodne-poslanike-narodne-skupstine-2020-godine.php (dostęp: 10.11.2020)BibliografiaАнтонић Слободан, Елита, грађанство и слаба држава, Службени Гласник, Београд 2009.Babić, Marko, Bałkańscy bohaterowie: Między etnosem a etyką, w: Bartuś, Alicja (red.) Europa wobec wyzwań XXI wieku: Bohaterowie i antybohaterowie, Oświęcimski Instytut Praw Człowieka, Oświęcim 2018.Babić, Marko, Przypadek dysydenta jugosłowiańskiego. Przypadek Milovana Djilasa, Wydawnictwo WDINP Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015.Elias, Norbert, O procesie cywilizacji, W.A.B., Warszawa 2011.Ester, Jon, Offe, Clauss, Preuss, Ulrich, Instutitional Design in Post-Communist Societies: Rebuilding the Ship at Sea, Cambridge University Press, Cambridge 1998.Linz, Juan, Stepan, Alfred, Problems of democratic transition and consolidation, Baltimore, John Hopkins University Press 1996.Mill, John, Stewart, O rządzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, Kraków-Warszawa, Znak 1995.Schmitt, Carl, Duchowa i historyczna sytuacja dzisiejszego parlamentaryzmu, w: Teologia polityczna i inne pisma, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa, 2012. Schmitt, Carl, Dyktatura. Od źródeł nowożytnej idei suwerenności do proletariackiej walki klas, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, Kronos 2016.Tocqueville, Alexis, O demokracji w Ameryce, Znak, Kraków-Warszawa, Znak 1996.Крастев, Иван, Замка нефлексибилности: фрустрирана друштва, слабе државе и демократија. Програм ѕа развој УН и Београдски фонд за политичку изузетност, Београд 2004.Ћоровић, Владимир, Историја Срба, Зограф, Ниш 2001.

Analiza

Dynamika kazachstańskiego konstytucjonalizmu

29.10.2020

Streszczenie: Celem analizy jest zobrazowanie i wyjaśnienie dynamiki kazachstańskiego konstytucjonalizmu. Zastosowano w niej przede wszystkim metody dogmatyczną i neoinstytucjonalną. W rozprawie dowodzi się, że dynamika przekształceń kazachstańskiego konstytucjonalizmu osadzona jest w neopatrymonialnych stosunkach społecznych i będących ich rozwinięciem neopatrymonialnych stosunkach władzy, a celem dokonywanych zmian jest zachowanie ładu ustrojowego. W tej perspektywie badawczej należy wyjaśniać aksjologię kazachstańskiego konstytucjonalizmu oraz przyjęte mechanizmy rządzenia. Ona też uzasadnia, dlaczego wraz z tzw. końcem ery prezydenta N. Nazarbajewa ma miejsce demontaż mechanizmów rządzenia właściwych dla monarchicznego prezydencjalizmu i aplikowanie rozwiązań ustrojowych typowych dla systemu prezydencko-parlamentarnego. W pracy stawia się tezę, że jest to spowodowane tym, że monarchiczny prezydent nie dochował się następcy godnego kontynuować i rozwijać dzieło budowy suwerennego Kazachstanu. W związku z powyższym, zmianie ulegają mechanizmy działania, aby to samo dzieło budować z wykorzystaniem innych środków. Jednocześnie minimalizuje się ryzyko, że następca monarchicznego prezydenta nie podoła stawianym wyzwaniom, czego negatywne konsekwencje byłyby dokuczliwe dla dużych grup społecznych.Słowa kluczowe: Republika Kazachstan, konstytucjonalizm, Nursułtan Nazarbajew, prezydent, sukcesja władzyAbstract: The purpose of the analysis is to illustrate and explain the dynamics of the Kazakh constitutionalism. The dogmatic and neo-institutional methods are mostly used. It is proved in the paper that the dynamics of transformations of the Kazakh constitutionalism is rooted in neo-patrimonial social relations and neo-patrimonial relations of the power developing from the former. It is in this research perspective that the axiology of the Kazakh constitutionalism and the adopted governing mechanisms should be explained. It is also explained why together with the so-called end of the era of president N. Nazarbayev dismantling of the governing mechanisms characteristic of the monarchic presidential system and the application of political solutions characteristic of the presidential-parliamentary system take place. A thesis is put that this is caused by the fact that the monarchic president did not raise a successor worthy of continuing and developing the work of building sovereign Kazakhstan. Consequently, the mechanisms of action are changed with the aim of creating the same work using different means. At the same time, the risk is minimized that the successor of the monarchic president will not cope with the challenges. The negative consequences of this would be burdensome for big social groups.Key words: Republic of Kazakhstan, constitutionalism, Nursultan Nazarbayev, president, succession of powerWprowadzenieDynamika kazachstańskiego konstytucjonalizmu w istotnym zakresie, szerszym niż w wielu innych współczesnych państwach, uwarunkowana jest czynnikami endogenicznymi. Są nimi wielowiekowe i utrwalone w świadomości społecznej tradycje ustrojowe, obejmujące tak ustrój polityczny, jak również ustrój społeczny narodów Kazachstanu [Szymanek 2014: 397]. Nie straciły one na znaczeniu ani po włączeniu Chanatu Kazachskiego (1847 r.) w skład Imperium Rosyjskiego ani też w okresie radzieckim. Dla akomodacji dawnego Chanatu Kazachskiego w ramach Rosji Radzieckiej kluczowe były lata 1917-1920 [Bodio, Mołdawa 2007: 37]. Wówczas doszło konfrontacji dwóch tendencji ustrojowych. Z jednej strony była nią, artykułowana i urzeczywistniana przez lokalne elity polityczne, (wyrażana w formie autonomii) samodzielność ustrojowa realizowana w ramach Rosji Radzieckiej, silnie zakorzeniona w tradycjach konstytucjonalizmu kazachskiego. Z drugiej zaś strony miała miejsce próba implementacji radzieckich wzorców ustrojowych (których nośnikiem prawnym była Konstytucja RFSRR z 10 lipca 1918 r., a faktycznym – bolszewicki terror), oderwanych od rodzimych tradycji ustrojowych i będących ich zaprzeczeniem. Ona okazała się skuteczna i ostatecznie 6 października 1920 r. doszło do proklamowania Kirgiskiej (Kazachskiej)[1] Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej [Pogłódek 2017: 160]. System instytucjonalny Republiki został zbudowany na podobieństwo rozwiązań prawnych obowiązujących w Rosji Radzieckiej. W okresie radzieckim, podobnie jak w przypadku innych republik radzieckich, dynamika konstytucjonalizmu kazachstańskiego była pochodną konstytucjonalizmu związkowego. I tak, po uchwaleniu w 1925 r. konstytucji Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w 1926 r. miało miejsce uchwalenie konstytucji Kazachskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Reakcją na przyjęcie w 1936 r. nowej konstytucji związkowej było uchwalenie w 1937 r. konstytucji Kazachskiej SRR, a konstytucji z 1977 r. – konstytucji w 1978 r. Z tego też powodu w doktrynie zaznacza się, że co do istoty, fazy rozwoju konstytucjonalizmu kazachskiego okresu radzieckiego odpowiadały fazom rozwoju konstytucjonalizmu ogólnoradzieckiemu [Szymanek 2013: 35].Cechą specyficzną kazachstańskiego konstytucjonalizmu jest znaczenie w nim prawa zwyczajowego. W szerokim zakresie kształtuje ono stosunki rodzinne, rodowe i etniczne, istniejące więzi społeczne. Z nimi z kolei wiążą się patronalno-klientelistyczne stosunki władzy politycznej, w swej istocie podobne do stosunków społecznych charakterystycznych dla monarchii patrymonialnych [Czachor 2015; Załęski 2010: 219]. Mają one bezpośrednie przełożenie na stosunki publiczne, zakresowo bardziej intensywne niż przepisy prawa stanowionego odnoszące się do tych zagadnień [Mallinson 2019: 11]. W okresie radzieckim dochodziło do wpisywania instytucji władzy politycznej w logikę tradycyjnej rywalizacji klanowej. Przykładowo, zgodnie z niepisanym prawem, w Kazachskiej SRR było praktyką, że urząd pierwszego sekretarza republikańskiej partii komunistycznej piastował przedstawiciel Starszego Żuzu, przewodniczącego Rady Ministrów – Średniego Żuzu, a Przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej – Młodszego Żuzu [Amrekulov 2000: 35]. Także współcześnie w Kazachstanie prawo zwyczajowe w niebagatelnym zakresie kształtuje wzorce powinnego zachowania uczestników stosunków społecznych, w tym również stosunków prawnych.Skuteczność obowiązywania prawa zwyczajowego i obcość względem niego prawa radzieckiego sprawiły, że w okresie radzieckim obok formalnie obowiązującego prawa radzieckiego materialnie obowiązywały regulacje prawa zwyczajowego, będące wyraz tego, co rodzime, co właściwe dla narodów Kazachstanu, co wyznacza ich tożsamość. Władzy radzieckiej nie udało się jej zniszczyć. Nie straciły one na znaczeniu również wskutek masowych przesiedleń na terytorium Kazachstanu powodujących, że narody tytularne Kazachstanu stały się narodami mniejszościowymi. Wyrazem adekwatności zachodzących stosunków społecznych dla narodów Kazachstanu było ich przetrwanie, pomimo podejmowanych prób wykorzenienia, przez okres wchodzenia Kazachstanu (w charakterze republiki autonomicznej) w skład ZSRR. Proces ujednolicania, jako typowy dla państwa związkowego, w którym prawo podejmowane na szczeblu federalnym promieniuje na stosunki prawne zachodzące w jego częściach składowych, w którym dochodzi do aktywności, interakcji obejmujących mieszkańców różnych części składowych państwa (np. poprzez służbę wojskową czy programy nauczania), nie doprowadził do zniesienia kazachstańskich odrębności społecznych [Agayev 2015: 57 i nast.]. Kazachstańska kultura prawna i polityczna zachowały ważne różnice w stosunku do radzieckiej kultury prawnej i politycznej, w szczególności – w istotnym zakresie uwzględnia wzorce powinnego zachowania wynikające z prawa zwyczajowego.Demontaż kazachstańskiego konstytucjonalizmu okresu radzieckiegoPogłębiająca się w drugiej połowie lat 80. XX w. dekompozycja ZSRR, podobnie jak w innych republikach radzieckich, została odnotowana również w Kazachskiej SRR. Wpłynęła na rozwinięcie rodzimej refleksji na temat rozwoju ustrojowego Republiki, na uwypuklenie w niej potrzeby wypracowywania własnych rozwiązań ustrojowych. Nie mniej ważne były roszady personalne, tworzące nowe patronackie zależności. Uruchomiła je śmierć sekretarza generalnego partii komunistycznej Leonida I. Breżniewa i objęcie tej funkcji kolejno przez Jurija W. Andropowa, Konstantina U. Czernienkę, a intensyfikacja zmian personalnych nastąpiła w okresie przywództwa radzieckiego Michaiła S. Gorbaczowa. M. Gorbaczow, chcąc złamać etniczne zależności elit politycznych Kazachskiej SRR, pierwszym sekretarzem kazachskiej partii komunistycznej uczynił Rosjanina Gennadiego W. Kolbina. Nominacja ta wywołała masowe, siłowo stłumione, protesty społeczne, co uwypukliło odmienności zachodzące między ZSRR a Kazachskiej SRR. Jak pisał N. Nazarbajew, wydarzenia z grudnia 1986 r. były pierwszym protestem Kazachów przeciwko totalitaryzmowi i początkiem jego agonii [Nazarbajew 1996: 37]. Od tego czasu opozycja orientowała się narodowo, a drugorzędne znaczenie miały dla niej wartości demokratyczne [Igbayev 2010: 57; Shkel' 2015: 235]. W takich okolicznościach w 1989 r. M. Gorbaczow na sekretarza generalnego kazachskiej partii komunistycznej wyznaczył Nursułtana S. Nazarbajewa. Innymi słowy, zachodzące zmiany miały charakter tak strukturalny, jak i personalny. Procesowi dekompozycji ZSRR towarzyszył proces tożsamościowej konsolidacji Kazachskiej SRR, a zmianom przywództwa politycznego ZSRR odpowiadały rozległe zmiany klientelistyczne.W doktrynie okres 1986-1991 przyjmuje się za pierwszy etap procesu transformacji systemu politycznego w Kazachstanie. Był on związany z osłabieniem radzieckiego modelu władzy i ustanawianiem nowych instytucji politycznych. W tych latach nabrały ostrości pierwsze symptomy rozpadu radzieckiego reżimu, które w 1991 r. doprowadziły do jego całkowitego upadku [Igbayev 2010: 45]. Miała miejsce erupcja tworzenia organizacji społecznych. W latach 1989-1990 powstało ich około stu. Niezależnie od odmienności wyrażanych wartości politycznych, znakomita ich część propagowała wzmocnienie samodzielności Kazachskiej SRR kosztem ograniczenia wpływu władz związkowych na procesy zachodzące w Republice.22 września 1989 r. doszło do zmiany konstytucji Kazachskiej SRR. Rozpoczynała ona proces zmian konstytucyjnych wzmacniających samodzielność w działaniu republikańskich elit politycznych i wybijanie się ich na niezależność względem centrum federalnego. Dokonując zmian w zakresie regulacji wyborczych nowelizacja z 1989 r. rozpoczynała demontaż przewodniej roli partii komunistycznej oraz wprowadziła elementy konkurencyjności w wyborach do Rady Najwyższej Kazachskiej SRR i innych wybieralnych organów. 25 % deputowanych rad różnych szczebli struktury organizacyjnej państwa miało być wybieranych bezpośrednio przez partie polityczne, organizacje społeczne i inne zrzeszenia obywatelskie na ich zjazdach, plenach oraz konferencjach. Z przewodniczącego Rady Najwyższej Kazachskiej SRR uczyniono najwyższą osobę urzędową w Kazachskiej SRR, a zarazem jej przedstawiciela wewnątrz kraju oraz na arenie międzynarodowej, tworząc tym samym podwaliny pod instytucję republikańskiego prezydenta. Rozwinięcie nowelizacji konstytucyjnej z 22 września 1989 r. miało miejsce 24 kwietnia 1990 r., kiedy to doszło do utworzenia instytucji prezydenta Kazachskiej SRR. Istotne zmiany, o charakterze w znacznej mierze symbolicznym, dotyczyły demokratyzacji stosunków politycznych zachodzących w Kazachskiej SRR. Wprowadzając pluralizm partyjny znoszono tym samym monopol partii komunistycznej.O ile dotychczasowe zmiany konstytucyjne podmywały ustrojowe paradygmaty Związku Radzieckiego, ale zarazem nie kwestionowały pozycji ustrojowej Kazachskiej SRR jako części składowej ZSRR, jednostki organizacyjnej podporządkowanej władzy związkowej, o tyle, z punktu widzenia podmiotowości politycznej Kazachskiej SRR, to, co kluczowe nastąpiło 25 października 1990 r. [Bisztyga 2014: 43]. Doszło wówczas do przyjęcia «Deklaracji o państwowej suwerenności Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej». W ramach Deklaracji proklamowano suwerenność państwową Kazachskiej SRR. Jako państwo suwerenne Kazachska SRR deklarowała swoją dobrowolną, i opartą na zasadzie równości, przynależność do ZSRR. Wyrażono w niej również konieczność uchwalenia nowej, republikańskiej, konstytucji. Polityczna dekompozycja ZSRR sprawiła, że władze związkowe nie dysponowały ani środkami politycznymi ani środkami innego rodzaju, umożliwiającymi zablokowanie procesu usamodzielniania się Kazachskiej SRR w ramach ZSRR, a kiedy już proces ten nastąpił, aby przywrócić stan ex ante. Władze radzieckie nie tylko, że nie dysponowały takim instrumentarium, ale proces konstytucyjnego usamodzielniania się Kazachskiej SRR dotychczas zachodzący na poziomie republikańskim, w 1991 r. został wzmocniony na poziomie federalnym. 8 grudnia 1991 r. zostało podjęte porozumienie w sprawie ustania państwowości ZSRR. Tym samym doszło do zakończenia funkcjonowania Kazachstanu jako części składowej państwa związkowego (ZSRR). Symbolicznym wyrazem tego zdarzenia była dokonana dwa dni później – 10 grudnia 1991 r. – zmiana nazwy Kazachskiej SRR na Republikę Kazachstan, a 16 grudnia 1991 r. podjęta została ustawa konstytucyjna o państwowej niezależności Republiki Kazachstan. Na płaszczyźnie ustrojowej oznaczało to, że wraz z formalnym zakończeniem kazachskiego konstytucjonalizmu realizowanego w ramach ZSRR, w konstytucjonalizmie kazachstańskim nastąpiło otwarcie jego nowego etapu – etapu suwerenności, suwerenności urzeczywistnianej w ramach niepodległego państwa – Republiki Kazachstan.Proklamowanie niepodległości Republiki Kazachstan otworzyło okres przejściowy, sensu stricto poradziecki, konstytucjonalizmu niepodległego Kazachstanu [Mukhamedzhanov 2007: 129]. Jego kluczowym wyzwaniem (mającym egzystencjalny charakter) było, aby proklamowanie niepodległości znalazło swoją kontynuację i rozwinięcie w utworzeniu państwa niepodległego i suwerennego, co – biorąc pod uwagę okoliczności faktyczne – nie było łatwym procesem [Alibekov 2016: 38]. Jak wskazuje V. A. Malinovskiy, do 1993 r. główne zmiany ustrojowe miały na celu nie tyle stworzenie nowego systemu, ile zniszczenie istniejącego [Malinovskiy 2004: 19]. Zarazem jednak, z odrzuceniem tego, co radzieckie, nieuchronnie wiązała się konieczność wypracowania ram prawnych nowego modelu zarządzania państwem [Aubakirova 2017: 163]. W warunkach państwa poradzieckiego było to nietuzinkowe zadanie. Trudność wyrażała się także ograniczonym zakresem wzorców ustrojowych, które nadawałyby się do efektywnej recepcji. Wiązało się to z faktem, że podobny proces budowania ustroju państwa zachodził także w innych poradzieckich państwach regionu, co samo w sobie nie sprzyjało poszukiwania u nich sprawdzonych i pożądanych rozwiązań ustrojowych. Z kolei instytucje ustrojowe państw spoza regionu, jako stosowane w innych uwarunkowaniach socjopolitycznych, najczęściej były nieprzydatne. Oznaczało to, że wypracowanie skutecznych mechanizmów ustrojowych, sprzyjających konsolidacji i stabilności ustrojowej, musi być wynikiem przede wszystkim samodzielnie przeprowadzonej refleksji kazachstańskich elit politycznych, ich przekonań o ustroju najbardziej właściwym dla narodów Kazachstanu.Co do istoty, w wymiarze konstytucyjnym demontaż radzieckiej spuścizny ustrojowej zakończył się w 1993 r., tj. uchwaleniem konstytucji niepodległego Kazachstanu, będącej wyrazem rodzimych wyobrażeń o pożądanym ustroju państwa, a zarazem uwarunkowań politycznych, w ramach których były one artykułowane i konceptualizowane. Po nim nastąpił krótki okres sporu o model władzy (1993-1995) i czasu konsolidowania władzy w urzędzie prezydenta, tj. do roku 2000. Lata 2000 – 2007 to okres, który można określić mianem konstytucjonalizmu skonsolidowanego, funkcjonującego w ustrojowo pożądanej formie. Z kolei od 2007 r. postępuje proces przygotowywania konstytucjonalizmu kazachstańskiego do tzw. ery postnazarbajewowej.W okresie przejściowym obowiązywała konstytucja Kazachskiej SRR, oparta na typowo radzieckich wartościach politycznych, a w zakresie systemu rządów akcentująca znaczenie ustrojowe Rady Najwyższej jako emanacji woli suwerena. Jednocześnie, w radziecki system rad, z Radą Najwyższą stojącą na czele systemu organów władzy publicznej, od 1990 r. wmontowana była instytucja prezydenta Kazachskiej SRR. W nowo tworzonym państwie, w rozchwianym rozpadem ZSRR (i związaną z tym niepewnością) środowisku międzynarodowym, nabierała ona na znaczeniu. Prezydent stawał się faktycznym integratorem i stabilizatorem zachodzących w państwie stosunków społecznych oraz gospodarczych, podmiotem, który – w odróżnieniu od skostniałej Rady Najwyższej [Załęski 2010: 199] – podejmował działania polityczne tak w ramach wewnątrzpaństwowych, jak i zewnętrznych stosunków. Z aktywnością polityczną prezydenta szedł w parze wzrost jego znaczenia politycznego, ale także społecznej akceptacji. Pożądane przywództwo polityczne wiązało się z neopatrymonialnym charakterem więzi społecznych. W przestrzeni eurazjatyckiej tradycyjnie władza jest personifikowana [Aubakirova 2017: 255]. Jak podnosi się w doktrynie, dla narodów Kazachstanu właściwą formą rządów jest nie republika, ale konstytucyjna bądź liberalna monarchia. Republika nie może zabezpieczyć głównego zadania państwa w postaci utrzymania stabilności państwa. Alternatywnym, bardziej pożądanym modelem zarządzania państwem, jest swego rodzaju monarchia demokratyczna, odnosząca sukcesy w budowaniu stabilnych struktur państwa [Mukhamedzhanov 2007: 58]. Taką też funkcję w ustroju państwa, pielęgnującą neopatrymonialne dziedzictwo narodów Kazachstanu, widział dla siebie N. Nazarbajew.Tym samym, w systemie rządów z jednej strony funkcjonowała Rada Najwyższa jako – zgodnie z radziecką tradycją konstytucyjną – organ władzy najwyższej, a z drugiej zaś strony, w systemie rządów na znaczeniu nabierał prezydent uosabiający i symbolizujący uzyskującą suwerenność Republikę Kazachstan. Na stare, utrwalone w systemie politycznym i w świadomości politycznej dużych grup społecznych mechanizmy rządzenia nakładały się mechanizmy nowe, z nimi nie tylko nie kampatybilne, ale ustrojowo sprzeczne. Ustrojowo trudno jest zharmonizować działalność organu, który – tak jak dotychczas (z zastrzeżeniem, że po odejściu od paradygmatu partii komunistycznej to, co dotychczas było formalne nabierało cech materialnych) – ma predyspozycje do sprawowania władzy zwierzchniej w systemie organów władzy państwowej (Rada Najwyższa) z organem, który w tym systemie już odgrywa kluczowe znaczenie i ma predyspozycje do pełnienia w nim roli kierowniczej – arbitra, który harmonizuje i współorganizuje działalność innych organów władzy państwowej (prezydent) [Solozobov 2015: 20]. Stąd też, w trakcie prac najpierw nad zmianą konstytucji Kazachskiej SRR, a następnie nad przyjęciem i uchwaleniem konstytucji niepodległej Republiki Kazachstan, miał miejsce, typowy w takich okolicznościach, spor o system rządów, w tym o układ relacji między parlamentem a prezydentem i poszukiwanie modus operandi akceptowalnego przez kluczowych uczestników stosunków władzy.Z innych ważnych zagadnień, co do których nie było communis opinio w trakcie prac konstytucyjnych, wskazać należy na ustrój terytorialny państwa. Czy Kazachstan ma być państwem unitarnym czy też państwem federalnym, uwzględniającym tradycyjny podział klanowy obywateli na žuzy? Ze względów przede wszystkim asekuracyjnych stanęło na państwie unitarnym, bez jednostek autonomicznych [Zaretskiy 2019: 114]. Obawiano się dezintegracyjnego potencjału złożoności ustroju terytorialnego państwa tego, że może ona skutkować wzrostem napięć wewnętrznych, tendencji separatystycznych, w tym wzmacnianych przez podmioty zewnętrzne. Analiza procesów zachodzących w innych państwach współczesnych (jak również bezpośrednio w Kazachstanie) pokazuje, że nie były to obawy bezpodstawne. Nota bene, wyborowi unitarnego charakteru państwa do dzisiaj towarzyszy refleksja o jego ograniczoności i dysfunkcjach związanych ze skutecznością prowadzenia polityk publicznych. Stąd też motyw efektywnego ułożenia ustroju terytorialnego państwa jest przedmiotem refleksji tak naukowej, jak i urzeczywistnianej w ramach struktur organizacyjnych państwa. W jego mianowniku leży pytanie: jak można budować samorządność terytorialną państwa, niezbędną do efektywnej realizacji potrzeb obywateli, a zarazem nie ponosić ryzyka w zakresie wzrostu tendencji autonomicznych czy w inny sposób dezintegracyjnych państwa? Brak przekonującej odpowiedzi na tak postawione pytanie skutkuje ostrożnością kazachstańskiego ustawodawcy w decentralizacji zadań publicznych.W poszukiwaniu ustroju państwa właściwego dla Republiki Kazachstan28 stycznia 1993 r. miało miejsce uchwalenie przez Radę Najwyższą pierwszej konstytucji niepodległej Republiki Kazachstan. Jak akcentuje S. K. Amandykova, wyrażała ona nowe podejście do człowieka, jego wolności i praw. Głosiła ich priorytet i prawną ochronę [Amandykova 2014: 56-57]. Proklamowała ona zrównoważony społecznie ustrój państwa, biorący pod uwagę złożoność narodową, religijną i społeczną obywateli i wynikające z tego ich wolności oraz prawa. Wzgląd na zachowanie pokoju społecznego – jako swego rodzaju warunek sine qua non samego istnienia Kazachstanu – sprawiał, że akcentowano gwarancje poszanowania tradycji narodowych, kultury czy wartości duchowych kluczowych dla różnych grup społecznych. Wielość religijna narodów Kazachstanu legła u podstaw uznania, że Kazachstan jest państwem świeckim, zaś złożoność narodowa i religijna i związane z nią ryzyka dezintegracji, przesądziły o przyjęciu unitarnego ustroju terytorialnego państwa.Z punktu widzenia stabilizowania niepodległości państwa i zachodzących na jego terytorium stosunków społecznych i gospodarczych, był to akt ważny, akt utrwalający jego fundamenty ustrojowe. Nie przyniósł natomiast, bo i nie mógł, jednoznacznych rozstrzygnięć w zakresie systemu rządów. Projektowany układ stosunków władzy był wypadkową istniejącego w Kazachstanie w 1993 r. balansu sił politycznych [Kanapyanov 2018: 83]. Jako efekt bieżącego kompromisu politycznego kluczowych uczestników stosunków politycznych, system rządów wyrażał się w przyjęciu systemu rządów parlamentarno-prezydenckiego, tj. systemu, który w swych założeniach, miał dowartościowywać i parlament i prezydenta. Prezydent został zaprojektowany jako gwarant realizacji wolności i praw obywatelskich, strażnik przestrzegania Konstytucji. W zakresie mechanizmów rządzenia, za zgodą parlamentu powoływał Pierwszego Ministra Gabinetu Ministrów Kazachstanu, ministrów, ale ministrowie odpowiedzialność polityczną ponosili przed Radą Najwyższą. Z kolej parlament pozostał ustrojodawcą czyli organem nie tylko uchwalającym i zmieniającym konstytucję, ale również dokonującym interpretacji jej przepisów. Na zasadzie wyłączności realizował też funkcję ustawodawczą [Amandykova, Amandykova 2014: 1851; Toleubekov 2015: 38]. Zarządzał przeprowadzenie referendum ogólnokrajowego, wybierał sędziów Sądu Konstytucyjnego. Jak podkreśla R. B. Igbayev, otwarta pozostała odpowiedź na pytanie o centrum władzy w reżimie okresu przejściowego [Igbayev 2010: 84].To, co było kompromisem akceptowalnym w 1993 r. przez Radę Najwyższą i prezydenta, szybko podlegało politycznej dewaluacji, bo zmianie uległ układ sił politycznych w państwie. Tak jak na znaczeniu politycznym nabierał prezydent, to odpowiednikiem tego procesu było jednoczesne wytracanie znaczenia politycznego przez Radę Najwyższą, co skłaniało do podejmowania prób zmian w systemie rządów, a zarazem osłabiało stabilizujące znaczenie konstytucji jako ustawy zasadniczej. Z punktu widzenia prezydenta, w zakresie mechanizmów rządzenia w szybkim tempie stawała się ona aktem niespójnym wewnętrznie, archaicznym, odstającym od ustrojowych potrzeb państwa i jako taki wymagającym korekty. Niedostatki i wewnętrzne niespójności konstytucji z 1993 r. wraz z upływem czasu coraz bardziej negatywnie oddziaływały na kształtowane przez nią stosunki władzy [Amandykova 2014: 73]. Miało to miejsce w sytuacji narastającego sporu politycznego między prezydentem i Radą Najwyższą dotyczącego realizowanych polityk publicznych, w tym niezbędnych zmian gospodarczych i społecznych. Dodatkowo, w prezydencie N. Nazarbajewie ugruntowywało się przekonanie, że samo rozdzielenie funkcji państwa to za mało dla zachowania stabilności ustrojowej państwa o sprawnej realizacji jego potrzeb. Z rozdzieleniem funkcji musi łączyć się ich koordynacja, ucieranie racji. Innymi słowy, w system rządzenia musi być wmontowana władza harmonizująca działalność organów władzy publicznej, rozwiązująca powstające, co nieuniknione i oczywiste, spory i konflikty. W opinii N. Nazarbajewa taką funkcję w procesach decyzyjnych państwa powinien pełnić prezydent [Nazarbajew 2006: 62].Na rozwój konstytucjonalizmu kazachskiego wpływ wywierały zmiany ustrojowe zachodzące w Rosji i innych państwach poradzieckich. I tak, rozpędzenie przez B. Jelcyna Rady Najwyższej i rozwiązanie w ten sposób dylematu dwuwładzy w Federacji Rosyjskiej, skłaniało do rozwagi deputowanych do kazachstańskiej Rady Najwyższej. Z kolei wojna domowa w Tadżykistanie uzmysławiała, jak bardzo katastrofalne dla państwa mogą być konsekwencje sporów politycznych. Do korekty relacji władzy, jeszcze nie konstytucyjnej, ale o ustrojowym znaczeniu, doszło już 10 grudnia 1993 r., kiedy to (w związku z samorozwiązaniem Rady Najwyższej) uchwalono ustawę o tymczasowym delegowaniu Prezydentowi Republiki Kazachstan i szefom administracji terenowej dodatkowych pełnomocnictw. Chociaż nie miała ona rangi konstytucji, tym niemniej rozszerzała kompetencje prezydenta, nadając mu uprawnienia prawotwórcze o charakterze ustawodawczym. Oprócz tego prezydent uzyskał prawo samodzielnego zarządzania referendum ogólnopaństwowego, powoływania i odwoływania Pierwszego Ministra Gabinetu Ministrów Kazachstanu, ministrów, powoływania sędziów Sądu Najwyższego i Sądu Konstytucyjnego czy wprowadzania stanu nadzwyczajnego. Z tego powodu w literaturze ustawa ta jest traktowana jako sui generis ustawa konstytucyjna [Szymanek 2013: 42].Do przełomowego wydarzenia prawnego, które przesądziło o faktycznym układzie stosunków władzy, doszło w 1995 r. Co specyficzne, chociaż nie miało ono charakteru konstytucyjnego, to wywołało skutki o charakterze konstytucyjnym. Mimo że nie miało charakteru normatywnego, a orzeczniczy, to wywołało następstwa porównywalne z rewizją konstytucji. Otóż 6 marca 1995 r. Sąd Konstytucyjny orzekł, że wybory do parlamentu zostały przeprowadzone wadliwie (ze względu na naruszenie normy przedstawicielstwa, przez co doszło do naruszenia materialnej równości prawa wyborczego) i że jest to wadliwość, którą można konwalidować wyłącznie poprzez rozwiązanie parlamentu i przeprowadzenie nowych wyborów parlamentarnych. Dodatkowo, 11 marca 1995 r. Sąd Konstytucyjny potwierdził obowiązywanie ustawy z 10 grudnia 1993 r. o tymczasowym delegowaniu Prezydentowi Republiki Kazachstan i szefom administracji terenowej dodatkowych pełnomocnictw. Rozwiązaniu Rady Najwyższej towarzyszyły działania nawiązujące do sposobu potraktowania rosyjskiej Rady Najwyższej przez B. Jelcyna w 1993 r.: odcięcie w jej siedzibie prądu, wody i łączności telefonicznej. Dla deputowanych do Rady Najwyższej było oczywiste, że prezydent N. Nazarbajew, podobnie jak B. Jelcyn w Federacji Rosyjskiej, nie dopuści do ryzyka dwuwładzy, a w razie takiego zagrożenia, podejmie stosowne środki działania. Sprawiło to, że deputowani do Rady Najwyższej, mimo że w swej większości nie podzielali racji zawartych w wyroku Sądu Konstytucyjnego, to podporządkowali mu się.Z jednej zatem strony – poprzez rozwiązanie – parlament utracił zdolność realizowania swojej funkcji prymarnej, czyli funkcji ustawodawczej, z drugiej zaś strony, potwierdzeniu uległo prezydenckie prawo wydawania aktów o charakterze ustawodawczym. O ile jednak pierwotnie, w 1993 r., zostało ono zaprojektowane jako kompetencja prezydencka uzupełniająca realizację funkcji ustawodawczej przez parlament, o tyle – wskutek wejścia w życie wyroku Sądu Konstytucyjnego – nabrało ono cech podstawowego regulatora stosunków prawnych. W praktyce, w 1995 r., prezydent – zachowując status władzy wykonawczej – stał się również wyłącznym ustawodawcą. Taki stan faktyczny obowiązywał przez ponad pół roku (marzec-grudzień 1995 r.), do czasu przeprowadzenia wyborów parlamentarnych i zebrania się parlamentu. Był to okres, w którym przesądzona została supremacja prezydenta w systemie rządów i utrwalone jego przywództwo państwowe. Doszło do ukształtowania mechanizmów rządzenia, które stały się charakterystyczne dla współczesnego Kazachstanu [Bodio, Mołdawa 2007: 78].Kolejne przedsięwzięcia konstytucyjne jedynie konsolidowały i utrwalały to przywództwo, rozszerzały i pogłębiały jego zakres, porządkowały system instrumentów prawnych wykorzystywanych przez prezydenta i dostosowywały je do zmieniających się potrzeb państwa. Nie zmieniały natomiast filarów władzy, bo te zostały utrwalone właśnie w 1995 r. wskutek wyroku Sądu Konstytucyjnego i podjętych w jego następstwie działań prezydenta.Prezydenckie dekrety (co nie miało umocowania w konstytucji z 1993 r.) wywierały konsekwencje nie tylko ustawodawcze, ale także konstytucyjne. Na podstawie prezydenckiego dekretu 29 kwietnia 1995 r. zostało przeprowadzone referendum ogólnonarodowe w sprawie wotum zaufania dla prezydenta i przedłużenia jego kadencji do 2000 r. W trybie przewidzianym przez inny prezydencki dekret (co nie miało umocowania w konstytucji z 1993 r., która nie przewidywała referendum konstytucyjnego) przygotowany został i poddany 30 sierpnia 1995 r. pod referendum ogólnonarodowe i zaaprobowany przez obywateli, projekt nowej konstytucji. Zgodnie z oficjalnie ogłoszonymi wynikami referendum, wzięło w nim udział 90,58 % uprawnionych do głosowania, z których 89,14 % poparło projekt nowej konstytucji. Niezależnie od problematyczności prawnych podstaw przeprowadzenia referendum konstytucyjnego, nie bez znaczenia dla mocy obowiązywania konstytucji z 1995 r. jest jej społeczne zakotwiczenie, zaakceptowanie przez suwerena. Swoim masowym uczestnictwem w referendum i podobnie masowym poparciem dla przedłożonego projektu, suweren (jako władza pierwotna i najwyższa w Republice Kazachstan) dokonał sanacji wad proceduralnych, które miały miejsce w ramach przygotowywania projektu konstytucji. Suweren zgodził się, aby w tym trybie przygotowany projekt konstytucji stał się obowiązującą konstytucją. Od tej pory to z woli suwerena, a nie prezydenta N. Nazarbajewa, akt ten stał się obowiązującym prawem najwyższym Republiki Kazachstan.Konsolidacja ustrojowaW zakresie wartości konstytucja z 1995 r. bazowała na rozwiązaniach prawnych zaakceptowanych w konstytucji z 1993 r. [Nurgazinov, Zhanuzakova 2020: 17] i w znacznym zakresie nawiązujących do systemu wartości Rady Europy. Potwierdzała unitarny charakter państwa i wzmacniała go zakazem zmiany [Zhunuskanov, Verba 2017: 90]. Utrwalała świecki charakter państwa, czy zakaz wzniecania konfliktów na tle rodowym. Natomiast odnośnie systemu rządów konserwowała system prezydencjalny z prezydentem jako najwyższą osobą urzędową w państwie, określającą podstawowe kierunki polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa i pełniącą funkcję kluczową z punktu widzenia egzystencji państwa – funkcję gwaranta ciągłości państwa [Zaleśny 2018]. Prezydent gwarantował i symbolizował jedność narodową. Urzeczywistniając jedność narodową, obowiązany został do koordynowania i harmonizowania działalności innych organów władzy publicznej [Kubeyev 1998: 133; Malinovskiy 2005: 8]. W ten sposób powiązano mechanizmy rządzenia z ich ratio w postaci realizacji dobra obywateli Kazachstanu. Podział władzy nie jest wartością samą w sobie, ale mechanizmem mającym działać na rzecz maksymalnie szerokiego urzeczywistniania wolności i praw człowieka. Aby nie dochodziło w nim do zaburzeń, walk o nadrzędność względem innych uczestników stosunków politycznych, które są destrukcyjne dla realizacji polityk publicznych, wprowadzono harmonizującą oraz koordynującą funkcję prezydenta. Poprzez nią łagodzi się negatywne następstwa partykularyzmów, sporów o władzę, jak również związane z nią prestiż oraz zasoby publiczne. Uczestnicy stosunków władzy wiedzą, że funkcjonuje organ powołany do bieżącej weryfikacji ich aktywności, który może ją ocenić negatywnie i poddać rozliczalności. Ta świadomość politycznych uwarunkowań prowadzonej działalności ma przełożenie na podejmowane formy działania. Sprzyja unikaniu eksponowania w przestrzeni publicznej własnych ambicji, jałowych sporów dotyczących trzeciorzędnych zagadnień, racji cząstkowych przeciwstawianych innym racjom cząstkowym czy powszechnym, czyli tego wszystkiego, co kojarzymy ze współczesną demokracją [Brennan: 2017].Ustanawiono dwuizbowy Parlament (Mażylis i Senat). Siedmiu członków izby drugiej parlamentu wyznaczał prezydent, a pozostałych czterdziestu wybierano w wyborach pośrednich, przez regionalne organy przedstawicielskie, co było wyrazem uznania faktycznego znaczenia regionalnych elit władzy i ich politycznych aspiracji [Shkel' 2015: 241]. Ograniczono funkcję ustawodawczą parlamentu. W przypadkach przewidzianych w konstytucji, prezydent kompetentny był wydawać nie tylko rozporządzenia z mocą ustawy (w razie nie rozpatrzenia przez izby parlamentarne prezydenckiego pilnego projektu ustawy w ciągu miesiąca od jego wniesienia), ale także (za zgodą co najmniej 2/3 deputowanych każdej z izb przez nie dłużej niż rok) mógł stanowić ustawy. W szerokim zakresie wpływał na funkcjonowanie izb parlamentarnych. Mógł je rozwiązać w przypadku wyrażenia wotum nieufności rządowi, dwukrotnej odmowy powołania Pierwszego Ministra Republiki Kazachstan, ale też – co podkreślało istotę prezydenckiego arbitrażu – w przypadku kryzysu politycznego wynikającego z niemożliwych do przezwyciężenia różnic między izbami Parlamentu lub Parlamentem a innymi gałęziami władzy państwowej. Parlament nie mógł zostać rozwiązany w czasie trwania stanu wojennego lub stanu wyjątkowego, w ciągu ostatnich sześciu miesięcy kadencji Prezydenta, jak również w ciągu roku od dnia poprzedniego rozwiązania Parlamentu.Konstruowanie prezydencjalnego systemu rządów nie było refleksem abstrakcyjnie wprowadzonego systemu rządów, zdaniem prawodawcy, w warunkach kazachstańskich bardziej optymalnego względem innych. Ściśle było skorelowane z osobą Nursułtana Nazarbajewa – pierwszego prezydenta niepodległej Republiki Kazachstan. Podporządkowane było utrwalaniu jego przywództwa państwowego. Z tego też powodu nie tylko rozszerzaniu ulegały środki działania prezydenta, ale jednocześnie modyfikacji poddawano reguły piastowania urzędu prezydenta tak, aby – z jednej strony – mogły być one do spełnienia przez N. Nazarbajewa, a z drugiej strony, aby eliminowały innych kandydatów na urząd prezydenta Kazachstanu. Tak też 7 października 1998 r. Parlament uchwalił szerokie zmiany systemu rządów. Zniesiona została górna granica wieku kandydata na urząd prezydenta (do tej pory wynosiła ona 65 lat), z 5 do 7 lat wydłużono kadencję prezydenta. Uchylono wymóg partycypowania w wyborach prezydenckich co najmniej 50 % uprawnionych do głosowania, jako warunek formalny wiążącego charakteru wyborów. Przedłużono kadencję senatorów z 4 do 5 lat i deputowanych do Mażylis z 5 do 6 lat. Deputowanych do Mażylisu miano wybierać w jednomandatowych okręgach wyborczych, a dodatkowych 10 deputowanych miano wybierać z list partyjnych. Parlament otrzymał prawo inicjatywy konstytucyjnej, skorzystanie z której wymagało poparcia co najmniej 4/5 ustawowej liczby deputowanych.20 lipca 2000 r. parlament uchwalił ustawę o Pierwszym Prezydencie Republiki Kazachstan. Przyznawała ona N. Nazarbajewowi (na wzór B. Jelcyna w Federacji Rosyjskiej) dożywotni immunitet nieodpowiedzialności za działalność podjętą w trakcie piastowania urzędu prezydenta. W konstytucjonalizmie kazachstańskim jest to okres konsolidacji systemu politycznego, jego utrwalenia w pożądanej formie, co znalazło potwierdzenie w kolejnych cyklach wyborczych [Igbayev 2010: 125-126].Demontaż ustroju skonsolidowanego wywołany problemem sukcesyjnymTak jak ze względu na konieczność stabilizowania systemu politycznego państwa system rządów sukcesywnie ulegał prezydencjalizacji, tak też ze – względu na tę samą okoliczność – zaczęto wzmacniać w nim instytucje demokratyczne. Dokonywane przeobrażenia mają umocowanie w zdarzeniach behawioralnych, w konieczności wypracowania stabilnych mechanizmów sukcesji władzy po procesie, który wcześniej bądź później, ale nieodzownie nastąpi, czyli utracie przez N. Nazarbajewa (ze względu na upadek na siłach) faktycznej zdolności do działania. Z nagłym odejściem Pierwszego Prezydenta Republiki Kazachstan mogłoby wiązać się ryzyko walki o schedę po nim, ryzyko negatywnie oddziałujące na stabilność nie tylko systemu politycznego państwa, ale zarazem także systemu społecznego i gospodarczego. Nie bez znaczenia było także obalenie i swego rodzaju banicja prezydenta A. Akajewa z sąsiedniego Kirgistanu oraz próba wywołania powstania w Uzbekistanie. Stąd też działania wyprzedzające ze strony prezydenta N. Nazarbajewa i przygotowujące Republikę Kazachstan na okres po złożeniu urzędu przez Pierwszego Prezydenta Republiki Kazachstan. Ich rozległe podjęcie w 2007 r. wyznaczyło kolejny okres w rozwoju konstytucjonalizmu kazachstańskiego – okres akomodacji ustroju państwa do okresu po zakończeniu przywództwa państwowego N. Nazarbajewa.Podejmowane od 2007 r. środki działania są wyrazem rzeczowej konstatacji, że prezydentowi N. Nazarbajewowi nie udało się wypracować mechanizmów sukcesji władzy w pełnej rozciągłości wykorzystujących posiadanych przez niego kompetencji. Inaczej niż na przykład w Azerbejdżanie (po ustąpieniu prezydenta H. Alijewa), nie udało się wprowadzić na urząd prezydenta osoby tego formatu, politycznej przenikliwości i społecznego zaufania, co N. Nazarbajew osoby, która potrafiłaby twórczo wykorzystać posiadane kompetencje dla utrwalania przywództwa regionalnego Kazachstanu, modernizacji państwa i rozwoju bogactwa dużych grup społecznych. Deficyt sukcesora adekwatnego do stojących przed państwem wyzwań, połączony z troską o stabilną przyszłość państwa, skłonił prezydenta N. Nazarbajewa do podjęcia procesu nazywanego „tranzytem władzy” [Malashenko 2013] i polegającego na akceptacji ryzyka demokratyzacji stosunków politycznych. Analiza sukcesji przywództwa państwowego w innych państwach współczesnych nakazywała stwierdzić ryzyko walki o przywództwo państwowe po zakończeniu przywództwa państwowego N. Nazarbajewa, ryzyko związanych z tym konfliktów w systemie politycznym państwa, napięć wywołujących destrukcyjny wpływ na stosunki społeczne, gospodarcze, kulturowe czy religijne. Nie bez znaczenia było też ryzyko wzmacniania tych napięć przez czynniki zewnętrzne, dążące do rozszerzenia swojego wpływu na procesy decyzyjne podejmowane w Kazachstanie i jego dotyczące.Stąd też refleksja prezydenta N. Nazarbajewa o podjęciu eksperymentu demokratycznego. Dekomponując prezydenckie centrum zarządzania państwowego, angażując w procesy decyzyjne różne organy władzy publicznej oraz organizacje społeczne, osłabia się sterowność zarządzania państwem, generuje ryzyko ograniczenia efektywności działania, ale zarazem minimalizuje ryzyko wystąpienia w przyszłości burzliwej walki o przejecie zasobów władzy, wzmacniającej i eksponującej podziały społeczne mogące zagrozić integralności terytorialnej państwa.Dla demokratyzacji ustroju państwa istotne znaczenie miała rewizja konstytucji przeprowadzona 21 maja 2007 r. [Gussarova 2015: 21; Heinrich 2010: 28]. Wprowadzono, kluczowe dla ochrony wolności obywateli, zatrzymanie i aresztowanie wyłącznie na podstawie wyroku sądu. Bez wyroku osoba może być zatrzymana nie dłużej niż przez 72 godziny. Karę śmierci ograniczono do przestępstw terrorystycznych skutkujących śmiercią ludzi oraz szczególnie ciężkich przestępstw dokonanych w czasie wojny. W rozległym zakresie zrewidowano ustrój organów władzy publicznej, w ramach systemu prezydencjalnego, wzmocniono kompetencyjnie parlament [Ayzeks 2008: 19; Malinovskiy 2012: 113; Mishra 2015: 216; Zhakayeva 2008: 132]. Do nowo wybranego Mażylisu rząd występuje o wotum zaufania. Tym samym, odnowienie składu politycznego izby pierwszej parlamentu skutkuje możliwością odnowienia składu politycznego gabinetu i realizowanej przez niego polityki. Rząd ponosi podwójną odpowiedzialność polityczną: zarówno przed prezydentem, jak i przed parlamentem (obiema jego izbami) [Sapargaliyev 2017: 32-33]. Zmodyfikowano system wyborczy do Mażylis z mieszanego na proporcjonalny (co samo w sobie służy rozwojowi systemu wielopartyjnego), przywrócono pięcioletnią kadencję prezydenta (z siedmioletniej). Uchylono konstytucyjny zakaz finansowania przez państwo organizacji społecznych, w tym – partii politycznych.Podjęte w 2007 r. modyfikacje ustroju państwa spełniły pokładane w nich nadzieje. Sprzyjały konserwowaniu jego stabilności i przewidywalności w sytuacji postępującego tzw. zmierzchu ery N. Nazarbajewa. Pozytywna ex post przeprowadzona ocena skutków regulacji z 2007 r. stała o u podstaw decyzji o kontynuowaniu kierunku przeprowadzanych zmian ustrojowych. W takich okolicznościach 10 marca 2017 r. doszło do kolejnej reformy konstytucyjnej. Jej rezultatem było pogłębienie demokratycznej modernizacji systemu rządów poprzez wzrost znaczenia w nim parlamentu, zwiększenie samodzielności rządu względem prezydenta, przy jednoczesnym rozszerzeniu mechanizmów sprawowanej nad nim kontroli parlamentarnej. Prezydent utracił prawo uchylania bądź zawieszania mocy obowiązywania aktów prawnych podejmowanych przez rząd lub premiera. Na rzecz parlamentu prezydent stracił posiadane kompetencje ustawodawcze. Tym samym parlament odzyskał wyłączność na realizację funkcji prymarnej każdego nowoczesnego parlamentaryzmu czyli funkcji ustawodawczej. Jak celnie zauważają T. Y. Khabriyeva i L. V. Andrichenko, w ten też sposób, pośrednio, wzmocniono przedstawicielski charakter parlamentu [T. Y. Khabriyeva, L. V. Andrichenko 2017: 142]. Przedstawicielstwo parlamentu nabrało blasku. Wyłaniany przez wieloetniczny naród kazachstański, parlament staje się faktycznym jego uosobieniem i wyrazicielem woli, co dotychczas (w systemie podziału funkcji ustawodawczej między prezydenta i parlament) nie miało miejsca, co tym samym deprecjonowało nie tylko znaczenie legislatywy w państwowym systemie decyzyjnym, ale również znaczenie wyborów parlamentarnych, sens partycypacji w nich obywateli, skoro i tak, to, co kluczowe, działo się poza parlamentem. W ramach reformy konstytucyjnej z 2017 r. dynamika konstytucjonalizmu kazachstańskiego nawiązuje do tzw. klasycznej koncepcji podziału funkcji państwa. Na nią trzeba nałożyć – kierowaną dożywotnio przez N. Nazarbajewa – Radę Bezpieczeństwa, która dopiero w 2018 r. uległa konstytucjonalizacji. Stanowi ona formalny mechanizm jego partycypacji w stosunkach władzy [Ibadildin, Pisareva 2020: 112]. Można postawić hipotezę badawczą, że wraz z zakończeniem działalności politycznej przez Lidera Narodu, Rada Bezpieczeństwa straci zdolność współkształtowania stosunków władzy, a znaczenia inne, już przewidziane konstytucyjnie, mechanizmy systemu rządów.ZakończenieReasumując przeprowadzony wywód, dynamika konstytucjonalizmu kazachstańskiego oparta jest na trzech kluczowych procesach. Pierwszy z nich to konflikt między kazachstańskimi tradycjami ustrojowymi a radzieckimi wzorcami ustrojowymi. Proces drugi to rozpadanie się radzieckich rozwiązań konstytucyjnych i jednoczesne kreowanie kazachstańskiego ustroju państwa. I proces trzeci – budowa monarchicznego prezydencjalizmu jako formy rządów sprzyjającej stabilności ustrojowej i podmiotowości międzynarodowej Republiki Kazachstan, a następnie jej demontaż uzasadniany tymi samymi wartościami konstytucyjnymi.BibliografiaAgayev G. Sh. (2015), Vnutrietnicheskaya konkurentsiya i latentnyye soobshchestva v politicheskom protsesse Kazakhstana, Moskva.Alibekov C. T. (2016), K voprosu formirovaniya pravovoy paradigmy nezavisimosti Kazakhstana, „Vestnik Instituta zakonodatel'stva RK”, № 4.Amandykova S. K. (2014), Konstitutsiya Respubliki Kazakhstan 1993 goda – pervaya Konstitutsiya suverennogo Kazakhstana, „Studia Politologiczne”, Vol. 32.Amandykova S. K., Amandykova L. K. (2014), Nekotoryye voprosy voploshcheniya printsipa razdeleniya vlastey v konstitutsionnom zakonodatel'stve Respubliki Kazakhstan, „Aktual'nyye problemy rossiyskogo prava” № 9.Amrekulov N. (2000), Zhuzy v sotsial'no-politicheskoy zhizni Kazakhstana, „Central Asia and the Caucasus”, № 3.Aubakirova I. U. (2017), Sovremennaya Yevraziyskaya kontseptsiya gosudarstvennogo upravleniya (teoretiko-pravovoye issledovaniye na materialakh Rossii i Kazakhstana), Moskva.Ayzeks R. (2008), Protsessy i rezul'taty konstitutsionnoy reformyv Kazakhstane: upravleniye nesoglasiyem, ogranicheniye riskov i konsolidatsiya vlasti, „ Tsentral'naya Aziya i Kavkaz”, № 1.Bisztyga A. (2014), Pozycja ustrojowa, organizacja i kompetencje Rady Konstytucyjnej Republiki Kazachstanu, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego”, Nr 2.Bodio T., Mołdawa T. (2007), Konstytucje państw Azji Centralnej. Tradycje i współczesność, WarszawaBrennan J. (2017), Against democracy, Princeton University Press.Czachor R. (2015), Postradzieckie reżimy polityczne w perspektywie neopatrymonialnej. Wstęp do badań, Wrocław.Gussarova A. 2015, The 20th Anniversary of the Constitution of the Republic of Kazakhstan: New Horizons for the Development of Country, „Central Asia’s Affairs ”, № 3.Heinrich A. (2010), The Formal Political System in Azerbaijan and Kazakhstan. A Background Study, Forschungsstelle Osteuropa Bremen Arbeitspapiere und Materialien, Bremen.Ibadildin N., Pisareva D. (2020), Central Asia in Transition: Social Contract Transformation in Nazarbayev and Post-Nazarbayev Kazakhstan, [w:] Mihr A. (red.), Transformation and Development. Studies in the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) Member States, Springer Open.Igbayev R. B. (2010), Politicheskiy rezhim v postsovetskom Kazakhstane: etapy i osobennosti transformatsii, Ufa.Kanapyanov T. (2018), Role and place of the parliament of Kazakhstan in the system of checks and balances, „Communist and Post-Communist Studies”, № 51.Khabriyeva T. Y., Andrichenko L. V. (2017), Konstitutsionnaya reforma v Respublike Kazakhstan: tendentsii i perspektivy razvitiya, „Zhurnal zarubezhnogo zakonodatel'stva i sravnitel'nogo pravovedeniya”, № 3.Kubeyev Y. K. (1998), Osnovy konstitutsionnogo stroya Respubliki Kazakhstan, Moskva.Malashenko A. (2013), Tranzit vlasti v Kazakhstanie: chto vperedi?, Moskovskiy Tsentr Karnegi.Malinovskiy V. A. (2012), LIDER: prezidentskaya vlast' v Kazakhstane na rubezhe epoch, Astana.Malinovskiy V. A. (2004), Prezident Respubliki Kazakhstan: institut, funktsii i instrumenty vlasti, Almaty.Malinovskiy V. A. (2005), Prezident Respubliki Kazakhstan i Parlament Respubliki: vzaimootnosheniya, sistema sderzhek i protivovesov, Astana.Mallinson K. (2019), Governance, [w:] Kazakhstan: Tested by Transition, Chatham House. The Royal Institute of International Affairs.Mishra M. K. (2015), State of Democracy and Constitutional Development in Contemporary Kazakhstan, [w:] Rogov I.I. (red.), Kazakhstan trend: from Totalitarianism to Democratic and Legal State (View from the Outside), Astana.Mukhamedzhanov B. A. (2007), Forma pravleniya Respubliki Kazakhstan: konstitutsionnaya model' i praktika gosudarstvennogo upravleniya, Moskva.Nazarbayev N. A. (2006), Kazakhstanskiy put', Karaganda.Nazarbayev N. A. (1996), Na poroge XXI veka, Almaty.Nurgazinov B. K., Zhanuzakova L. T. (2020), Rol’ Konstitutsii Respubliki Kazakhstan v obespechenii stabil’nosti i razvitii kazakhstanskogo obshchestva, „Vestnik Instituta zakonodatel'stva i pravovoy informatsii RK”, № 2.Pogłódek A. (2017), Referendum ogólnokrajowe w Republice Kazachstanu, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne”, Nr 3.Sapargaliyev G.S. (2017), Modernizatsiya Konstitutsii Respubliki Kazakhstan, „Vestnik Instituta zakonodatel'stva RK”, № 1.Shkel' S. N. (2015), Avtoritarizm v postsovetskikh gosudarstvakh Tsentral’noy Azii i Kavkaza: faktory ustoychivosti i rezhimnoy dynamiki, Ufa.Solozobov Y. (2015), Way of Kazakhstan: from the Soviet Totalitarianism to Democratic and Legal State, [w:] Rogov I.I. (red.), Kazakhstan trend: from Totalitarianism to Democratic and Legal State (View from the Outside), Astana.Szymanek J. (2014), Geneza i ewolucja konstytucjonalizmu kazachstańskiego, „Studia Politologiczne”, Vol. 33.Szymanek J. (2013), Ustrój konstytucyjny Kazachstanu, Warszawa.Toleubekov A. T. (2015), Konstitutsionno-pravovoy status Parlamenta Respubliki Kazakhstan, Moskva.Zaleśny J. (2018), Prezydent jako gwarant ciągłości państwa – mechanizmy sukcesji władzy w państwach poradzieckich, „Studia Politologiczne”, Vol. 47.Załęski P. (2010), Zmiana i stabilność systemu politycznego Kazachstanu, [w:] Zaleśny J. (red.), Zagadnienia ustrojowe państw poradzieckich, Warszawa.Zaretskiy A. M. (2019), Konstitutsionno-pravovoy status parlamentov Kazakhstana, Uzbekistana, Tadzhikistana (sravnitel’nyy aspekt), „Yevraziyskaya advokatura”, № 1.Zhakayeva L. S. (2008), Konstitutsionnyy protsess v Respublike Kazakhstan: teoretiko-pravovyye voprosy, Moskva.Zhunuskanov T. Zh., Verba D. V. (2017), Kazakhstanskaya model’ konsitutsionnogo zakonodatel’stva kak sledstviye unitarizatsii ustroystva gosudarstva, „Yuridicheskaya nauka”, № 3.[1] Do 1925 r. mieszkańców tej republiki nazywano Kirgizami.