Episteme

Lublin 2021

RECENZENCI dr hab. Marcin Szydzisz

dr hab. Rafał Glajcar

REDAKCJA JĘZYKOWA I KOREKTA Renata Zelik

DTP Krzysztof Abramowski

PROJEKT OKŁADKI Gabriela Chołuj

© Copyright by Ośrodek Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego

ISBN 978-83-65172-41-9

Episteme

ul. Solna 4/9

20-021 Lublin

wydawnictwoepisteme.pl

WYKAZ SKRÓTÓW

ANO Akcja Niezadowolonych Obywateli 2011

(cz. Akce nespokojených občanů ANO 2011)

COEX Ruch Polityczny Coexistentia–Wspólnota–Egyűttélés–ČR

Spivžitja–Soužití

ČR Republika Czeska (cz. Česká republika)

ČSSD Czeska Partia Socjaldemokratyczna

(cz. Česká strana sociálně demokratická)

DEU Unia Demokratyczna (cz. Demokratická unie)

FO Forum Obywatelskie (cz. Občanské fórum)

HSMS Ruch na rzecz samorządnych Moraw i Śląska

(cz. Hnutí samosprávné Moravy a Slezska)

KDS Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna

(cz. Křesťanskodemokratická strana)

KDU-ČSL Unia Chrześcijańska i Demokratyczna – Czechosłowacka Partia Ludowa

(cz. Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová)

KP Kongres Polaków w Republice Czeskiej

KSČ Komunistyczna Partia Czechosłowacji

(cz., sł. Komunistická strana Československa)

KSČM Komunistyczna Partia Czech i Moraw

(cz. Komunistická strana Čech a Moravy)

MKPS Międzypartyjny Komitet Polskich Stronnictw

ODS Obywatelska Partia Demokratyczna

(cz. Občanská demokratická strana)

OSN Obywatele Razem – Niezależni

(cz. Občané Spolu – Nezávislí)

PSPR Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza

PZKO Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Republice Czeskiej

SL Stronnictwo Ludowe w Czechosłowacji

SPD Wolność i Demokracja Bezpośrednia – Tomio Okamura

(cz. Svoboda a přímá demokracie – Tomio Okamura)

SZ Partia Zielonych (cz. Strana zelených)

ŚPL Śląska Partia Ludowa

TOP 09 Tradycja Odpowiedzialność Dobrobyt 09

(cz. Tradice Odpovědnost Prosperita 09)

US-DEU Unia Wolności – Unia Demokratyczna

(cz. Unie svobody – Demokratická unie, US-DEU)

Úsvit Świt – Narodowa Koalicja (cz. Úsvit – Národní koalice)

VV Sprawy Publiczne (cz. Věci veřejné)

ZŚK Związek Śląskich Katolików

WPROWADZENIE

W związku z rosnącym znaczeniem mniejszości narodowych i etnicznych w polityce krajowej i międzynarodowej (vide: rola dyplomacji samorządowej i obywatelskiej w regionach wielokulturowych), wzrostem (samo)świadomości ich elit i członków w zakresie przysługujących im praw, ale i możliwości oddziaływania politycznego, a także rozwojem badań z zakresu nauk politycznych nad zachowaniami wyborczymi mniejszości narodowych, etnicznych i religijnych, interesującą badawczo okazała się dla nas, zapomniana i zaniedbana naukowo na gruncie nauk o polityce, polska mniejszość narodowa na Zaolziu.

Teren Zaolzia w odniesieniu do kwestii polskiej rozumianej w kategoriach interesów, postaw i zachowań Polaków zamieszkujących ten teren, od początku funkcjonowania Zaolzia jako przestrzeni społeczno-kulturowej (od 1920 roku, gdy doszło do podziału Śląska Cieszyńskiego) był przedmiotem zainteresowania naukowego głównie ze strony polskich i czeskich naukowców. W literaturze dotyczącej kwestii etnicznej/narodowej na Śląsku Cieszyńskim pojawiły się również warte odnotowania prace autorstwa naukowców spoza naszego regionu[1]. Ponadto kilka opracowań dotyczących Śląska Cieszyńskiego, a zwłaszcza Zaolzia, powstało w kręgach polskiej emigracji na Zachodzie[2]. Należy mieć na uwadze, że tego rodzaju publikacje naukowe dotyczące spraw drażliwych politycznie nierzadko uznawane są za swego rodzaju oręż w walce ideologicznej pomiędzy zwaśnionymi stronami jako rodzaj „bezstronnego i obiektywnego stanowiska”.

Na gruncie literatury polskiej/polskojęzycznej (naukowej) wyraźnie dominują opracowania o charakterze historycznym[3] i etnograficzno-językoznawczym[4], w mniejszym stopniu – (etno)geograficznym[5], socjologicznym[6] i religioznawczym[7], natomiast na gruncie literatury czeskiej/czeskojęzycznej – głównie o charakterze historycznym[8], w mniejszym stopniu: religioznawczym[9], etnograficzno-językoznawczym[10] i (etno)demograficznym[11].

W obydwu przypadkach podejmowane były badania, których celem był swoisty bilans aktywności Polaków mieszkających na Zaolziu[12]. Warto również zwrócić uwagę na fakt, że po obu stronach granicy ukazały się kilkutomowe opracowania dotyczące historii regionu Śląska Cieszyńskiego, przy czym takie samo polskie wydanie[13] odnosi się zasadniczo do całego regionu podzielonego od 1920 r. granicą między państwami, czeskie zaś – również kilkutomowe wydanie – poświęcone jest przede wszystkim zachodniej, zaolziańskiej części Śląska Cieszyńskiego[14]. Pod względem ilościowym w literaturze naukowej dominują opracowania polskojęzyczne, zaś w obydwu przypadkach – polskim i czeskim – dzieła historyczne. Należy przy tym zauważyć, że część autorów polskich publikuje po czesku, część autorów czeskich – po polsku.

Opracowania historyczne – polskie i czeskie – w wielu przypadkach przyjmują odmienne perspektywy relacji polsko-czeskich na Śląsku Cieszyńskich, a część z nich pozostaje w oczywistej opozycji wpisując się w trwającą od ponad wieku rywalizację polsko-czeską o prawa do Śląska Cieszyńskiego, ale przede wszystkim o kształt tożsamości społecznej mieszkańców i regionu. Rzadko co prawda, ale pojawiają się prace historyków, które mają walor dzieł uwzględniających złożoność relacji polsko-czeskich i starające się w miarę obiektywnie naświetlić różne aspekty wydarzeń i procesów, które do dziś wywołują kontrowersje po obu stronach granicy. Szczególną rolę w tym zakresie odgrywają ci czescy historycy, którzy nie tyle przyjmują polską perspektywę historii regionu, ale wykazują dużo dobrej woli w kwestii zrozumienia polskiej wrażliwości i sposobu pojmowania losu wspólnoty narodowej[15].

W literaturze polskiej z pracami z dziedziny historii ściśle korespondują opracowania o charakterze etnograficznym, których jednym z celów jest dokumentacja wzorów zachowań, tradycji, zwyczajów i obyczajów ludności Zaolzia identyfikowanej w znacznej mierze w kategoriach części rozległej geograficznie, często rozproszonej polskiej grupy narodowościowej. W literaturze czeskiej akcentuje się głównie historyczne: polityczne, społeczno-gospodarcze i intelektualne związki Śląska Cieszyńskiego z Koroną Świętego Wacława oraz podkreśla wagę czynnika demograficznego związanego z migracjami na tereny zwłaszcza zachodniej części tego regionu w XIX i początkach XX w.

W tej perspektywie zdumiewa fakt, iż dotychczas Zaolzie pozostało niemal „nietknięte” przez przedstawicieli nauk o polityce. Do przełomu lat 80. i 90. XX w. przyczyny tego stanu rzeczy były oczywiste. W Czechosłowacji de facto nie uprawiano nauk o polityce (trudno w tym kontekście kursy marksizmu-leninizmu uznać za przejaw działalności naukowej w tym obszarze), zaś w Polsce istniał nieformalny zakaz zajmowania się polską mniejszością narodową w państwach ościennych, nie wspominając już o jej aktywności politycznej. Zdumiewa natomiast fakt, iż po przemianach 1989 roku zabrakło pogłębionych i kompleksowych analiz na gruncie nauk o polityce dotyczących zachowań wyborczych Polaków na Zaolziu. Uwaga ta dotyczy zwłaszcza polskiej literatury, albowiem na gruncie czeskiej politologii podjęto kilka prób analizy zachowań politycznych mniejszości narodowych i etnicznych, w tym polskiej mniejszości na Zaolziu. Opracowania te w zdecydowanej większości dotyczą form i sposobów samoorganizacji politycznej mniejszości, w zdecydowanie mniejszym stopniu odnoszą się do zachowań wyborczych w dłuższej perspektywie czasowej ze wskazaniem na określone tendencje[16].

Celem niniejszej monografii jest analiza ilościowa preferencji politycznych przedstawicieli polskiej mniejszości narodowej na Zaolziu, wyrażających się w ich aktywności wyborczej.

Monografia składa się z pięciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono główne założenia badawcze – szczegółowo wyznaczono pole badawcze, sformułowano pytania i hipotezy, a także określono metody i techniki badawcze. W rozdziale drugim omówiono uwarunkowania partycypacji politycznej mniejszości narodowych i etnicznych w ujęciu teoretycznym. Rozdziały trzeci i czwarty dotyczą Zaolzia. Przedstawino w nich specyfikę tego środkowoeuropejskiego regionu granicznego oraz zamieszkujących go Polaków. Najbardziej obszerny jest rozdział piąty, który reralizuje główny cel monografii, tj. przedstawia wyniki analiz preferencji wyborczych mieszkańców Zaolzia w latach 1990–2018 w ujęciu ilościowym (statystycznym).

Mając świadomość dyskusyjnego charakteru części ustaleń badawczych, które należy traktować bardziej w kategoriach pewnych hipotez naukowych z racji obiektywnych ograniczeń metodologicznych aniżeli twierdzeń znajdujących poparcie w „twardych danych”, należy uznać, że wyniki przedstawionych analiz stanowić mają punkt wyjścia do dalszych badań, opierających się na analizie jakościowej. Są one jednak warunkiem sine qua non analiz prowadzonych na podstawie wywiadów pogłębionych (IDI – ang. in-depthinterview) przy użyciu techniki wywiadu ustrukturyzowanego z przedstawicielami lokalnych elit społecznych i politycznych. Celem tychże badań będzie dostarczenie wiedzy na temat uwarunkowań i przyczyn określonych preferencji wyborczych, sposobów kształtowania preferencji politycznych oraz recepcji poszczególnych wyników wyborczych wśród ludności polskiej mieszkającej na Zaolziu. Badania te będą zatem kontynuowane w przyszłości.

Zob. np.: K. Hannan, Borders of language and identity in Teschen Silesia, New York 1996; K. Hannan, Identity and assimilation among the Poles of Zaolzie, Houston 1996; K. Hannan, Language and ethnicity among students in Teschen Silesia, New York 1999; K. Hannan, Polishness in the borderlands, Poznań 2005; K. Witt, Die Teschener Frage, Berlin 1935.

Zob. np.: F. Bajorek, Szkic historyczno-etnograficzny, Londyn 1944; idem, Położenie ludności polskiej na Zaolziu pod rządami czechosłowackimi: (1920–1938 r.), Londyn 1944; idem, Ludność Śląska Cieszyńskiego w świetle statystyk, Londyn 1942; B. Kożusznik, The problem of Cieszyn Silesia, London 1943; E. Guziur, Plebiscyt krwi, Londyn 1946; idem, Śląsk Cieszyński a drogi ekspansji niemieckiej na Wschód, Londyn 1942; K. Nowak, Na Zaolziu: 1 maja 1945 – marzec 1947, Paryż 1990.

Zob. np.: M.K. Kamiński, Konflikt polsko-czeski: 1918–1921, Warszawa 2001; S. Zahradnik, M. Ryczkowski, Korzenie Zaolzia, Warszawa–Praga–Trzyniec 1992; S. Zahradnik, Polacy na Zaolziu w historii, statystyce i dokumentach, Czeski Cieszyn 1995; S. Zahradnik, Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności 1880–1991, Trzyniec 1991; J. Kowalczyk, Po drugiej stronie Olzy: przemiany zasad samookreślenia polskiej ludności Śląska Cieszyńskiego w świetle prasy, Warszawa 1992; J. Wiechowski, Spór o Zaolzie: 1918–1920 i 1938, Warszawa 1990; J. Januszewska-Jurkiewicz, Zaolzie w polityce rządu i opinii społeczeństwa polskiego: (1925–1937), Katowice 2001; E. Długajczyk, Tajny front na granicy cieszyńskiej: wywiad i dywersja w latach 1919–1939, Katowice 1993; J. Ledwoch, Zaolzie 1938, Warszawa 2016; G. Gąsior, Platforma Cieślara – kwestia narodowościowa na Zaolziu w okresie stalinowskim, b.m.w. 2005; D. Miszewski, Polacy i Czesi na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945, Warszawa 2013; D. Miszewski, Aktywność polityczna mniejszości polskiej w Czechosłowacji 1920–1938, Toruń 2002, s. 106; Z. Jasiński, Działalność kulturalno-oświatowa Polaków za Olzą 1920–1938, Opole 1990; E. Buława, R. Danel, Świt nad Olzą, Cieszyn 1988; J. Chlebowczyk, Główne problemy i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyńskim w XIX i na początku XX wieku (do r. 1914), Katowice 1961; J. Chlebowczyk, Nad Olzą. Śląsk Cieszyński w wiekach XVIII, XIX i XX, Katowice 1971; J. Chlebowczyk, Karol Śliwka i towarzysze walki. Z dziejów ruchu komunistycznego na Zaolziu, Katowice 1972; A. Stępniak, Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i w początkach XX wieku (do roku 1920), Katowice 1986; I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych, Cieszyn 2012; I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 2: Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528 roku), Cieszyn 2015; I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 3: Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528–1653), Cieszyn 2011; J. Spyra (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 4: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848, Cieszyn 2012; K. Nowak, I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 5: Śląsk Cieszyński od Wiosny Ludów do I wojny światowej (1848–1918), Cieszyn 2013; K. Nowak (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 6: Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, Cieszyn 2015; K. Nowak (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 7: Śląsk Cieszyński w latach 1945–2015, Cieszyn 2015; M.W. Wanatowicz, Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918–1945, Katowice 1994; M. Bogus, Kotulowie i ich działania oświatowe na Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, Ostrava 2006; I. Kufová, Mniejszości narodowe na Śląsku Cieszyńskim dawniej i dziś: referaty wygłoszone na międzynarodowej konferencji naukowej, która odbyła się 4.10.2001 w Czeskim Cieszynie, Czeski Cieszyn 2001; K. Nowak (red.), Śląsk Cieszyński u zarania polskiej i czechosłowackiej niepodległości 1918–1920, Cieszyn 1999; D. Kocurek, W. Korzeniowska, Śląsk Cieszyński w latach 1741–1918 w aspekcie czynników integrujących i dezintegrujących region: studium monograficzne, Kraków 2013; J. Wierzgoń, Z dziejów polskiego, społecznego ruchu śpiewaczo-muzycznego na Śląsku Cieszyńskim – Zaolziu w Republice Czeskiej (od Wiosny Ludów 1848 do końca 2012 roku), Czeski Cieszyn 2017; G. Gąsior (red.), Zaolzie: polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Warszawa 2008; K. Nowak, Pierwsza Niepodległość: Polacy na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 2008; J. Wiechowski, Spór o Zaolzie: 1918–1920 i 1938, Warszawa 1990; A. Knyt (opr.), Zaolzie: polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Warszawa 2008; K. Nowak, Leon Wolf (1883–1968): biografia polityczna, Katowice 2002.

Zob. np.: M. Szyndler, Folklor pieśniowy Zaolzia: uwarunkowania, typologia i funkcje, Katowice 2011; A. Szpyrc, Współczesna plastyka ludowa Zaolzia, Czeski Cieszyn 1992; Z. Greń, Śląsk Cieszyński: dziedzictwo językowe, Warszawa 2000; B. Cząstka-Szymon, Gwary Zaolzia, Katowice 1984; D. Kadłubiec, Cieszyńska ojczyzna polszczyzna, Czeski Cieszyn–Cieszyn 2001; J. Besara, Słownictwo polskich gwar Śląska na terenie Czechosłowacji, Wrocław 1975; A. Szczypka-Rusz, Elementy tradycji kulturowej w społeczności polskiej na Zaolziu, Katowice 1994; M. Michalska, Małe formy architektury sakralnej Zaolzia: krzyże, kapliczki, figury, Czeski Cieszyn 2001; J. Ondrusz, Godki śląskie: podania i baśnie ze Śląska Cieszyńskiego, Ostrava 1977; J. Ondrusz, Przysłowia i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn 1954; D. Kadłubiec et al., Płyniesz Olzo: monografia kultury ludowej Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn 2016; D. Kadłubiec (red.), Płyniesz Olzo...; Zarys kultury duchowej ludu Cieszyńskiego, Ostrawa 1970–1972; I. Bogoczová, Polszczyzna za Olzą, Ostrava 2018; J. Tacina, Śląskie tańce ludowe, t. 1: Śląsk Cieszyński, Bielsko-Biała 1981; W. Szeliga, Tam około Bogumina: obrazy z życia autochtonicznej ludności północnego Zaolzia, Czeski Cieszyn 1997; M. Dembiniok, Zarys kultury ludowej Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1995; J. Kajfosz, Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn 2001; K.D. Kadłubiec, Opowiado Anna Chybidziurowa, Bystřice nad Olší 2017; M. Szyndler, Folklor pieśniowy Zaolzia: uwarunkowania, typologia i funkcje, Katowice 2011; J. Szymik, K. Raszyk, Cieszyńska plastyka ludowa, Czeski Cieszyn 1986; A. Szpyrc, Współczesna plastyka ludowa Zaolzia, Czeski Cieszyn 1992.

Zob. np.: T. Siwek, Nazwiska jako indykator pochodzenia miasta Český Těšín, „Dokumentacja Geograficzna” 2008, nr 36, s. 196–201; T. Siwek, Polacy w Republice Czeskiej w świetle statystyki, „Przegląd Polonijny”1998, nr 1, s. 25–40; G. Pańko, Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej w Czechosłowacji w okresie międzywojennym, Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka” 1980, nr 1, s. 39–50.

Zob. np.: M. Ćmiel, Tożsamość dwóch pokoleń Zaolzian w wywiadach biograficznych, Český Těšín 2016; H. Rusek, Religia i polskość na Zaolziu, Kraków 2002; H. Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja: studium socjologiczne, Katowice 1997; H. Rusek, Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia, „Etnografia Polska” 1996, z. 1–2, 230–236; M. Michalska, Religijność na pograniczu: Polacy na Zaolziu, Czeski Cieszyn 2006; T. Lewowicki, Poczucie tożsamości narodowej młodzieży: studium z pogranicza polsko-czeskiego, Cieszyn 1994; E. Ogrodzka-Mazur, Polska mniejszość narodowa na Zaolziu w ciągłości i zmianie społecznej: perspektywa wielokulturowa i edukacyjna, „Chowanna” 2015, t. 1, s. 43–64; T. Siwek, Specyfika tożsamości etnicznej na Zaolziu, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 1997, nr 1, s. 11–15; T. Siwek, Fenomen „narodowości śląskiej” na Zaolziu, „Zaranie Śląskie” 1992, nr 2, s. 133–141; T. Siwek, Narodowość śląska w byłej Czechosłowacji, [w:] D. Kadłubiec (red.), Kultura Ludowa na pograniczu, Katowice 1995, s. 46–53; T. Siwek, „Narodowość śląska” w perspektywie czasu. Przykład Rychwałdu 1940–1991, „Zwrot” 1991, nr 8, s. 25–27; J. Kaňok, T. Siwek, Czeska część Śląska Cieszyńskiego w świadomości mieszkańców – mapa mentalna, [w:] Problemy społeczno-demograficzne pogranicza polsko-czeskiego na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice 2001; J. Runge, F. Kłosowski (red.), Problemy społeczno-demograficzne pogranicza polsko-czeskiego na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice 2001; M. Michalska, Religijność na pograniczu: Polacy na Zaolziu, Czeski Cieszyn 2006.

Zob. np.: A. Cieślar-Różańska, Działalność edukacyjna Śląskiego Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego Wyznania na Zaolziu, Czeski Cieszyn 2002; T. Lewowicki, Tożsamość narodowa i inne wyznaczniki dróg życiowych – ciągłość i zmiany (uwagi końcowe), Katowice 1994; J. Szymeczek, Augsburski Kościół Ewangelicki w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945–1950, Cieszyn 2008; J. Budniak, K. Mozor (red.), Towarzystwo Jezusowe na Śląsku Cieszyńskim: Studium ekumeniczne, Kraków 2005; E. Pałka, Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania na Zaolziu: od polskiej organizacji religijnej do Kościoła czeskiego, Wrocław 2007.

Zob. np.: F. Uhlíř, Těšínské Slezsko, Moravská Ostrava–Praha 1946; L. Kubík, Těšínský konflikt, Olomouc 2001; F. Šlachta, Těšínsko: jeho první a druhé dělení, Karviná 1946; O. Káňa, Těšínsko v polsko-československých vztazích 1918–1939, Ostrava–Opava 1970; J. Valenta, Těšínská otázka 1918–1919: příspěvek k česko-polským politickým vztahům v období imperialismu, Praha 1958; J. Valenta, Česko-polské vztahy v letech 1918–1920 a Těšínské Slezsko, Ostrava–Opava 1961; J. Valenta, Nástin dějin Těšínska, Ostrava 1992; R. Žáček, Těšínsko v československo-polských vztazích v letech 1939–1945, Český Těšín 2000; J. Friedl, Češi a Poláci na Těšínsku 1945–1949, Praha–Brno 2012; G. Sokolová, Š. Hernová, O. Šrajerová, Češi, Slováci a Poláci na Těšínsku a jejich vzájemné vztahy, Opava 1997; P. Marek et al., Přehled politického stranictví na území českých zemí a Československa v letech 1861–1998, Olomouc 2000; D. Gawrecki, Jazyk a národnost ve sčítáních lidu na Těšínsku v letech 1880–1930, Český Těšín 2017; D. Gawrecki, Politické a národnostní poměry v Těšínském Slezsku 1918–1938, Český Těšín 1999; M. Borák, D. Gawrecki, Nástin dějin Těšínska, Ostrava 1992; O. Káňa, R. Pavelka, Těšínsko v polsko-československých vztazích: 1918–1939, Ostrava 1970; J. Kapras, Jazyková a národnostní otázka na Těšínsku v historickém vývoji, Moravská Ostrava 1930; M. Kudělka, Češi a Poláci na Těšínsku v době národního obrození, Ostrava 1957; D. Gawrecki, Vliv KSČ a reformistických stran na politickou orientaci obyvatelstva v průmyslových oblastech českých zemí (1920–1935), „Slezský sborník” 1984, nr 82, s. 161–185; idem, Polské politické strany v Československu, [w:] XXII. Mikulovské sympozjum, Brno 1993, s. 163–167; idem, Polská menšina v Československu 1918–1938, [w:] Československo 1918–1938. Osudy demokracie ve střední Evropě, Praha, 1999, s. 620–628; M. Kudělka, Češi a Poláci na Těšínsku v době národního obrození: z dějin slovanské myšlenky, Ostrava 1957; G. Sokolová, Š. Hernová, O. Šrajerová, Češi, Slováci a Poláci na Těšínsku a jejich vzájemné vztahy, Šenov u Ostravy 1997; J. Bilek, Kyselá těšínská jablíčka: československo-polské konflikty o Těšínsko 1919, 1938, 1945, Praha 2018; I. Stolařík, J. Štika, V. Tomolová (red.), Těšínsko. 1. díl, Přírodní prostředí, dějiny, obyvatelstvo, nářečí, zaměstnání, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 1997; I. Stolařík, J. Štika, V. Tomolová (red.), Těšínsko. 2. díl, Obydlí, oděv, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2000; I. Stolařík, J. Štika (red.), Těšínsko. 3. díl, Rodina a obec, obyčeje, lidové léčitelství, Šenov u Ostravy 2001; J. Štika (red.), Těšínsko. 4. díl, Lidová píseň a hudba, lidový tanec, prozaická ústní slovesnost, lidové umění výtvarné, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002; idem (red.), Těšínsko. 5. díl, Těšínská lidová kultura a polská národnostní menšina, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002; R. Jež, D. Pindur (red.), Těšínsko v proměnách staletí: sborník přednášek z let 2008–2009 k dějinám Těšínského Slezska, Český Těšín 2010; I. Korbelářová, R. Žáček, Těšínsko - země Koruny české – Ducatus Tessinensis – terra Coronae Regni Bohemiae: (k dějinám knížectví od počátků do 18. století), Český Těšín 2008; L. Kubík, Těšínský konflikt, Olomouc 2001.

Zob. np.: V. Tomášová, Evangelíci na Těšínsku v tolerančním období (1781–1861), Český Těšín 2018; J. Saheb, Moravští nekatolíci a Těšínsko v předtolerančním období, Český Těšín 2013; J. Szymeczek (red.), Stát, církev a národ v československé části Těšínského Slezska (1945–1953), Český Těšín 2004; J. Szymeczek, Vznik Československa a evangelíci augsburského vyznání v Těšínském Slezsku 1918–1923, Český Těšín 2010.

Zob. np.: M. Romportl, Zvuková stránka souvislé řeči v nářečích na Těšínsku: fonetická studie, Ostrava–Opava 1958; I. Bogocz, Jazyk příhraničního mikrosvěta: (běžná mluva Těšíňanů v ČR), Ostrava 2014; E. Jandová, Morfologicko-syntaktické prostředky deagentizace v mluvených projevech polsko-českého smíšeného pruhu, Ostrava 2006; M. Jesenský (red.), Etnografia Kysúc a Těšínska: zborník z medzinárodnej etnografickej konferencie, Čadca 2014; M. Jesenský, Z. Ondřeka, M. Turóci, Regionálny dejepis Kysúc a Tešínska, Čadca 2014; W. Branna, Kapličky, kříže a boží muka na Těšínsku, Český Těšín 2008; P. Eben, Koledníci z Těšínska [hudebnina]: pásmo lidových koled z vlastních zápisů pro jednohlasý dětský sbor a klavír, Praha 1966; J. Muryc, Obecné a specifické rysy polsko-české jazykové interference na českém Těšínsku, Ostrava 2010; Z. Greń, Śląsk Cieszyński: dziedzictwo językowe, Warszawa 2000; Těšínské Slezsko: folklorní regiony Čech, Moravy a Slezska: 9. června 2018 Národopisné muzeum Národního muzea, Praha 2018; J. Polášek, J. Polášková, Z úst do úst: pověsti těšínské, Dobrá 2007; J. Mojžíšek, Lidové písně z Těšínska, Ostrava 1956; M. Orlová, Těšínské báje a pověsti, Orlová 1995.

Zob. np.: T. Siwek, Česko-polská etnická hranice, Ostrava 1996; T. Siwek, Klasifikace polské menšiny podle subjektivních a objektivních kritérií, [w:] Národnostní menšiny a majoritní společnost v České republice a v zemích střední Evropy v 90. letech XX. století. Slezský ústav Slezského zemského muzea Opava a Dokumentační a informační středisko Rady Evropy, Praha 1998, s. 223–229; T. Siwek, Příspěvek ke zkoumání etnické hranice, „Geografie: sborník České geografické společnosti” 1999, nr 1, s. 1–12; D. Gawrecki, Jazyk a národnost ve sčítáních lidu na Těšínsku v letech 1880–1930, Český Těšín 2017;; J. Chmelař, Polská menšína v Československu, Praha 1935; D. Gawrecki, Kolik bylo Poláků, Němců a Čechů na Těšínsku v roce 1930?, „Slezský sborník” 1991, nr 89, s. 39-44.

Zob. np.: T. Siwek, S. Zahradnik, J. Szymeczek, Polská národní menšina v Československu: 1945–1954, Praha 2001; K. Nowak, Mniejszość polska w Czechosłowacji 1945–1989: między nacjonalizmem a ideą internacjonalizmu, Cieszyn–Katowice 2010; S. Zahradnik, Polacy na Zaolziu w historii, statystyce i dokumentach: podsumowanie półwiekowej, historycznej działalności twórczej, w celu przysłużenia się społeczeństwu, zwłaszcza zaolziańskiemu, Trzyniec – Czeski Cieszyn 2010; G. Sokolová, Češi, Slováci a Poláci na Těšínsku a jejich vzájemné vztahy, Opava Šenov u Ostravy 1997; K.D. Kadłubiec et al. (red.), Polská národní menšina na Těšínsku v České republice (1920–1995), Ostrava 1997; J. Szymeczek (red.), Polacy na Zaolziu, 1920–2000: zbiór referatów z konferencji naukowej, która odbyła się 13.–14. 10. 2000 w Czeskim Cieszynie = Poláci na Tĕšínsku: sborník příspĕvků z vůdecké konference konané ve dnech 13.–14. 10 2000 v Českém Tĕšínĕ, Czeski Cieszyn 2002; J. Szymeczek (red.), Mniejszości narodowe na Śląsku Cieszyńskim dawniej i dziś, Czeski Cieszyn 2001; T. Siwek, S. Zahradnik, J. Szymeczek, Polská národní menšina v Československu, Praha 2001; R. Kaszper, B. Małysz, J. Szymeczek (red.), Poláci na Těšínsku: studijní materiál, Český Těšín 2009; J. Szymeczek (red.), Polacy na Zaolziu 1920–2000: zbiór referentów z konferencji naukowej, która odbyła się 13.–14.10.2000 w Czeskim Cieszynie, Czeski Cieszyn 2002.

Zob. np.: I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych, Cieszyn 2012; I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528 roku), Cieszyn 2015; I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528–1653), Cieszyn 2011; J. Spyra (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848, Cieszyn 2012; K. Nowak, I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński od Wiosny Ludów do I wojny światowej (1848–1918), Cieszyn 2013; K. Nowak (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, Cieszyn 2015; K. Nowak (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w latach 1945–2015, Cieszyn 2015.

Zob. np.: I. Stolařík, J. Štika, V. Tomolová (red.), Těšínsko. 1. díl, Přírodní prostředí, dějiny, obyvatelstvo, nářečí, zaměstnání, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 1997; I. Stolařík, J. Štika, V. Tomolová (red.), Těšínsko. 2. díl, Obydlí, oděv, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2000; I. Stolařík, J. Štika (red.), Těšínsko. 3. díl, Rodina a obec, obyčeje, lidové léčitelství, Šenov u Ostravy 2001; J. Štika (red.), Těšínsko. 4. díl, Lidová píseň a hudba, lidový tanec, prozaická ústní slovesnost, lidové umění výtvarné, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002; J. Štika (red.), Těšínsko. 5. díl, Těšínská lidová kultura a polská národnostní menšina, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002.

Zob. np.: M. Borák, Symbol Katynia: zaolziańskie ofiary obozów i więzień w ZSRR, Czeski Cieszyn 1991; M. Borák, Ofiary zbrodni katyńskiej z obszaru byłej Czechosłowacji, Opava 2011; M. Borák, Katyń – pamięć narodu: publikacja okolicznościowa z okazji 70. rocznicy zbrodni katyńskiej, Czeski Cieszyn 2010; M. Borák, Očima Poláků: historie a současnost československo-polských vztahů a polská menšina v Československu v zrcadle polského tisku na Těšínském Slezsku v letech 1989–1992: komentovaná bibliografie, Opava 2010; J. Friedl, Češi a Poláci na Těšínsku 1945-1949, Praha 2012; J. Friedl, Státní politika vůči polské menšině na Těšínsku v letech 1945–1949 : výběrová edice dokumentu, Český Těšín 2011; J. Friedl, Z. Jirásek, Rozpačité spojenectví: československo-polské vztahy v letech 1945–1949, Praha 2008.

Zob. M. Mareš, M. Strmiska, Political participation by ethnic minorities in the Czech Republic, [w:] T. Sirovátka, The challenge of social inclusion: minorities and marginalised groups in Czech Society, Brno 2006; M. Mareš Et al., Etnické menšiny a česká politika. Analýza stranických přístupů k etnické a imigrační politice po roce 1989, Brno 2004; M. Mareš (red.), Etnické a regionální strany v ČR po roce 1989, Brno 2003; idem, Etnické a regionální subjekty ve stranickém systému České republiky, Brno 2003; L. Kopeček, Study of interest representation development of polish minority in the Czech Republic, “Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2002, nr 4, https://journals.muni.cz/cepsr/article/view/3918/5357 [dostęp: 20.06.2020]; L. Kopeček, Coexistentia-Soužití a politická reprezentace polské menšiny na Těšínsku, “Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2003, nr 2-3, https://journals.muni.cz/cepsr/article/view/3941/5312 [dostęp: 20.06.2020].

1. ZAŁOŻENIA BADAWCZE

1.1. Przedmiot (zakres) i cel badań

Przedmiotem badań są preferencje wyborcze Polaków zamieszkujących Zaolzie i stanowiących mniejszość narodową w wyborach parlamentarnych, prezydenckich i samorządowych w Republice Czeskiej od 1990 r. W polu zainteresowania pozostaje przede wszystkim polityka ogólnokrajowa nacechowana w znacznej mierze sporami o charakterze ideologicznym oraz jej recepcja przez Polaków zamieszkujących Zaolzie i udział kobiet w kształtowaniu życia politycznego (poprzez głosowanie na poszczególne partie oraz decyzje o kandydowaniu z list określonych ugrupowań politycznych). W ramach niniejszych badań zdecydowano się również na analizę preferencji politycznych na szczeblu samorządowym, przy czym wyniki tych badań stanowić mają jedynie pewien kontekst dla obrazu preferencji partyjnych ogólnokrajowych.

Kwestia preferencji wyborczych zawiera się w szerszej politologicznej kategorii – zagadnieniu zaangażowania politycznego (political involvement), które oznacza wszelkie formy zainteresowania polityką. Zaangażowanie może mieć charakter poznawczo-emocjonalny i wyrażać się skrystalizowaną postawą wobec różnych opcji politycznych, instytucji, partii. Jednak postawa ta nie musi prowadzić do większej aktywności politycznej. Wielu badaczy utożsamia zaangażowanie z partycypacją, czyli z różnymi formami aktywności politycznej[17]. Preferencje wyborcze należy z kolei uznać za jeden z wymiarów partycypacji oznaczający podejmowanie decyzji o głosowaniu lub niegłosowaniu w wyborach, a w pierwszym przypadku – także o wsparciu konkretnej opcji politycznej czy kandydata.

Celem badań jest ustalenie, czy we wskazanym powyżej przedziale czasowym dają się zauważyć względnie trwałe tendencje w odniesieniu do zarówno poziomu frekwencji wyborczej, jak i preferencji politycznych (ideowych, partyjnych) Polaków zaolziańskich (zwłaszcza w porównaniu z preferencjami wyborczymi ludności czeskiej).

Zakres podmiotowy prowadzonych badań stanowią mieszkańcy Zaolzia deklarujący przynależność do polskiej grupy narodowej, przy czym jeśli chodzi o analizę poparcia poszczególnych kandydatów i partii politycznych, z uwagi na tajny charakter głosowania możliwe jest wyłącznie odwołanie do ogółu wyborców w danym okręgu bez różnicowania na przynależność narodową. Decydując się na badania preferencji politycznych polskiej mniejszości narodowej w Republice Czeskiej, należy mieć na uwadze jej znaczenie w skali państwa zamieszkania. Mniejszość polska jakkolwiek nie najliczniejsza (liczniejsi są Słowacy, Ukraińcy i prawdopodobnie Romowie), po pierwsze zamieszkuje w sposób zwarty określone terytorium (tu: Zaolzie), po drugie jest najlepiej zorganizowana w sensie instytucjonalnym, w zakresie działalności społeczno-kulturalnej, partycypacji na poziomie władz lokalnych itd., po trzecie cechuje ją wysoki stopień odrębności i samoświadomości narodowej, po czwarte utrzymuje liczne zinstytucjonalizowane i niezinstytucjonalizowane kontakty z rodakami z Polski (państwa macierzystego).

Zakres rzeczowy stanowi aktywność wyborcza Polaków zamieszkujących Zaolzie rozumiana w kategoriach „redystrybucji władzy na poszczególne jej szczeble”[18]. Przedmiotem zainteresowania w ramach niniejszych badań są głosy wyborcze oddane w wyborach do (a) Izby Poselskiej Parlamentu Rep. Czeskiej (Poslanecká sněmovna Parlamentu ČR) w latach 1996–2017; (b) do Senatu Rep. Czeskiej w latach 2000–2017, (c) na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej (Prezident republiky) – 2013, 2018, wreszcie głosy wyborcze (d) w wyborach komunalnych w latach 1994–2018. Szczególnym przedmiotem zainteresowania będą sposoby głosowania wyznaczające określone tendencje i względnie trwałe preferencje ideowe/ideologiczne Polaków zamieszkujących Zaolzie.

Zakres czasowy obejmuje okres 29 lat, od 1990 do 2018 r. W roku 1990 odbyły się pierwsze po upadku komunizmu wybory do Izby Ludowej Zgromadzenia Federalnego (Sněmovna lidu Federálního shromáždění), do Izby Narodów Zgromadzenia Federalnego (Sněmovna národů Federálního shromáždění) oraz do Czeskiej Rady Narodowej (Česká národní rada), zaś w 1996 roku – pierwsze wybory parlamentarne w Republice Czeskiej po rozpadzie Czechosłowacji. W roku 2018 miały zaś miejsce wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej (Prezident republiky). Główna uwaga poświęcona zostanie jednak tym wyborom, które miały miejsce już po rozpadzie Czechosłowacji, a to z dwóch powodów. Po pierwsze postanowiono dokonać analizy preferencji wyborczych w ramach jednego organizmu państwowego (zamiast dwóch). Po drugie od 1996 roku na czeskiej scenie partyjnej funkcjonuje kilka partii politycznych zdobywających w każdych wyborach min. 5% poparcia, a tym samym posiadających nieprzerwanie swoją reprezentację w parlamencie.

Zakres terytorialny stanowi region określany przez Polaków jako Zaolzie (cz. Zaolši), przez Czechów zaś mianem Śląska Cieszyńskiego leżącego w granicach Republiki Czeskiej (cz. Těšínské Slezsko v České republice, Těšínsko). Termin „Zaolzie” nie był jednak od czasu podziału Śląska Cieszyńskiego na dwie części (polską i czechosłowacką) odnoszony do całości terytorium Śląska Cieszyńskiego, które przypadło w udziale państwu czechosłowackiemu. Składały się nań: powiat frydecki zamieszkały przez ludność czeską, powiat frysztacki (karwiński) zamieszkany przez ludność czeską i polską oraz część dawnego powiatu cieszyńskiego zamieszkanego głównie przez ludność polską. Jak zauważa K. Szelong, „Do obszaru Zaolzia zaliczyć można zatem wyłącznie te rejony Śląska Cieszyńskiego, które w 1920 r. znalazły się w granicach Czechosłowacji, ale na których ludność polska posiadała bezwzględną większość, bądź przynajmniej liczebnie dominowała w stosunku do ludności czeskiej (przy jednoczesnej znaczącej obecności ludności niemieckiej). W takim sensie zachodnia granica Zaolzia pokrywa się więc z granicą etnograficzną, która – mimo pewnej płynności – jeszcze na przełomie XIX i XX w. wyraźnie rozdzielała obszary rozsiedlenia na Śląsku Cieszyńskim ludności polskiej i czeskiej”[19].

Termin ten bowiem od początku odnoszono do tych części czechosłowackiego Śląska Cieszyńskiego, w których ludność polska stanowiła znaczącą liczebnie grupę, tj. do powiatów frysztackiego (karwińskiego) i czesko-cieszyńskiego. Powiaty te istniały już w czasach austriackich i przetrwały okres I Republiki Czechosłowackiej, a nawet w lekko zmienionym kształcie zachowały się do roku 1960 (d. powiat cieszyński – tutaj w odniesieniu do części pozostałej w Czechosłowacji), gdy miała miejsce reforma administracyjna państwa, której skutkiem było m.in. zacieranie historycznych granic Śląska Cieszyńskiego[20]. K. Szelong pisze, że sami Zaolziacy z reguły utożsamiają obszar Zaolzia z terytorium powstałych w 1920 r. dwóch wspomnianych już powiatów, gdyż „[t]ego rodzaju interpretacja pozwala zręcznie uniknąć utożsamienia Zaolzia z przedmiotem polsko-czeskiej rywalizacji i wyzbyć się obciążających tę nazwę rewizjonistycznych konotacji”[21]. Jednocześnie zauważa on, iż „[o] ile – w świetle wszystkich powyższych interpretacji – północna, wschodnia i południowa granica Zaolzia nie budzi żadnych wątpliwości, bo pokrywa się z granicami Republiki Czeskiej z Polską i Słowacją, jest rzeczą oczywistą, że zachodni odcinek granicy tak zdefiniowanego obszaru Zaolzia wymyka się wszelkim próbom doprecyzowania i może być zarysowywany w różny sposób, zależnie od przyjętych założeń”[22]. Reasumując, „Zaolzie nie jest regionem geograficznym, jego nazwy nie sposób bowiem znaleźć na żadnej współczesnej mapie. Nie jest też tym bardziej regionem administracyjnym czy politycznym, nie posiada bowiem jakichkolwiek widocznych atrybutów odrębności ani podmiotowości. Jest wyłącznie obszarem kulturowym, do pewnego stopnia także etnograficznym, którego próby zidentyfikowania i opisania każdorazowo muszą zostać silnie i wyraźnie osadzone w kontekście historycznym. Co więcej, granice Zaolzia są płynne i trudne do wytyczenia, a sama nazwa pozostaje obciążona wieloma niejasnościami, a nawet nieporozumieniami i zdaje się ewoluować także w sensie znaczeniowym”[23].

Rysunek 1. Odsetek Polaków w gminach powiatów Frydek-Mistek i Karwina

Źródło: Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zaolzie#/media/Plik:Polacy_na_Zaolziu_2011.png

Tabela 1. Miejscowości na Zaolziu z ludnością czeską i polską (odsetek populacji w latach 1910 i 1921 i 2001, 2011)

Miejscowość (gmina)

Deklarowana narodowość

1910

1921

2001

2011

czeska

polska

czeska

polska

czeska

polska

czeska

polska

Albrechtice/Olbrachcice

---

99,5

35,3

62,4

69,91

23,51

55,57

17,63

Bocanovice/Boconowice

---

99,1

2,0

96,8

65,89

30,84

54,98

24,16

Bohumín/Bogumin

8,1 (n)

11,1 (n)

30,0 (n)

42,1 (s)

32,7 (n)

40,3 (s)

12,7 (n)

17,8 (s)

87,24

3,25

61,78

2,51

Bukovec/Bukowiec

0,2

99,8

5,1

94,9

63,64

33,55

53,13

26,06

Bystřice/Bystrzyca

0,5

98,2

22,4

75,4

65,38

29,67

55,69

24,13

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

2,5

33,6

34,0

7,4

74,6

16,11

55,42

12,76

Chotěbuz/Kocobędz

1,5

95,1

36,6

56,1

74,35

21,30

59,82

16,45

Dětmarovice/Dziećmorowice

77,1

21,8

88,0

11,6

89,98

2,75

65,85

2,18

Dobratice Dobracice

82,8

15,8

95,1

4,9

93,92

1,35

70,55

0,99

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

90,9

8,5

99,8

---

91,96

1,85

66,83

1,93

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

1,4

95,1

4,0

94,2

65,05

31,03

56,01

25,39

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

1,2

89,6

79,4

18,2

88,53

5,28

64,98

3,91

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

62,6

37,4

96,0

3,7

92,47

3,58

59,62

3,74

Doubrava/Dąbrowa

34,7

62,8

80,7

16,3

86,25

6,68

59,43

5,67

Havířov/Hawierzów**

---

---

---

---

84,66

3,36

73,85

3,08

Hnojník/Gnojnik

6,0

90,5

65,7

30,3

82,16

11,48

65,31

10,89

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

96,4

3,1

99,7

---

92,81

1,44

72,38

1,77

Horní Lomná/ Górna Łomna

1,8

97,0

20,1

79,7

66,50

28,43

57,98

21,71

Horní Suchá/ Sucha Górna

2,4

96,1

30,3

67,7

67,28

23,18

54,56

17,10

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

9,3

89,6

65,5

33

86,12

5,31

62,45

4,02

Hrádek/Gródek

0,7

98,1

21,3

78,7

53,59

42,77

47,34

31,33

Hrčava/Herczawa

---

---

97,5*

2,5*

88,85

2,16

63,83

2,17

Jablunkov/Jabłonków

1,5

84,4

24,4

62,9

73,71

20,69

63,24

14,60

Karviná/Karwina

5,2

82,5

31,3

56,3

78,68

8,06

59,86

9,73

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

2,7

94,5

17,7

76,4

72,84

21,42

58,47

16,75

Košařiska/Koszarzyska

0,2

98,9

2,5

97,5

57,26

38,63

53,99

27,93

Milíkov/Milików

---

100

8,1

91,9

55,77

41,08

52,39

30,35

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

0,3

98,5

12,6

85,4

77,71

18,24

60,92

13,42

Návsí/Nawsie

0,6

96,6

39,7

14,4

71,66

23,96

59,29

18,58

Nýdek/Nydek

---

99,0

10,4

89,0

69,21

26,54

57,10

19,32

Orlová/Orłowa

58,5

34,2

81,6

14,4

85,63

3,49

75,20

3,60

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

2,6

89,2

25,2

70,1

77,88

16,21

59,84

13,05

Petřvald/Pietwałd

72,7

18,6

91,0

3,4

88,99

1,39

75,11

1,05

Písečná/Pioseczna

---

---

---

---

69,28

26,74

45,78

19,39

Písek/Piosek

---

97,5

34,2

65,1

75,27

20,92

64,16

14,88

Řeka/Rzeka

1,9

97,7

17,8

82,2

72,96

21,24

60,07

15,86

Ropice/Ropica

1,5

95,5

67,9

29,0

65,65

28,86

51,96

22,42

Rychvald/Rychwałd

47,9

49,4

92,2

6,3

89,6

2,78

63,46

2,44

Smilovice/Śmiłowice

2,3

96,0

6,3

92,8

68,33

26,33

59,44

19,08

Soběšovice/Szobiszowice

89,5

10,5

97,7

2,3

88,49

1,22

66,68

0,93

Stonava/Stonawa

0,4

99,0

41,4

57,0

61,14

25,76

58,19

18,99

Střítež/Trzycież

---

96,4

59,4

33,8

74,70

18,78

57,57

13,66

Těrlicko/Cierlicko

--- (d)

0,7 (h)

99,0 (d)

98,6 (h)

65,5 (d)

43,1 (h)

34,5 (d)

56,4 (h)

81,31

12,92

65,31

10,89

Třanovice/Trzanowice

1,4

97,9

59,3

39,2

70,60

21,14

61,86

15,74

Třinec/Trzyniec

6,7

69,0

74,38

17,69

54,45

13,17

Vělopolí/Wielopole

0,0

100,0

78,16

18,93

64,65

13,94

Vendryně/Wędrynia

0,2

97,4

32,4

65,3

60,10

35,22

48,59

27,12

Średnia

20,48

76,57

75,97

17,60

60,32

13,54

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, www.czso.cz; M. Borák, D. Gawrecki (red.), Nástin dějin Těšínska, Ostrava–Praha 1992, s. 160–251.

d – Dolní Těrlicko, h – Horní Těrlicko, n – Nový Bohumín, s – Starý Bohumín;

* – spis z 1930 r.

** – W 1910 r. większość współczesnego obszaru Hawierzowa obejmowała 6 ówczesnych gmin: Datynie Dolne, Błędowice Dolne, Sucha Dolna, Sucha Średnia, Szumbark i Żywocice.

W tabeli 1 zdecydowano się również umieścić wyniki spisów powszechnych z 1910 roku (austriackiego) i z 1921 roku (czechosłowackiego)[24]. Pozwalają one bowiem zrozumieć skalę zmian w strukturze demograficznej całego regionu i poszczególnych miejscowości, będącą wynikiem zarówno silnych ruchów migracyjnych (zwłaszcza w północnej części Zaolzia), jak i procesów asymilacyjnych i innych zmian w zakresie świadomości narodowej (etnicznej). Zapoznając się z wynikami zwłaszcza pierwszych spisów (od 1880 roku do rozpadu CK Monarchii), trzeba ponadto mieć świadomość licznych zabiegów manipulatorskich, zamierzonych oraz przypadkowych. Wiele bowiem zależało od osób, które: spisywały, podawały dane (np. gospodarz w imieniu licznej rodziny i liczniejszej jeszcze czeladzi), wreszcie pracowały później nad arkuszami spisowymi, korygując oryginalne ołówkowe zapisy. Podawana w spisach powszechnych narodowość była przede wszystkim jednak kwestią przekonania, gdyż istotniejszych różnic w sferze kulturowej, a nawet językowej między zadeklarowanymi Polakami i Czechami zwyczajnie nie było. Ilustracją niech będzie cytat z monografii poświęconej gminie Górna Sucha: „Jedno jest tylko niezłomna prawdą a to: że autochtoniczni górnosuszanie czy to będą Polacy czy Czesi mówią tą samą gwarą, różnica jest tylko ta, że jeden uważa się za Polaka a drugi za Czecha. Ostatecznie sprawa przynależności narodowej jest jak wszędzie indziej na Śląsku kwestią przekonania”[25]. I choć spadek odsetka ludności polskiej w poszczególnych gminach jest tak spektakularny, że niemal niewiarygodny w ramach tej monografii nie wnikano w przyczyny tego stanu rzeczy, uznając, że jest to temat na inne opracowanie.

Zob. C. Barner-Barry, R. Rosenwein, Psychological perspectives on politics, Prentice-Hall 1985; M. Kaase, Politische Beteiligung, [w:] M. Greiffenhagen, S. Greiffenhagen (red.), Handwörterbuch zur Politischen Kultur der Bundesrepublik Deutschland, wyd. 2, Westdeutscher, Wiesbaden 1992.

M. Wójcicki, Pojęcie, istota i formy partycypacji społecznej w procesie planowania przestrzennego, „Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna” 2014, t. 24, s. 171.

K. Szelong, Zaolzie. Pojęcie, obszar i historia, https://openairmuseum.info/pl/dzialy/Zaolzie/Pojecie-obszar-i-historia [dostęp: 16.11.2020].

J. Kaňok, T. Siwek, Czeska część Śląska Cieszyńskiego w świadomości mieszkańców – mapa mentalna, [w:] Problemy społeczno-demograficzne pogranicza polsko-czeskiego na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice 2001, s. 119.

K. Szelong, Zaolzie. Pojęcie….

Ibidem.

K. Szelong, Zaolzie. Pojęcie….

D. Gawrecki, Jazyk a národnost ve sčítáních lidu na Těšínsku v letech 1880–1930, Český Těšín 2017.

H. Trzaskalik, Gmina Górna Sucha. Zarys monograficzny, maszynopis, 1951, 1955, Zasoby Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/220323/edition/208187 [dostęp: 13.10.2020].

1.2. Pytania badawcze

Punktem wyjścia do analizy ilościowej preferencji wyborczych Polaków zamieszkujących Zaolzie były następujące pytania badawcze:

1. Jakie czynniki wpływają na aktywność/bierność polityczną w aspekcie frekwencji wyborczej Polaków mieszkających na Zaolziu? Jakie znaczenie posiadają następujące zmienne niezależne:

 czynnik etnodemograficzny (Polacy zamieszkujący gminy, w których stanowią 20% i powyżej versus Polacy zamieszkujący gminy, w których stanowią poniżej 10% ogółu populacji),

 czynnik związany z miejscem zamieszkania (miasto, wieś),

 czynnik związany z istnieniem lub nieistnieniem na danym terenie wyrazistych i cieszących się dużym autorytetem liderów lokalnej społeczności polskiej.

2. Czy i w jakim stopniu preferencje polityczne (partyjne) ludności polskiej na Zaolziu różnią się od preferencji ich czeskich sąsiadów? Czy w gminach, w których znaczący (w odniesieniu do średniej regionalnej – zaolziańskiej wynoszącej w 2011 roku 13,54%) odsetek mieszkańców (powyżej 20%) stanowią Polacy, odnotowuje się istotnie różne preferencje wyborcze aniżeli w gminach, w których Polacy stanowią mniejszość (poniżej 10%; w Republice Czeskiej przyjęto, że zasada dwujęzyczności obowiązuje na terenach, na których mniejszość stanowi co najmniej 10%). Czy może odmienności preferencji są niezależne od wymienionych tu instytucjonalnych progów?

3. Czy mamy do czynienia z chwiejnością wyborczą (volatility) Polaków na Zaolziu? Jeśli tak, to jak kształtuje się ta zmienność? Czy można ją połączyć ze zmianami preferencji całego czeskiego społeczeństwa? Czy Polacy popierają nowe partie w ramach czeskiego systemu politycznego? Czy na nie głosują? Czy na przestrzeni ostatnich dwóch dekad można zaobserwować jakieś istotne prawidłowości wśród mniejszości polskiej w głosowaniu w wyborach parlamentarnych (np. preferencje dla określonego typu ugrupowań politycznych, np. centrolewicowych)?

4. W których wyborach i z jakich list partyjnych startowali w wyborach parlamentarnych Polacy? Czy Polacy są zaangażowani w aktywność polityczną w ramach partii czeskich, czy zachodzi zjawisko wplatania interesów polskiej mniejszości w funkcjonowanie innych ugrupowań? Czy fakt ten ma przełożenie na skalę poparcia dla tych partii? Czy czeskie partie polityczne uwzględniają interesy polskiej mniejszości, a jeśli tak, to w jaki sposób?

1.3. Hipotezy

W badaniu weryfikacji poddane zostaną następujące hipotezy szczegółowe korespondujące z wcześniej sformułowanymi pytaniami badawczymi:

1. Spośród czynników wpływających na aktywizację wyborczą Polaków na Zaolziu kluczową rolę odgrywają lokalni liderzy opinii, cieszący się dużym autorytetem i potrafiący przekonywać do swoich racji, głównie osoby ze starszego pokolenia (50+).

2. Polacy zaolziańscy na ogół zdecydowanie częściej aniżeli ich czescy sąsiedzi preferują duże partie polityczne o profilu centrolewicowym, sprzeciwiające się jakimkolwiek przejawom czeskiego nacjonalizmu, albowiem w Europie Środkowo-Wschodniej to właśnie te partie uznawane są za „bezpieczniejsze” dla mniejszości narodowych oraz za bardziej skłonne do uwzględniania ich interesów w procesie podejmowania decyzji politycznych. Polacy zaolziańscy oprócz partii centrolewicowych udzielają swojego poparcia także innym partiom politycznym, które w swoich programach wyborczych deklarują dialog z mniejszościami narodowymi i etnicznymi (zwłaszcza z Polakami) w rozwiązywaniu ich problemów.

3. Polaków zaolziańskich cechuje brak spójności politycznej rozumianej jako podzielany przez członków danej grupy etnicznej zbiór postaw i przekonań odnoszących się do interesu grupowego i sposobów jego realizacji. Często dochodzi w konsekwencji do rozproszenia głosów wyborczych.

4. Duże (ogólnokrajowe) partie polityczne w wyborach do Izby Poselskiej chętnie umieszczają na swoich listach Polaków, przy czym z reguły na bardziej odległych miejscach i często kilka osób. Prowadzi to do pozyskania dodatkowych głosów oddawanych w praktyce na listy partyjne. Rozproszenie głosów między kilku polskich kandydatów uniemożliwia skuteczny wybór jednego z nich.

5. W wyborach do Senatu Republiki Czeskiej, w których obowiązują jednomandatowe okręgi wyborcze, jakkolwiek Polacy w żadnym z nich nie tworzą większości mieszkańców, pewne szanse na zwycięstwo mają reprezentanci polskiej grupy narodowościowej, którzy na pierwszym miejscu stawiają interes regionu i jego mieszkańców niezależnie od ich afiliacji narodowościowej.

1.4. Metody i techniki badawcze

Badania podzielono na etapy. Pierwszy stanowi wyselekcjonowanie z regionu Zaolzia kilku gmin z wyraźną obecnością polskiego etnosu (jakkolwiek w żadnej z gmin nie jest on etnosem większościowym) oraz kilku gmin z wyraźną dominacją etnosu czeskiego (nikłą obecnością etnosu polskiego). Natrafiono jednakowoż na podstawową trudność. Polega ona na tym, że na omawianym obszarze (Zaolzie) nie istnieją okręgi lub obwody wyborcze „czysto polskie” lub „czysto czeskie”, które można byłoby ze sobą porównywać, zakładając tożsamość etniczną jako istotną zmienną niezależną w przypadku dokonywanych wyborów politycznych (ideologicznych). Dobór próby bardziej szczegółowo omówiono w rozdziale szóstym.

Etap drugi to pozyskanie odpowiednich danych dotyczących wyników wyborczych z poszczególnych gmin. Zarówno wyniki konkretnych wyborów, jak i informacje o strukturze etnicznej gmin dostępne są na stronach internetowych Czeskiego Urzędu Statystycznego (Český statistický úřad). Etap trzeci stanowi szczegółowa analiza statystyczna wyników wyborczych w wybranych gminach zaolziańskich uwzględniająca aktualne wyniki powszechnych spisów ludności prowadzonych w latach: 1991, 2001 i 2011. W niniejszej monografii wiodącą rolę odgrywa metoda komparatystyczna, która umożliwia dokonywanie porównań wyników wyborczych na wielu poziomach analizy statystycznej:

a) różnic i podobieństw między popieranymi partiami politycznymi, kandydatami na prezydenta – w odniesieniu do określonych okręgów wyborczych w ramach pojedynczych wyborów;

b) różnic i podobieństw między poszczególnymi wyborami w odniesieniu do wybranych ugrupowań politycznych i kandydatów na prezydenta w wybranych okręgach wyborczych (perspektywa czasowa).

2. MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE JAKO AKTORZY POLITYCZNI (UJĘCIE TEORETYCZNE)26

Zaledwie 10–15% państw współczesnego świata uznaje się za względnie jednorodne etnicznie, co oznacza, że mniejsze lub większe zróżnicowanie etnokulturowe państwa jest normą, jednorodność etniczna zaś – odstępstwem od reguły. Na tle pozostałych kontynentów państwa europejskie wyróżniają się względnie wysokim stopniem jednorodności etnokulturowej, co w niemałym stopniu jest efektem wieloletnich akcji asymilacyjnych oraz niwelujących różnice regionalne. Niemniej to właśnie w Europie od co najmniej połowy XIX w. (Wiosna Ludów) zaobserwować można, niczym w laboratorium, prawie pełną gamę możliwych relacji pomiędzy państwem i narodem tytularnym/dominującym a mniejszościami etnicznymi/narodowymi. Biorąc pod uwagę jedynie historię XX w., zauważymy, w jak wielu przypadkach zagadnienia związane ze statusem poszczególnych mniejszości narodowych i etnicznych stawały się przyczyną i zarzewiem konfliktów zbrojnych, a w najlepszym przypadku nieprzyjaznych stosunków międzypaństwowych.

Nie wnikając jednak zbyt głęboko w uwarunkowania historyczne, należałoby, kierując się paradygmatem polityki etnicznej – rozumianej szeroko jako zamierzone działania władz wobec mniejszości oraz odpowiedź na te działania ze strony poszczególnych (mniejszościowych) wspólnot narodowych/etnicznych, spojrzeć na interesujące nas zjawisko z dwóch perspektyw.

Po pierwsze, należy zastanowić się nad znaczeniem polityki etnicznej państwa i jej rolą pośród pozostałych obszarów polityki publicznej. Istotna wydaje się tutaj próba typologizacji poszczególnych kierunków polityki etnicznej na skali: afirmacja – apartheid – asymilacja – anihilacja. Osobnym fenomenem jest formalny i oficjalny brak polityki etnicznej bazujący na założeniu, iż etniczność stanowi niepolityczną cechę jednostek i grup społecznych.

Po drugie, należy podjąć próbę refleksji nad uwarunkowaniami oraz możliwymi formami partycypacji politycznej mniejszości etnicznych/narodowych. Także i w tym przypadku można pokusić się o typologizację postaw politycznych na skali: integracja – autonomizacja – irredenta.

Ta część opracowania stanowi zmodyfikowaną, zaktualizowaną i uzupełnioną wersję tekstu: R. Zenderowski, J. Pieńkowski, Kwestie narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Tom 1: Zagadnienia teoretyczne, Warszawa 2014, s. 177 nn.

2.1. Polityka państwa

Polityka państwa wobec mniejszości narodowych i etnicznych bazować może na trojakiego rodzaju celach i uzasadnieniach polityki etnicznej, są to mianowicie:

a) akceptacja dla wieloetniczności i wielokulturowości znajdująca wyraz w organizacji politycznej państwa i politykach szczegółowych, w skrajnych przypadkach nosząca znamiona tzw. pozytywnej dyskryminacji czy akcji afirmatywnej;

b) wyłączenie mniejszości narodowych/etnicznych z głównego nurtu życia społecznego, politycznego i ekonomicznego oraz niedopuszczanie do ich integracji z narodem tytularnym (polityka apartheidu w szerokim tego słowa znaczeniu);

c) dążenie do „etnicznej zupełności” (od asymilacji po anihilację).

Ostatni z modeli jest najbardziej zróżnicowany, jeśli chodzi o narzędzia realizacji zasady jednorodności etnicznej. Można to przedstawić skrótowo hasłami: razem – obok siebie – bez siebie.

Afirmacja. Zjawiskiem, które ostatnimi czasy szczególne miejsce zajmuje w debacie publicznej państw należących do Unii Europejskiej jest tzw. pozytywna dyskryminacja. Oznacza ona politykę państwa, która przyznaje pewne preferencje i przywileje grupom, które dotychczas były w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym faktycznie, a czasem tylko rzekomo, dyskryminowane, pomijane, albo na skutek różnych okoliczności miały gorszą pozycję startową. W rezultacie stosowania polityki pozytywnej dyskryminacji osoby należące do mniejszości są faworyzowane wyłącznie z powodu faktu przynależności do danej grupy. Wśród grup, które można poddać pozytywnej dyskryminacji, wymienia się zazwyczaj: kobiety, mniejszości seksualne, niepełnosprawnych, mniejszości religijne, a także mniejszości etniczne/narodowe. Zwolennicy pozytywnej dyskryminacji mniejszości etnicznych uważają, że:

a) redukuje ona skutki negatywnej dyskryminacji, której dotychczas byli poddawani członkowie mniejszości oraz ukryte uprzedzenia większości w stosunku do mniejszości;

b) zapewnia redystrybucję dóbr od zamożnych grup etnicznych do grup etnicznych o niższym statusie materialnym;

c) zachęca członków grup, które były niedostatecznie reprezentowane w społeczeństwie, do starań o osiągnięcie wysokiej pozycji społecznej;

d) lepiej integruje mniejszość z elitami społecznymi, a przez to wzmacnia panujący w państwie system demokratyczny.

Krytycy tej polityki wskazują natomiast na to, że:

a) kłóci się ona z zasadą równego traktowania każdego człowieka, ponieważ nagradza za samo pochodzenie, a nie za osobiste przymioty i zasługi;

b) realnie przynosi korzyści tylko elitom grup mniejszościowych, a nie tym członkom mniejszości, którzy rzeczywiście potrzebują wsparcia;

c) dyskryminuje członków niepreferowanych grup, którzy tracą swoją pozycję na rzecz wcale nie lepszych członków mniejszości[27].

Szczególnym przypadkiem pozytywnej dyskryminacji w wykonaniu władz radzieckich była tzw. korienizacja (powrót do korzeni). Jej najważniejszymi założeniami były autochtonizacja komunizmu i ścisłe zespolenie tożsamości klasowej z identyfikacją narodową mieszkańców ZSRR. W ramach tej polityki poszczególne narody i mniejszości narodowe, o ile tylko zamieszkiwały zwarty obszar, miały prawo do powołania własnej autonomicznej republiki, obwodu, okręgu lub rejonu (nawet jak stanowiły na jego obszarze zdecydowaną mniejszość), w których funkcje partyjne, administracyjne i gospodarcze spoczywałyby w rękach bolszewików danej narodowości. Na terenie takiej jednostki administracyjnej dominującą i faworyzowaną miała być kultura narodu tytularnego. Jego język miał być obowiązkowo nauczany w szkołach. W nim miały być wydawane gazety oraz książki. Miał stać się dominujący także w administracji i gospodarce, dlatego do jego nauki zobowiązano wszystkich działaczy i funkcjonariuszy. Celem tej polityki miało być nie tylko podniesienie poziomu świadomości klasowej i przyciągnięcie do partii ludzi spośród nierosyjskich mieszkańców ZSRR. Dodatkowo stworzenie w ramach ZSRR autonomii narodowych miało pozbawić poparcia społecznego rządy i ugrupowania antybolszewickie pozostające na emigracji po przegranej wojnie domowej. Nie bez znaczenia było także wykorzystanie niektórych autonomii jako swoistej bazy agitacyjnej, a następnie kadrowej niezbędnej po włączeniu w skład ZSRR takich państw jak Polska (służyć temu miały Polskie Rejony Naro-dowe – tzw. Marchlewszczyzna na Ukrainie i Dzierżyńszczyzna na Białorusi), Rumunia (Mołdawska ASRR) czy Finlandia (Karelska ASRR). Nowa polityka służyła także rozgrywkom frakcyjnym w łonie samej partii bolszewickiej, gdyż korienizacja prowadzić miała także do osłabienia wpływu języka i kultury rosyjskiej oraz ściśle związanego z nimi prawosławia, a przez to do wyeliminowania wielkorosyjskiego szowinizmu, który charakteryzował pokaźną część członków partii i według Lenina stanowił największe niebezpieczeństwo dla władzy radzieckiej i ZSRR.

Kres korienizacji przyszedł wraz z umocnieniem się Józefa Stalina i jego sięgnięciem po władzę dyktatorską. Forsowana przez niego polityka kolektywizacji i industrializacji oznaczała stopniową likwidację realnej autonomii językowej i kulturalnej nierosyjskich narodów ZSRR. Nową ideologią państwa i partii miało być stworzenie narodu radzieckiego, którego spoiwem byłaby kultura i język rosyjski. Ostatecznym kresem korienizacji była wielka czystka z lat 1937–1938, kiedy to zdecydowana większość działaczy bolszewickich zaangażowanych w tę politykę została aresztowana i stracona za „odchylenia nacjonalistyczne”. Represjom wobec działaczy partyjnych towarzyszyły także specjalne akcje NKWD wymierzone grupowo w zwykłych obywateli ZSRR należących do rzekomo szczególnie wrogich wobec władzy radzieckiej narodów. Masowe aresztowania, egzekucje i deportacje objęły w szczególności Polaków, Niemców, Ukraińców, Greków, Rumunów, Finów, Łotyszy i Koreańczyków. Likwidacji uległa także większość rejonów autonomicznych przez nich zamieszkanych.

Apartheid i gettoizacja. Specyficzną formą koncentracji i izolacji przedstawicieli obcych grup etnicznych jest gettoizacja i polityka apartheidu. W obydwu przypadkach mamy do czynienia z systemem ścisłej segregacji etnicznej lub rasowej, której celem jest jak najściślejsze odseparowanie obcych grup etnicznych od narodu dominującego (politycznie). Tego typu polityka może być prowadzona w sposób oficjalny lub też może przybierać postać nieformalnych działań wspierających procesy segregacji etnokulturowej. Dyskusyjne są natomiast zaniechania władz publicznych wobec oddolnych i „żywiołowych” procesów segregacji etnicznej. Trudno je bowiem jednoznacznie uznać za przejaw polityki jako działania celowego.

Specyficznym przejawem dyskryminacji na tle etnicznym, związanym z gettoizacją i polityka apartheidu jest dysymilacja. Oznacza ona proces wyobcowania się – przymusowego lub dobrowolnego – osób zasymilowanych wcześniej z daną społecznością na skutek własnych doświadczeń lub doświadczeń swoich przodków. Przykładem mogą być rasistowskie ustawy wprowadzone w hitlerowskich Niemczech, a także – wzorem III Rzeszy – na Węgrzech i na Słowacji w czasie II wojny światowej w stosunku do osób pochodzenia żydowskiego (dysymilacja przymusowa). Inny przykład stanowić może proces reetnizacji życia społecznego i tworzenia się gett narodowych w USA (dysymilacja dobrowolna). Dysymilacja przymusowa w oczywisty sposób jest związana z przemocą (zbrodnią) etniczną. W obydwu wspomnianych wyżej przypadkach, jak już stwierdzono, mamy do czynienia z wykluczeniem.

Asymilacja i anihilacja. Celem asymilacji, stanowiącej formę tzw. akulturacji narzuconej[28], jest pozbawienie tożsamości etnicznej, wykorzenianie dużych grup etnicznych. Asymilacja może mieć zarówno charakter przymusowy, jak i dobrowolny. W interesującym nas jednak pierwszym przypadku mamy wówczas do czynienia z tzw. polityką asymilacyjną prowadzoną przez władze danego państwa. Za podjęciem akcji asymilacyjnej przemawia przekonanie (ukryte bądź jawne, uświadomione lub nieuświadomione), że jednostki manifestujące swą odrębność narodową, kulturową, religijną nie mogą być do końca lojalnymi obywatelami i w razie niebezpieczeństwa dla państwa, mogą się stać dlań zagrożeniem od wewnątrz. Polityka asymilacyjna może przybrać różne formy. Może występować zarówno w aspekcie pozytywnym – popieranie lojalności wobec państwa, nagradzanie za odchodzenie od kultury i tradycji mniejszościowych na rzecz wzorów zachowań obowiązujących w społeczeństwie większościowym, jak i w aspekcie negatywnym – represjonowanie za przynależność do mniejszości, odmawianie awansu zawodowego, gorsze warunki edukacyjne dla dzieci w szkołach mniejszości narodowych itp. W praktyce obydwie formy współistnieją ze sobą w różnych proporcjach.

Najbardziej skrajną formą polityki władz danego państwa wobec mniejszości etnicznych/narodowych jest masowa anihilacja, której po II wojnie światowej nadano nazwę ludobójstwa. O ile pojęcie fizycznej zagłady jest dość jednoznaczne, to często utożsamiane z nim pojęcie ludobójstwa bywa różnie definiowane. Jest ono ujmowane wąsko, i wówczas jest ono de facto tożsame z zagładą fizyczną lub szeroko – obejmuje także inne zbrodnie etniczne. Przywołajmy obowiązującą na mocy Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa z 9 grudnia 1948 roku definicję ludobójstwa. Pod tym pojęciem twórcy Konwencji i państwa, które ją ratyfikowały, uznają „którykolwiek z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub w części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich: (a) zabójstwo członków grupy; (b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; (c) rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; (d) stosowanie środków mających na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy; (e) przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy”. Anihilacja może mieć charakter eksterminacji całkowitej lub częściowej. Celem eksterminacji całkowitej jest unicestwienie wszystkich przedstawicieli danej grupy etnicznej. W Europie Środkowo-Wschodniej przy-kładem może być eksterminacja Żydów, Cyganów, a w nieodległej przeszłości czystki etniczne w Bośni i Kosowie. Celem eksterminacji selektywnej jest pozbawienie danej grupy części jej przedstawicieli uznanych za niebezpiecznych lub wyjątkowo istotnych dla zachowania tożsamości etnicznej i kulturowej.

Forma pośrednią między asymilacją a anihilacją są przymusowe transfery ludności przybierające najczęściej postać wysiedleń lub wypędzeń. Wypędzenia mogą mieć charakter spontanicznej akcji przedsiębranej przez przedstawicieli jednej grupy etnicznej wobec członków innej grupy etnicznej. W praktyce owa spontaniczność jest często wątpliwa zważywszy na zachęty ze strony odpowiednich władz. Z drugiej strony wypędzenia mogą mieć charakter zorganizowanych przez władze transferu i wymiany ludności. W drugim przypadku konieczne są porozumienia międzynarodowe, zawierane na ogół po zakończeniu jakiegoś konfliktu zbrojnego. Podobnie jak w przypadku anihilacji, wypędzenia lub wysiedlenia mogą dotyczyć całej grupy etnicznej lub też jej części (zazwyczaj inteligencji i tzw. przodowników społecznych).

T.E. Weisskopf, Is positive discrimination a good way to aid disadvantages ethnic communities, „Economic and Political Weekly” 2006, vol. 41, no. 8, s. 717.

E. Nowicka, Akulturacja, [w:] Z. Bokszański et al. (red.), Encyklopedia socjologii, t. 1, Warszawa 1998, s. 20.

2.2. Mniejszości narodowe lub etniczne wobec państwa i narodu dominującego

Polityka przedstawicieli mniejszości narodowych/politycznych (nie zawsze spójna z uwagi na istniejące w poszczególnych przypadkach podziały wewnątrzgrupowe) cechuje się z jednej strony reaktywnym charakterem – odpowiedzią na (bieżącą) politykę etniczną prowadzoną przez władze państwowe, z drugiej strony – długofalową strategią skierowaną na realizację dalekosiężnych celów i interesów grupy mniejszościowej. Obydwa aspekty nie wykluczają się (pierwszy może zawierać się w drugim), a ponadto – zwłaszcza drugi stanowi sytuację modelową, albowiem w odróżnieniu od władz państwowych przedstawiciele mniejszości narodowej/etnicznej dysponują znacznie skromniejszym instrumentarium w zakresie kreowania autonomicznej i długofalowej polityki wobec władz państwa zamieszkania i wobec narodu dominującego politycznie (tytularnego/większościowego).

Trzeba również podkreślić, że mniejszości narodowe/etniczne jako z zasady nieautonomiczni aktorzy polityczni realizują swoje interesy w określonym splocie relacji do:

a) władz państwa zamieszkania,

b) władz państwa macierzystego (jeśli takowe istnieje),

c) organizacji międzynarodowych, zwłaszcza tych, które w swoich celach statutowych mają postulat ochrony praw mniejszości narodowych i etnicznych (np. Rada Europy). W odniesieniu do Europy Środkowo-Wschodniej szczególną rolę odgrywają relacje w trójkącie: państwo zamieszkania – państwo macierzyste – władze państwa zamieszkania. Sytuację tę Rogers Brubaker opisuje jako „triadę łączącą narodowe mniejszości, nowo powstałe państwa zorientowane narodowo (nationalising states), w jakich mniejszości te mieszkają i «zagraniczne ojczyzny» (external national homelands), do których mniejszości te należą, czy też można je traktować jako do nich należące poprzez przynależność etnokulturową, lecz nie poprzez legalne obywatelstwo”[29]. Zastrzega przy tym, że nie chodzi w tym przypadku o „statyczne warunki” czy „analitycznie nieredukowalne byty”, lecz o „dynamiczne stanowiska polityczne” lub „konkurujące ze sobą stanowiska”. Istotą i centralnym aspektem owej triady jako związku relacyjnego jest „wzajemne zwrotne monitorowanie pomiędzy polami: jednostki działające na każdym z tych pól, ściśle i ciągle monitorują relacje oraz działania na każdym z pozostałych dwóch pól”. Jest to proces „ciągłego, wzajemnego monitorowania”, który „nie powinien być pojmowany w sensie biernym jako rejestrowanie lub transkrypcja wydarzeń na innych polach”. Występuje tutaj bowiem „selektywna uwaga, interpretacja i reprezentacja”[30]. Percepcje i reprezentacje pól zewnętrznych mogą być ― zdaniem Brubakera ― powiązane ze stanowiskami w obrębie danego pola na dwa sposoby. Po pierwsze ― stanowiska wewnątrz pola mogą być „wcześniejsze i ukierunkowujące”. Ma to miejsce wówczas, gdy już przyjęte stanowisko domaga się określonej reprezentacji zewnętrznego pola i w ten sposób „generuje wysiłki narzucenia lub podtrzymania jej przez celowo selektywną lub otwarcie błędną interpretację i spaczenie biegu wydarzeń” w danym polu zewnętrznym. Ponadto należy zauważyć, że może się to odbywać również w całkowicie „szczery” i niecyniczny sposób „poprzez dobrze znane mechanizmy selektywnej (błędnej) interpretacji i (błędnej) reprezentacji” mające na celu zaakceptowanie jakiejś reprezentacji zewnętrznego pola, zgodnej z prowizorycznie już przyjętym stanowiskiem. Po drugie ― percepcje i reprezentacje biegu wydarzeń, przyjęte w danym polu mogą zarówno wzmacniać, jak i osłabiać istniejące stanowiska albo wywoływać lub prowokować nowe. W tym przypadku, „zamiast uprzedniego przyjęcia stanowisk, które następnie kierują percepcjami i reprezentacjami zewnętrznego pola, przyjęcie stanowiska następuje interakcyjnie, w odpowiedzi na postrzegane i reprezentowane przebiegi wydarzeń w zewnętrznym polu”[31].

Stanowiska zajmowane w obrębie pola mogą zatem zarówno kształtować (i wypaczać) percepcję i reprezentację zewnętrznego pola, jak też mogą być kształtowane w odpowiedzi na percepcje i reprezentacje biegu wydarzeń w polu zewnętrznym. Jakkolwiek obydwa te procesy są teoretycznie odrębne, w praktyce często trudno wyabstrahować je od siebie. To podwójne połączenie ilustruje ― zdaniem Brubakera ― „trzy ogólne właściwości związku relacyjnego […]: (1) ścisła współzależność relacji wewnątrz pól i między polami; (2) reaktywny i interakcyjny charakter potrójnego relacyjnego oddziaływania wzajemnego pomiędzy polami; (3) mediacyjny charakter tego relacyjnego wzajemnego oddziaływania, tzn. fakt, że reaktywne, interaktywne przyjmowanie stanowisk jest uśrednione przez reprezentacje stanowisk występujących w zewnętrznym polu, reprezentacje, które mogą być kształtowane przez stanowiska już prowizorycznie przyjęte”[32]. Szczególną uwagę w omawianym przypadku należy zwrócić na trzeci typ nacjonalizmu, który związany jest z mniejszościami narodowymi, które formułują żądania na podstawie podzielanej przez nie wspólnoty relacji narodowych. Związane są one z uznaniem ich podmiotowości, odrębności oraz przyznaniem pewnych zbiorowych, opartych na narodowości praw kulturalnych lub politycznych. Nacjonalizm mniejszości narodowych znajduje się jednak ― jeśli tak można powiedzieć ― w dynamicznym polu oddziaływania między obydwoma wcześniej wymienionymi nacjonalizmami i łatwo staje się „kartą przetargową” w rękach elit politycznych obydwu państw ― „zagranicznej ojczyzny” (jako środek do osiągania innych nienacjonalistycznych celów) lub „państwa unaradawiającego się”[33].

To, w jaki sposób swoje stanowisko względem państwa zamieszkania i narodu dominującego politycznie formułuje mniejszość etniczna/narodowa oraz jaka jest jej realna siła zależy od wielu różnych, nierzadko wzajemnie wzmacniających się lub osłabiających czynników (zmiennych niezależnych), które należałoby tutaj wymienić i pokrótce omówić.

Liczebność danej mniejszości etnicznej/narodowej w stosunku do narodu dominującego politycznie. Czynnik ilościowy posiada istotne znaczenie z oczywistych względów, gdyż niewielka kilkutysięczna mniejszość z reguły nie odgrywa istotnej roli politycznej, podczas gdy mniejszość tworząca pow. 5% społeczeństwa może, lecz nie musi odgrywać ważnej roli. Nierzadko bardziej liczne mniejszości tworzą swoje partie polityczne funkcjonujące w ogólnokrajowym lub choćby regionalnym systemie politycznym. W przypadku względnie wyrównanych sił głównych ogólnokrajowych partii politycznych reprezentujących opcje lewicowe, centrowe i prawicowe, partie etniczne, w ramach których na pierwszym planie jest interes etniczny „wyciszający” spory ideologiczne, nierzadko stają się wygodnym sojusznikiem którejś z dominujących sił politycznych, a ich przedstawiciele nierzadko biorą udział w tworzeniu koalicji rządowych na szczeblu centralnym lub regionalnym (w zależności od ustroju państwa). Przykładem mogą być ugrupowania węgierskie wchodzące w skład koalicji rządowych na Słowacji lub w Rumunii czy polska partia odgrywająca ważną rolę w litewskim systemie politycznym na poziomie samorządowym i rządowym.

Otoczenie w postaci innych mniejszości etnicznych lub narodowych. Dla pozycji danej mniejszości w systemie politycznym państwa znaczenie może mieć po pierwsze to, ile innych mniejszości zamieszkuje państwo, po drugie – czy są one znacząco liczniejsze, porównywalne wielkościowo czy mniejsze, po trzecie – czy są one politycznie skonsolidowane i tworzą np. własne partie polityczne lub w inny sposób efektywnie forsują swoje interesy. W Europie Środkowo-Wschodniej istnieje kilka różnych „układów sił” na linii naród dominujący – mniejszości etniczne/narodowe. Są to:

a) model polski: naród dominujący stanowiący pow. 90% populacji i kilka niewielkich liczebnie mniejszości stanowiących niespełna 3% ogółu populacji łącznie – do tego modelu pasują także: Węgry, Republika Czeska, Albania, Chorwacja, Serbia, Kosowo; zbliżona do tego modelu jest Słowenia;

b) model rumuński: naród dominujący stanowiący ok. 75% populacji, jedna liczebnie duża (pow. 5%) mniejszość – węgierska, oraz kilka(naście) niewielkich mniejszości narodowych i etnicznych – do tego modelu pasują także: Słowacja (mniejszość węgierska); Bułgaria (mniejszość turecka); Białoruś (mniejszość rosyjska); Ukraina (mniejszość rosyjska);

c) model litewski: naród dominujący stanowiący ok. 75% populacji, dwie porównywalne liczebnie względnie duże (pow. 5%) mniejszości (polska i rosyjska) – do tego modelu pasują także: Mołdawia (w tym przypadku można mówić nawet o czterech liczących się mniejszościach);

d) model łotewsko-estońsko-macedoński: naród dominujący stanowiący mniej niż 70% populacji i jedna bardzo duża (ok. 25%) mniejszość (tu: rosyjska – Łotwa, Estonia; albańska – Macedonia Północna);

e) model czarnogórski: naród dominujący stanowiący mniej niż 50% populacji, jedna mniejszość pow. 25% i co najmniej dwie pow. 5%. Potencjalnie ważną rolę w systemie politycznym państwa mniejszości odgrywają we wszystkich modelach z wyjątkiem pierwszego. Najmniej komfortową sytuację mają rządzący państwami, w których wyraźnie dominuje jedna mniejszość narodowa/etniczna, zwłaszcza jeśli dodatkowo posiada ona swoje państwo macierzyste, a jej przedstawiciele zamieszkują tereny nadgraniczne z tymże państwem. W tego typu przypadkach często pojawiają się postulaty autonomii terytorialnej lub wręcz „korekty” granic.

Istnienie państwa macierzystego mogącego potencjalnie ingerować w sprawy państwa zamieszkania mniejszości w celu ochrony interesów rodaków za granicą. Zazwyczaj (dość często) państwa macierzyste są państwami sąsiednimi, co oznacza, że kwestie związane z mniejszością narodową stanowią trwały element relacji bilateralnych. Często przestrzeganie praw mniejszości stanowi ze strony państwa macierzystego warunek konieczny dobrosąsiedzkich stosunków. Istotne znaczenie mają tutaj potencjały terytorialny, demograficzny, gospodarczy, militarny oraz inne państwa macierzystego oraz jego pozycja na arenie międzynarodowej umożliwiająca wywieranie skutecznych nacisków na władze państwa zamieszkania mniejszości narodowej.

Odległość dzieląca zwarte skupisko mniejszości od terytorium państwa macierzystego. Czynnik ten odgrywa istotne znaczenie zwłaszcza w przypadku sytuacji, w której dana mniejszość narodowa zamieszkuje tereny nadgraniczne – sąsiadujące ze swoim państwem macierzystym. W takich sytuacjach granica państwowa de facto rozdziela terytorium zamieszkałe w sposób zwarty przez daną grupę etniczną, czemu nierzadko towarzyszy świadomość „niesprawiedliwej granicy”. Z tego typu sytuacją mamy do czynienia np. w przypadku granicy słowacko-węgierskiej, macedońsko-albańskiej, łotewsko-rosyjskiej, estońsko-rosyjskiej, polsko-czeskiej.

Koncentracja lub rozproszenie danej mniejszości etnicznej/narodowej w państwie zamieszkania. Bez wątpienia duże rozproszenie danej mniejszości po terytorium państwa zamieszkania nie służy integracji wokół wspólnych celów politycznych i nieuchronnie prowadzi do „folkloryzacji” danej grupy etnicznej. Z drugiej strony mniejszości tworzące zwarte skupiska ludności – miasta i wsie, w których nierzadko stanowią oni dominujące etnikum, sprzyja działalności politycznej i skuteczniejszym sposobom artykulacji i realizacji swoich interesów. W Europie Środkowo-Wschodniej dominuje drugi model występowania mniejszości.

Odsetek członków mniejszości etnicznej/narodowej zamieszkujący miasto lub wieś (w tym proporcje między obydwoma typami osadnictwa). Można przyjąć założenie, że to głównie miasta stanowią naturalne ośrodki kształtowania ideologii narodowej, zważywszy na dostęp do ośrodków kultury, mediów masowych, instytucji publicznych oddziałujących na otoczenie pozamiejskie. W tym sensie ma znaczenie, czy dana mniejszość dysponuje ośrodkami miejskimi uznawanymi za własne, w których stanowi liczący się odsetek mieszkańców oraz partycypuje w różnych formach społeczno-politycznej reprezentacji lokalnej wspólnoty. Istotne znaczenie tego typu ośrodków miejskich widać było zwłaszcza w drugiej połowie XIX w., ale nadal odgrywają one ważną rolę, zwłaszcza w przypadku wspólnot unaradawiających się. W sytuacji, w której dana mniejszość zamieszkuje niemal wyłącznie tereny wiejskie, często obserwuje się procesy dobrowolnej gettoizacji i „folkloryzacji”, czasem swoistego kultu „tutejszości”, rzadko natomiast ludność ta stanowi zaplecze ruchów politycznych dążących do reprezentacji interesów danej mniejszości narodowej.

Poziom zwartości ideologicznej grupy mniejszościowej i poziom konfliktów/podziałów wewnątrzgrupowych na tle socjoekonomicznym, religijnym, ideologicznym, które potencjalnie mogą być rozgrywane przez władze państwa zamieszkania. Istnienie silnych podziałów w grupie mniejszości narodowej/etnicznej po pierwsze osłabia skuteczność artykulacji i realizacji interesów tejże, po drugie potencjalnie stawać się może okazją do osłabiania mniejszości jako takiej poprzez działania z zewnątrz.

Struktura socjo-ekonomiczna grupy mniejszościowej, w tym istnienie inteligencji oraz grupy tzw. przodowników społecznych (Ossowski), zdolnych do rozumienia, tworzenia i artykułowania interesów grupy mniejszościowej zarówno względem władz państwa zamieszkania, jak i państwa macierzystego. Należy stwierdzić, że bez istnienia inteligencji czy szerzej – tzw. przodowników społecznych niemal niemożliwa jest skuteczna artykulacja i realizacja interesów grupy względem władz i narodu większościowego, a także wobec państwa macierzystego.

Tradycje osiedleńcze danej grupy etnicznej w określonym regionie, zwłaszcza w porównaniu z etnosami sąsiadującymi/dzielącymi tę samą przestrzeń. W wielu przypadkach gorącym i czasem nierozstrzygalnym przedmiotem sporu jest pierwszeństwo osadnictwa na danym terenie, które z założenia uzasadniać ma prawo do zamieszkiwania danych terenów. Trudność w zakresie dochodzenia do tego, kto był pierwszy, a kto drugi dotyczy zwłaszcza tzw. pograniczy przejściowych, gdzie stykają się ze sobą dwa lub więcej etnosów o podobnych cechach kulturowych, w tym zwłaszcza językowych.

Stopień asymilacji członków mniejszości etnicznej/narodowej, w tym istnienie labilnej narodowościowo grupy oraz osób, które zdecydowały się na zmianę orientacji narodowej tworzących grupę „neofitów” odżegnujących się od swojej dawnej tożsamości.

R. Brubaker, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa–Kraków 1998, s. 5–6.

Ibidem, s. 87.

Ibidem, s. 88.

Ibidem, s. 89.

Ibidem, s. 7–8.

2.3. Zachowania wyborcze mniejszości etnicznych/narodowych (modele)

Mniejszości etniczne lub narodowe na ogół przejawiają wolę posiadania swojej reprezentacji politycznej na poszczególnych szczeblach władzy publicznej – począwszy od samorządu lokalnego, przez szczebel regionalny (np. samorządowe województwa), po szczebel centralny (parlament, urzędy centralne). Im liczniejsza mniejszość, tym na ogół większe ambicje polityczne. Mniej liczebne mniejszości zadowalają się posiadaniem odpowiedniej reprezentacji na szczeblu gminnym, powiatowym czy regionalnym. Bardziej liczebne, a do tego skoncentrowane na określonym obszarze mają co najmniej ambicję kształtowania polityki w wymiarze regionalnym (dobrym przykładem jest tutaj mniejszość niemiecka na Opolszczyźnie czy mniejszość węgierska w Wojwodinie). Zdarza się też, że ich partie polityczne wchodzą w skład koalicji rządowych lub wspierają rząd bez umowy koalicyjnej w zamian za pewne koncesje dla swojej wspólnoty narodowej (vide: partie węgierskiej mniejszości narodowej wchodzące w skład koalicji rządowych na Słowacji i w Rumunii, partia turecka współtworząca gabinet rządowy w Bułgarii, partia polska na Litwie). Swoistym kuriozum był przypadek serbskiej partii (Lista Serbska), która do 2018 roku wchodziła w skład koalicji rządowej Kosowa – państwa nieuznawanego oficjalnie przez rząd w Belgradzie.

Coraz powszechniejsze wydaje się stawać przekonanie, że dzięki partycypacji przedstawicieli mniejszości w danym systemie politycznym i partyjnym, łatwiej jest uniknąć dyskryminujących praktyk ze strony państwa (i narodu większościowego) w zakresie praw kulturowych, społecznych czy ekonomicznych. Z drugiej strony – stosunek do mniejszości etnicznych i narodowych dla wielu państw postkomunistycznych stał się swego rodzaju probierzem determinacji narodów większościowych do budowania ustroju opartego na zasadach demokracji liberalnej[34]. Rafał Woźnica zauważa, że „brak uczestnictwa w instytucjach państwowych, a co za tym idzie marginalizacja mniejszości, może prowadzić do alienacji mniejszości w stosunku do państwa zamieszkania. W rezultacie często wśród mniejszości brak jest poczucia przynależności do państwa, które postrzegane jest jako wyłączna domena większości. Reakcją może być uciekanie się do środków pozainstytucjonalnych obejmujących bardzo szeroki wachlarz działań, od tworzenia instytucji równoległych (alternatywnych) czy organizacji pozaparlamentarnych aż do zbrojnych ruchów secesyjnych”[35]. Najczęściej owocuje to procesem gettoizacji danej grupy mniejszościowej.

Posiadanie reprezentacji politycznej przez mniejszość narodową lub etniczną może przyjmować dwojaką formę. Po pierwsze, mniejszość może zabiegać o posiadanie własnego ugrupowania politycznego – partii etnicznej lub partii (etno)regionalnej funkcjonującej bądź w środowisku wyłącznie lokalnym, bądź też posiadającej ambicję funkcjonowania na szczeblu centralnym polityki krajowej. Ugrupowanie takie może tworzyć jedna mniejszość, ale także możliwe jest zawieranie sojuszy z innymi mniejszościami etnicznymi/narodowymi zamieszkującymi dane państwo w celu stworzenia możliwie jak najsilniejszej reprezentacji interesów mniejszościowych (wspólna partia lub koalicja partii mniejszościowych). Co więcej, dana mniejszość, o ile jest odpowiednio duża, może posiadać więcej niż jedną partię etniczną (np. kilka partii węgierskich funkcjonujących na Słowacji od początku lat 90. XX w.).

Po drugie, dana mniejszość etniczna/narodowa może uznać za wystarczające i pożądane włączanie się w struktury polityczne i oddziaływanie na procesy decyzyjne za pośrednictwem istniejących już ogólnokrajowych partii politycznych, nierzadko negocjując z nimi rodzaj współpracy politycznej, w tym umieszczanie kandydatów mniejszości na listach wyborczych danej partii na takich pozycjach, że istnieje duże prawdopodobieństwo uzyskania mandatu. Ten rodzaj partycypacji politycznej dominuje w systemach partyjnych państw o utrwalonej tradycji demokratycznej, a także w państwach, które na pewnym etapie swojego istnienia doświadczyły złowrogich konsekwencji istnienia partii politycznych reprezentujących wyłącznie mniejszości narodowe (vide: partie niemieckie w międzywojennej Czechosłowacji).

Pomiędzy obydwoma zasadniczo różnymi modelami partycypacji politycznej mniejszości etnicznych/narodowych istnieje swego rodzaju wariant pośredni polegający na wytworzeniu instytucji, która, nie będąc partią polityczną (etniczną), służyć będzie koordynowaniu wysiłków zmierzających do posiadania odpowiedniej reprezentacji politycznej (posłów, senatorów, radnych itp.). Mowa tutaj o różnego rodzaju stowarzyszeniach i ruchach obywatelskich, które w sposób ciągły lub ad hoc starają się tworzyć platformę współpracy różnych opcji politycznych funkcjonujących w ramach danej grupy mniejszościowej, w celu wyłonienia takich kandydatów, którzy ostatecznie odniosą sukces wyborczy.

O tym, który wariant forsowania interesów politycznych mniejszości zostaje wybrany, decyduje szereg czynników, wcześniej już po części wspomnianych i krótko omówionych w poprzednim podrozdziale. Kluczowe wydaje się być we wskazanym względzie sześć zmiennych:

a) wielkość populacji danej mniejszości etnicznej/narodowej w stosunku do narodu tytularnego w danym państwie,

b) stopień koncentracji terytorialnej (mniejszość zwarta przestrzennie vs mniejszość rozproszona),

c) zasoby materialne (środki finansowe, baza sprzętowa i lokalowa, dostęp do źródeł finansowania),

d) zasoby ludzkie organizacji (istnienie liderów, umiejętności organizacyjne i mobilizacyjne członków, zdolność do budowania koalicji, kultura organizacyjna współpracy, stopień rozproszenia/koncentracji terytorialnej członków organizacji),

e) zasoby symboliczne (tożsamość etniczna, ideologia, sformułowanie celów do osiągania),

f) doświadczenia historyczne związane z aktywnością polityczną mniejszości w danym państwie, zwłaszcza w aspekcie ich działalności irredentystycznej, wreszcie

g) warunki instytucjonalno-prawne: ustrój polityczny danego państwa i jego polityka względem mniejszości narodowościowych[36].

Wydawać by się mogło, że posiadanie relewantnej partii etnicznej, funkcjonującej w systemie politycznym danego państwa, stanowi optymalne rozwiązanie z perspektywy interesów danej mniejszości. Zanim odniesiemy się do tej kwestii, należy w kilku zdaniach doprecyzować pojęcie partii etnicznej. Martyna Wasiuta zauważa, że partie etniczne nie są typowymi partiami politycznymi, wskazuje jednocześnie dwa podejścia do rozumienia ich istoty. Podejście strukturalne „pozwala na określenie ich takim mianem, ponieważ są organizacjami zrzeszającymi członków, posiadającymi swoją strukturę (kierownictwo etc.), dążącymi do objęcia stanowisk w państwie”. Tymczasem podejście funkcjonalne umożliwia wykluczenie partii etnicznej „z grona klasycznych partii politycznych, ponieważ partie etniczne […] nie agregują interesów, ale podkreślają ich partykularyzm oraz nie integrują społeczeństwa i nie kreują społecznego konsensu”. Wasiuta stwierdza jednocześnie, że „to, co osłabia ich kondycję jako partii politycznych według jednych badaczy, przez innych jest rozpatrywane już na korzyść partii etnicznych sensu stricto. Ich udział w systemie partyjnym pozwala na uwzględnianie interesów podzielonego społeczeństwa, nie wyklucza jego segmentów, przez co pozwala na instytucjonalne skanalizowanie nastrojów etnicznych, oddalając groźbę niekontrolowanego konfliktu oraz stanowi przejaw demokratycznego konsocjonalizmu”[37].

Na gruncie literatury politologicznej do kategorii partii etnicznej zaliczyć można: partie etnopolityczne (ethnopolitical parties), partie mniejszości etnicznych lub narodowych (minority parties), partie regionalne (regionalist parties) i partie etnoregionalne (ethnoregionalist parties), a także partie wieloetniczne (multiethnic parties). Ich wspólnym mianownikiem jest, „oparta na kryteriach etnicznych (regionalnych) struktura członkowska i kierownictwo, elektorat i typ apelu, z których z kolei wynikają szczególne funkcje, jakie wypełniają one względem grupy etnicznej i jej otoczenia. Partie te bazują na rozłamach socjopolitycznych centrum-peryferie lub na podziale etnoregionalnym”[38].

Martyna Wasiuta, dokonując analizy i syntezy różnych definicji partii etnicznej, pisze, że według Donalda Horovitza partia etniczna jest „organizacją polityczną, znajdującą się pomiędzy partią polityczną a grupą interesu”[39]. Paul R. Brass opisuje ją jako pewną organizację polityczną dominującą w reprezentowaniu żądań określonej grupy etnicznej, w opozycji do jej rywali. Według Kanchan Chandry i Davida Metza, partia etniczna to partia otwarcie przedstawiająca się wyborcom jako obrońca interesów jednej grupy etnicznej lub agregatu grup przed wykluczeniem ich przez inną grupę lub grupy, i osadza tę reprezentację w centrum w swojej strategii mobilizacyjnej. Donna Lee Van Cott zaś proponuje, by partią etniczną nazywać organizację uprawnioną do rywalizacji wyborczej, której większość przywódców i członków identyfikuje się z grupą etniczną niedominującą i której główne hasła programu wyborczego zawierają żądania o charakterze etnicznym i kulturowym”. Wasiuta zauważa, że „do cech, na podstawie których klasyfikuje się partie etniczne, należą: wielkość poparcia, które partia otrzymuje w wyborach od danej grupy etnicznej, od której jest uzależniona, oraz to, czy partia przedstawia siebie jako reprezentanta tejże grupy. Partia etniczna jako taka nie byłaby etniczną, gdyby nie otrzymywała większości poparcia od konkretnej grupy etnicznej i nie określała w tych kategoriach samej siebie (zwłaszcza w nazwie partii), wykluczając w ten sposób inne segmenty elektoratu”[40].

Partie etniczne można podzielić na: partie umiarkowanego protekcjonizmu, partie autonomistyczne, partie separatystyczne. „Partie typu umiarkowanego protekcjonizmu dążą do zapewnienia niepowtarzalnego charakteru grupy etnicznej, którą reprezentują, działając w ramach istniejącego systemu politycznego […]. Partie typu autonomicznego dążą do autonomii politycznej reprezentowanej przez siebie grupy i autonomii regionu geograficznego przez nią zamieszkiwanego oraz do odpowiedniego podziału władzy na tym terytorium. Do partii tego typu należą również partie narodowo-federalistyczne, które postulują pewne formy samorządności na danym terytorium, możliwe do osiągnięcia przez transformację państwa unitarnego w federacyjne […]”.

Wśród partii separatystycznych wyróżnić można partie: separatystyczne niepodległościowe i separatystyczne irredentystyczne. Pierwsze z nich „apelują o całkowitą niepodległość regionów przez siebie reprezentowanych, znajdujących się w sferze wpływów ponadnarodowej organizacji politycznej lub poza nią”. Z kolei „partie podtypu irredentystycznego dążą do oderwania reprezentowanego regionu i przyłączenia go do innego państwa, z którym się bardziej utożsamiają pod względem etno-kulturowym”[41].

Przykładem partii etnicznej umiarkowanego protekcjonizmu z pewnymi elementami partii autonomistycznej, może być Akcja Wyborcza Polaków na Litwie – Związek Chrześcijańskich Rodzin (AWPL–ZChR) (lit. Lietuvos lenkų rinkimų akcija – Krikščioniškų šeimų sąjunga, LLRA-KŠS), która w latach 1994–2016 nosiła nazwę Akcja Wyborcza Polaków na Litwie, a także Demokratyczny Związek Węgrów w Rumunii (rum. Uniunea Democrată Maghiară din România, UDMR, węg. Romániai Magyar Demokrata Szövetség, RMDSZ) – centroprawicowa partia polityczna reprezentująca mniejszość węgierską oraz Demokratyczne Forum Niemców w Rumunii (rum. Forumul Democrat al Germanilor din România, FDGR, niem. Demokratisches Forum der Deutschen in Rumänien, DFDR) – partia polityczna o profilu centrowym, reprezentująca mniejszość niemiecką[42].

Przykładem partii autonomistycznej może być Ruch na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska (czes. Hnutí za samosprávnou demokracii – Společnost pro Moravu a Slezsko). Była to partia typowo regionalna, której celem była decentralizacja państwa (w tym zmiana nazwy składowej federacji z „Republika Czeska” na „Republika Czeskomorawska”) i upodmiotowienie historycznych regionów (Morawy były do 1918 r. osobną ziemią koronną w ramach monarchii austriackiej). Funkcjonowała w pierwszej połowie lat 90. XX w. w Czechodłowacji, a następnie w ramach Republiki Czeskiej.

Przykładami partii separatystycznej – niepodległościowej mogą być trzy duże partie działające w Kosowie reprezentujące miejscowych Albańczyków, które domagały się niepodległości dla tej serbskiej prowincji. Są to: założona w 1989 r. Demokratyczna Liga Kosowa (alb. Lidhja Demokratike e Kosovës), Demokratyczna Partia Kosowa (alb. Partia Demokratike e Kosovës, PDK, zał. 1999); Samookreślenie (alb. Vetëvendosje, zał. 2004).

Jako przykład partii separatystycznej – irredentystycznej można podać Sojusz Niezależnych Socjaldemokratów (srb. Савез независних социјалдемократа, СНСД/ Savez nezavisnih socijaldemokrata, SNSD) – serbskiej partii działającej na tertorium Bośni i Hercegowiny, której przywódcy publicznie wzywają do oderwania Republiki Serbskiej jako składowej Bosni i Hercegowiny i przyłączenia do Serbii.

Jak już stwierdzono, partia etniczna niekoniecznie musi reprezentować interes jednej mniejszości etnicznej/narodowej. Możliwe jest bowiem stworzenie swego rodzaju sojuszu partyjnego dwóch lub więcej mniejszości etnicznych. Doskonałym przykładem takiego „sojuszu” mniejszości jest Ruch Polityczny Coexistentia–Wspólnota–Egyűttélés–Spivžitja–Soužití–Zusammenleben, powstały w 1989 r. jako jako Ruch Polityczny Mniejszości Narodowych w Czechosłowacji „Coexistentia”. Jest to ugrupowanie polityczne działające początkowo wśród mniejszości narodowych Czechosłowacji, następnie zaś w Republice Czeskiej, mające na celu zabezpieczenie praw mniejszości narodowych i etnicznych. W drugiej dekadzie XXI w. w Serbii w wyborach parlamentarnych wystartowało ugrupowanie pod nazwą Lista Wspólnot Narodowych (Lista nacionalnih zajednica) zrzeszające kilka mniejszości narodowych zamieszkujących Serbię (Węgrów, Chorwatów, Boszniaków).

Mniejszość etniczna/narodowa pod warunkiem, że jest dostatecznie liczna, może utworzyć dwie lub więcej partii politycznych będących de facto partiami etnicznymi, a przez to niejako kształtować paralelną scenę partyjną w danym państwie (odzwierciedlającą podziały ideologiczne wewnątrz danej wspólnoty mniejszościowej). Przykładowo: od roku 1989 na Słowacji działało kilka ugrupowań politycznych roszczących sobie prawo do reprezentowania ok. półmilionowej mniejszości węgierskiej. Do 1998 r., czyli do czasu powstania Partii Koalicji Węgięrskiej (węg. Magyar Koalíció Pártja, MKP; słow. Strana maďarskej koalície) trzy z nich wykazały się stosunkowo wysokim stopniem relewantności. Chodzi o Węgierską Niezależną Inicjatywę (węg. Független Magyar Kezdeményezés, FMK, słow. Maďarská nezávislá iniciatíva ― MNI), która w 1992 roku zmieniła nazwę na Węgierską Partię Obywatelską (węg. Magyar Polgári Párt, MPP; słow. Maďarská občianska strana, MOS), Együttélés (Wspólnota) oraz Węgierski Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny (węg. Magyar Kereszténydemokrata Mozgalom, MKM; słow. Maďarské kresťanskodemokratické hnutie, MKDH). Dwa ostatnie ugrupowania do 1998 roku ściśle ze sobą współpracowały, a ich profil ideologiczny był bardzo zbliżony[43]. Podobna sytuacja ma miejsce w Macedonii, gdzie obok dwóch głównych partii macedońskich funkcjonują cztery partie reprezentujące mniejszość albańską: Demokratyczny Związek na rzecz Integracji (alb. Bashkimi Demokratik për Integrim, DUI, mk. Демократска унија за интеграција, ДУИ) – największa albańska partia polityczna w Macedonii; Ruch Besa (alb. Lëvizja Besa, LB; mk. Движење Беса); Związek Albańczyków (alb. Aleanca për Shqiptarët, AS; mk. Алијанса за Албанците, AA); Demokratyczna Partia Albańczyków, DPA (alb. Partia Demokratike Shqiptare, mk. Демократска партија на Албанците). Poza wymienionymi, istnieją jeszcze dwie inne partie albańskie, ale o znikomym poparciu społecznym. „Najbogatszym” pod względem liczby partii etnicznych system partyjny w Europie reprezentuje Bośnia i Hercegowina, gdzie niezależnie od ogólnopaństwowego systemu partyjnego składającego się z partii ponadetnicznych funkcjonuje kilkadziesiąt partii: boszniackich, serbskich oraz chorwackich.

Rzadkim zjawiskiem są partie polityczne międzyetniczne, które otwarcie zmierzają do wypracowania jakiegoś konsensusu pomiędzy mniejszością etniczną/narodową a narodem większościowym poprzez promowanie pojednania, współpracę międzyetniczną oraz przełamywanie wzajemnych uprzedzeń i stereotypów. W odróżnieniu od innych partii politycznych promujących przełamywanie barier międzyetnicznych, ten typ partii cechuje silne akcentowanie tożsamości etnicznej i postulatu zachowania odrębnej tożsamości narodowej. Przykładem takiego typu ugrupowania może być partia Most (słow. Most, węg. Híd, Most-Híd) – słowacka partia polityczna o profilu konserwatywno-liberalnym, powstała w 2009 r. i działająca na rzecz pojednania i współpracy słowacko-węgierskiej w obrębie państwa.

Należy zaznaczyć, że dana partia etniczna może funkcjonować w obrębie ogólnokrajowego systemu partyjnego, ale może też być typową partią (etno)regionalną, skoncentrowaną na działaniach o zasięgu lokalnym. Jest to możliwe zwłaszcza (ale nie tylko) w sytuacji, w której dany region cieszy się jakimś stopniem autonomii politycznej. Przykładem może być Związek Węgrów Wojwodiny (węg. Vajdasági Magyar Szövetség, serb. Savez vojvođanskih Mađara / Савез војвођанских Мађара) – centroprawicowa partia polityczna reprezentująca mniejszość węgierską z Wojwodiny (północna Serbia).

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na pewne różnice występujące między trzema typami partii: partią regionalną, partią etniczną, partią etnoregionalną. Klasyczna partia regionalna „pretenduje do reprezentowania interesów danego obszaru wyróżnionego najczęściej ze względu na swoje specyficzne położenie geograficzne (np. wyspiarskie), przy czym ludność tego regionu nie jest odmienna pod względem narodowościowym czy etnicznym od reszty mieszkańców państwa”[44]. Istotą partii etnicznej jest wspomniane już wcześniej „reprezentowanie interesów grupy ludzi o określonej narodowości pozostających w mniejszości w danym państwie. Nie jest tutaj konieczne zamieszkiwanie jakiegoś zwartego terytorium”[45]. Natomiast partia etnoregionalna, zdaniem Beaty Kosowskiej-Gąstoł, stanowi ugrupowanie „wyróżniane ze względu na łączące je dwie cechy wspólne, a mianowicie: 1) subnarodowy podział terytorium państwa (część państwa, region) oraz 2) istnienie populacji zamieszkującej ten teren odmiennej kulturowo, o wspólnej tożsamości grupowej. Główną racją bytu tych partii jest żądanie wzmocnienia etnoregionalnej wspólnoty i obrona jej interesów w relacjach z państwem”[46]. Cytowana autorka zauważa ponadto: „Partie etnoregionale reprezentują więc zarówno interesy regionu jak i grupy etnicznej zamieszkałej na tym terenie. Przy czym można odnieść wrażenie, że chodzi tutaj głównie o wspólnoty w całości pozostające w ramach struktur politycznych innego narodu (np. Szkoci, Walijczycy, Baskowie itd.). Partie regionalne spełniają tylko pierwszy z wymienionych warunków, pretendują do reprezentowania interesów danego obszaru wyróżnionego najczęściej ze względu na swoje specyficzne położenie geograficzne (np. wyspiarskie), przy czym ludność tego regionu nie jest odmienna pod względem narodowościowym czy etnicznym od reszty mieszkańców państwa”[47].

Pojęcie partii etnoregionalnej zaproponowane przez belgijskiego badacza Lievena de Wintera łączy w sobie dwa istotne elementy:

a) podobnie jak w przypadku partii regionalnych – wskazanie na wewnętrzny podział terytorium państwowego na regiony, których powstanie bardzo często jest uwarunkowane szczególnymi doświadczeniami historycznymi;

b) wskazanie na fakt zamieszkiwania owych regionów przez ludność, która w przekonaniu elit tego typu partie tworzących jest kulturowo odmienna i posiada odrębną tożsamość grupową[48].

Zdaniem Małgorzaty Myśliwiec partię etnoregionalną wyróżniają dwa czynniki:

a) „utożsamianie się przez te pierwsze z daną grupą etniczną, narodowością lub ze wspólnotą odrębnie istniejącego narodu”;

b) „kwestionowanie istniejącego ustroju politycznego państwa”[49].

Odnosząc się do pierwszego czynnika, przywołana autorka zauważa jednocześnie dość ważną rzecz – cechę partii etnoregionalnych. Pisze ona: „Utożsamianie się z daną grupą etniczną, narodowością lub ze wspólnotą odrębnie istniejącego narodu wiąże się często z początkowym wyrażaniem przez partię etnoregionalną pluralizmu ideologicznego i politycznego. Zjawisko to jest konsekwencją występowania w ramach każdej wspólnoty uznającej się za grupę etniczną, narodowość czy naród wielu grup interesu, wysuwających często sprzeczne postulaty, co obliguje partie etnoregionalne do marginalizowania lub wręcz ukrywania wszelkich aspektów ideologicznych, związanych z ich funkcjonowaniem. Dlatego zawsze w przypadku początkowego wyznaczania celów działania tego typu ugrupowań ich program musi być wyrazem konsensusu, w którym dobro całej wspólnoty przeważa nad partykularnymi interesami grupowymi. W tym kontekście należy zaznaczyć, że na początkowym etapie swojego działania partie etnoregionalne nie mieszczą się najczęściej w klasycznym układzie przestrzennym prawica–lewica. Akcentują one bowiem odrębny wymiar konfliktu, przebiegającego wzdłuż linii centrum–peryferia, który warunkuje charakter tożsamości programowej tych ugrupowań”[50].

Odnośnie do drugiego elementu partii etnoregionalnej wspomnianego przez M. Myśliwiec, czyli kwestionowanie istniejących rozwiązań ustrojowych, stwierdza ona, że „w przypadku partii regionalnych proces ten nie musi wiązać się z podważaniem przyjętych rozwiązań prawnych. Ugrupowania etnoregionalne zaś często upatrują owej szansy w zwiększeniu zakresu kompetencji, przysługujących władzom regionalnym, co w konsekwencji musi oznaczać zmianę przyjętych rozwiązań ustrojowych. Charakter tego rodzaju żądań skłonił badaczy omawianego problemu do wyodrębnienia kilku kategorii partii etnoegionalnych” [51].

Z kolei Katarzyna Sobolewska-Myślik proponuje następującą typologię partii (etno)regionalnych: „(a) partie protekcjonistyczne, które wyrażają interesy grupy mającej unikalną charakterystykę i które domagają się dla tej specyfiki ochrony ze strony państwa; (b) partie autonomistyczne, które żądają autonomii, ale tylko dla swojego regionu; (c) partie nacjonalistyczno-federalistyczne, które domagają się reorganizacji struktur państwa w kierunku federalizmu; (d) partie niepodległościowe, które domagają się niepodległości dla swojego regionu, a zatem oderwania od istniejącego państwa; (e) partie irredentystyczne, które domagają się nie tylko secesji z obecnego państwa, ale połączenia się z regionem o podobnej charakterystyce, który należy do innego państwa”[52].

Posiadanie przez daną mniejszość etniczną/narodową partii politycznej ma swoje zalety i wady. Zaletą jest z pewnością posiadanie „na własność” zinstytucjonalizowanej formy wyrażania swoich własnych interesów na szerszym forum, nawet jeśli te interesy nie byłyby w praktyce realizowane, aczkolwiek praktyka polityczna wielu współczesnych demokracji pozwala wyprowadzić wniosek, że władze są skłonne czynić pewne gesty i koncesje pod adresem mniejszości, jeśli ta dysponuje choćby paroma głosami w parlamencie, zwłaszcza w sytuacji „kruchej większości” obozu rządzącego. Istnienie partii etnicznej na ogół „wycisza” różnice ideologiczne wewnątrz danej mniejszości i sprzyja zachowaniu integralności wspólnoty. Wadą partii etnicznej jest natomiast pokusa budowania „równoległego społeczeństwa” i swego rodzaju „skansenu politycznego” (getta).

E. Ganowicz, Niepartyjne formy ekspresji politycznej mniejszości narodowych, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica XI” 2013, s. 21.

R. Woźnica, Partie polityczne i udział mniejszości w życiu politycznym Macedonii i Bułgarii, „Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne” 2016, t. 24, s. 187–188.

Por. D. Kowalewska, Organizacje mniejszości narodowych i etnicznych jako podmioty etnopolityki, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica” 2015, nr 34, s. 43.

M. Wasiuta, Partie etniczne w Republice Czeskiej, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 2017, nr 49, s. 3. Zob. także: R. Herbut, Teoria i praktyka funkcjonowania partii politycznych, Wrocław 2002, s. 28–31; D.L. Horovitz, Ethnic groups in conflict, Berkeley 1985, s. 296–297; J. Ishiyama, Ethnopolitical parties and democratic consolidation in postcommunist Eastern Europe, „Nationalism & Ethnic Politics” 2001, nr 7(3), 25–45; H. Touquet, Multi-ethnic parties in Bosnia-Herzegovina: Naša Stranka and the paradoxes of postethnic politics, „Studies in Ethnicity and Nationalism” 2011, nr 11(3), s. 451–467.

M. Wasiuta, op. cit., s. 3–4. Zob. także: S.M. Lipset, S. Rokkan, Party systems and voters; cross-national perspectives, New York 1967, s. 16; L. De Winter, H. Türsan, Regionalist parties in Western Europe, New York 2003, s. 1.

Ibidem.

M. Wasiuta, op. cit., s. 4. Zob. także: D.L. Horovitz, Ethnic groups in conflict, Berkeley 1985, s. 291; J. Ishiyama, M. Breuning, What is in a name?: Ethnic party identity and democratic development in post-communist politics, “Party Politics” 2011, nr 17(2), s. 223–241; D.L. Van Cott, From movements to parties in Latin America: The evolution of ethnic politics, New York 2005, s. 3.

M. Wasiuta, op. cit., s. 4–5.

Zob. szerzej: K. Koźbiał, Ugrupowania polityczne mniejszości narodowych w Rumunii. Przykład Wegrów i Niemców, „Przegląd Politologiczny” 2014, nr 2, s. 37–52.

R. Zenderowski, Nad Tatrami błyska się... Słowacka tożsamość narodowa w dyskursie politycznym w Republice Słowackiej (1989–2004), Warszawa 2007, s. 305.

B. Kosowska-Gąstoł, Europeizacja partii politycznych reprezentujących interesy nacjonalistyczne, regionalne i etnoregionalne w „starej” i „nowej” Europie, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2013, t. 11, s. 59.

Ibidem.

Ibidem.

Ibidem.

L. De Winter, The Impact of European Integration on Ethnoregionalist Parties, „Working Paper”2002, nr 195, cyt. za: M. Myśliwiec, Pojęcie partii etnoregionalnej, [w:] A. Adamczyk, A. Sakson, C. Trosiak (red.), Europejskie i polskie doświadczenia z etnicznością i migracjami w XXI wieku, Poznań 2018, s. 135.

M. Myśliwiec, Pojęcie partii etnoregionalnej, w: A. Adamczyk, A. Sakson, C. Trosiak (red.), Europejskie i polskie doświadczenia z etnicznością i migracjami w XXI wieku, Poznań 2018, s. 136.

Ibidem.

Ibidem.

K. Sobolewska-Myślik, Partie i systemy partyjne na poziomie regionu. Przykład Szkocji i Katalonii, Kraków 2012, s. 23, cyt. za: M. Myśliwiec, op. cit., s. 136.

3. ZAOLZIE I JEGO (POLSCY) MIESZKAŃCY – GENERALNA CHARAKTERYSTYKA

Mając na uwadze cel badań, których wstępne wyniki omawiane są w ramach niniejszej monografii, nie sposób nie odnieść się pokrótce do toposu i demosu wyznaczających zakresy przestrzenny i podmiotowy prowadzonych analiz. Należy od razu zastrzec, że obydwa te aspekty stanowią nierzadko przedmiot licznych kontrowersji i zaciekłych sporów między polskimi i czeskimi badaczami.

3.1. Zaolziański topos

Odnosząc się do toposu, zaznaczyć należy, iż Zaolzie (jako część Śląska Cieszyńskiego) jest terenem przygranicznym, położonym na styku obszarów zamieszkiwanych obecnie głównie przez dwa słowiańskie etnosy – polski i czeski. Jest to obszar, który na przestrzeni wieków wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. W XX w. doszło do kilku konfliktów między Polską a Czechosłowacją, a co za tym idzie, do zmiany linii granicznej i przynależności wspomnianych terenów. W wyniku ustaleń dyplomatycznych lub w konsekwencji konfliktów zbrojnych teren dzisiejszego Zaolzia w ciągu XX w. aż sześciokrotnie (z dwoma dwuletnimi okresami przejściowymi) zmieniał swoją przynależność państwową (do 1918 – Austro-Węgry, 1918–1920 – okres przejściowy, 1920–1938 – Czechosłowacja, 1938–1939 – Polska, 1939–1945 – III Rzesza, 1945–1947 – okres przejściowy, 1947–1992 – Czechosłowacja, od 1993 – Republika Czeska). Ostatecznie w 1958 roku, w wyniku porozumienia podpisanego przez władze Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej (ČSR) regulującego przebieg granicy Zaolzie znalazło się oficjalnie w obrębie jurysdykcji czechosłowackiej. Szacuje się, że na terenach, które w wyniku podziału dokonanego w 1920 roku przypadły Polsce, zamieszkiwało 94 tys. Polaków (67,5%), ponad 30 tys. Niemców (30,7%) oraz 2 tys. Czechów (1,7%). Na części dawnego Księstwa Cieszyńskiego, która w wyniku podziału znalazła się w granicach Czechosłowacji mieszkało 140 tys. Polaków (48,6%), 113 tys. Czechów (39,5%) i 34 tys. Niemców (30,7%) [53]. Od lat 50. XX w. odsetek zamieszkującej czechosłowacką/czeską część Śląska Cieszyńskiego ludności pochodzenia polskiego sukcesywnie maleje.

Rysunek 2. Struktura narodowościowa Śląska Cieszyńskiego (Księstwa Cieszyńskiego) w 1910 r.

Źródło: http://edus.ibrbs.pl/w-polsce-czy-w-czechach-dylematy-pogranicza-polsko-czechoslowackiego-w-okresie-dwudziestolecia-miedzywojennego/#Czechizacja-Polak%C3%B3w-na%C2%A0Zaolziu [dostęp: 10.07.2020]

W konflikcie o Zaolzie z początku XX w., strona polska, uzasadniając swoje prawa do tej części Śląska Cieszyńskiego, odwoływała się przede wszystkim do argumentu etnicznej większości, jaką stanowić mieli Polacy na znacznej części spornego obszaru. Strona czechosłowacka natomiast, podważając ten argument poprzez stawianie tezy o rzekomej „chwiejności” lub „niepełności” tożsamościowej niemałej części mieszkańców (w tym argument dot. tzw. spolszczonych Morawian), odwoływała się przede wszystkim do praw historycznych, stwierdzając fakt przynależności od późnego średniowiecza tych ziem do Korony św. Wacława, które od XVII w. wchodziły co prawda w skład państwa austriackiego, zachowując jednakowoż swoją spuściznę prawno-instytucjonalną z okresu czeskiej państwowości.

Obok przywołanych wyżej argumentów za przynależnością Zaolzia do Polski lub Czechosłowacji, które nadal wybrzmiewają przy okazji różnych dyskusji naukowych i pozanaukowych, należy wskazać na dwie bardzo istotne cechy regionu, czyniące go przedmiotem pożądania i roszczeń.

Po pierwsze, teren Zaolzia stanowi jeden z najważniejszych węzłów komunikacyjnych i transportowych zarówno na osi północ–południe, jak i wschód–zachód. Dla pierwszej z osi kluczowe znaczenie ma tzw. Brama Morawska jako element korytarza transportowego o historii sięgającej czasów rzymskich (szlak bursztynowy), wykorzystującego obniżenie terenu pomiędzy masywem Sudetów i Karpat. Od połowy XIX w. ważnym elementem tego korytarza transportowego była linia kolejowa łącząca Wiedeń ze Lwowem (przez Bogumin). Dla drugiej osi znaczenie ma Przełęcz Jabłonkowska umożliwiająca komunikację drogową i kolejową przez łańcuch karpacki pomiędzy Rep. Czeską a Słowacją, a przed 1918 – austriacką i węgierską częścią Monarchii Austro-Węgierskiej. Ważną datą w omawianym przypadku jest 1871 r., w którym uruchomiono tzw. kolej koszycko-bogumińską na odcinku Bogumin-Żylina (ostatni odcinek oddano do użytku w 1872 roku). Dla Czechosłowacji kontrola nad tą linią kolejową stała się warunkiem sine qua non udanej integracji ziem czeskich, słowackich i podkarpackich. Połączenie kolejowe o odpowiedniej przepustowości i warunkach technicznych jaką była trasa: Bogumin–Czeski Cieszyn–Trzyniec–Jabłonków–Żylina miało tylko jedną alternatywę w postaci odcinka kolejowego położonego aż ok. 200 km na południe, łączącego Brno z Bratysławą przez Brzecław i Kuty. Dla łączności z środkową i wschodnią Słowacją, nie wspominając o Rusi Zakarpackiej, była to jednak alternatywa pozorna, albowiem w tej części Europy (b. węgierska część Austro-Węgier) sieć kolejowa była zaprojektowana w układzie promienistym, w którym stolica stanowiła konieczny etap tranzytowy. W praktyce oznaczało to połączenie z Bratysławą, ale dalsza komunikacja w układzie równoleżnikowym w kierunku Koszyc i Użgorodu była praktycznie niemożliwa bez przekraczania granicy z Węgrami. Konieczny stawał się „objazd” przez Żylinę i nadłożenie ponad 150 km. Dlatego tak ważny i strategiczny okazał się dla Pragi „zaolziański” odcinek kolei bogumińsko-koszyckiej.

Rysunek 3. Główne trakcje kolejowe łączące ziemie czeskei i słowackie

Źródło: https://www.oldmapsonline.org/; http://mapa.rychnovsky.cz/indexe.htm [dostęp: 10.07.2020]

Po drugie, od przełomu XVIII i XIX w. w północnej części Zaolzia (region Frysztatu/Karwiny i Ostrawy) następował dynamiczny rozwój górnictwa węgla kamiennego, a następnie także hutnictwa i innych gałęzi przemysłu ciężkiego. Tereny te bardzo szybko z obszarów rolniczych i wiejskich przekształcały się w środowisko miejsko-przemysłowe o gwałtownie zwiększającej się liczbie ludności, zwłaszcza imigrantów z Galicji i Moraw. Zachodnia, zaolziańska część Śląska Cieszyńskiego coraz bardziej odróżniała się od wschodniej, leżącej obecnie w granicach Polski części regionu, który jakkolwiek także podlegał uprzemysłowieniu, to jednak na znacznie mniejszą skalę. Na przełomie XIX i XX w., a więc w przededniu polsko-czechosłowackiego sporu granicznego, region ten należał do najbardziej uprzemysłowionych, a tym samym do najzamożniejszych obszarów w granicach ówczesnej CK Monarchii. Przedmiotem najbardziej zaciekłych walk były kopalnie węgla kamiennego we Frysztacie/Karwinie oraz potężna huta żelaza w Trzyńcu, położone notabene tuż przy wspomnianej linii Kolei Koszycko-Bogumińskiej.

Rysunek 4. Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie

Źródło: http://wwwrs.hornicky-klub.info [dostęp: 10.07.2020]

G. Gąsior, Rozdělení Těšínského Slezska v letech 1918–1920, [w:] R. Kaszper, B. Małysz (red.), Poláci na Těšínsku. Studijní materiál, Český Těšín 2009, s. 28.

3.2. Zaolziański demos

Jeśli chodzi o demos, czyli społeczność zamieszkującą Zaolzie, nie chcąc wchodzić w szczegółowe analizy, na które nie ma tutaj miejsca z uwagi na kontekstualny charakter tej części rozważań, należy zwrócić uwagę na kilka bezsprzecznych faktów.

Po pierwsze, region ten od początków XIX w. cechował się dużą dynamiką migracyjną. Migracje z terenów Zaolzia były bardzo nieliczne, za to migracje na tereny zwłaszcza zachodniej części Śląska Cieszyńskiego, do zagłębia węglowego Ostrawy i Karwiny przybierały charakter masowy i w krótkim czasie zmieniały strukturę etnokulturową tego regionu. Były to niemal wyłącznie migracje o charakterze czysto ekonomicznym z ubogich lub doświadczających problemu tzw. przeludnienia wsi regionów CK Monarchii. Migracje po I wojnie światowej miały zdecydowanie mniej żywiołowy charakter i były w znaczącej mierze inspirowane przez władze państwowe (polityka władz czechosłowackich zmierzała w stronę zwiększenia obecności etnosu czeskiego poprzez wspieranie osadnictwa na terenach Zaolzia, i pomniejszenia etnosu polskiego poprzez praktyki asymilacyjne i „zachęty” do emigracji Polaków poza tereny Zaolzia). Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że zdecydowanie szybciej i bardziej zmieniało się etnokulturowej oblicze miejsko-przemysłowej części Zaolzia (od Bogumina po Trzyniec), aniżeli miało to miejsce w przypadku „góralskiej” części regionu. Nieprzypadkowo zatem większość Polaków zamieszkujących obecnie obszar Zaolzia pochodzi z południowej, rolniczej i góralskiej części regionu.

Po drugie, procesy asymilacyjne (tu: czechizacyjne) okazały się zdecydowanie bardziej skuteczne w odniesieniu do polskiej ludności zamieszkującej północną część Zaolzia, czyli region karwińsko-ostrawski, uprzemysłowiony i miejski (w odróżnieniu od tzw. Góralszczyzny – południowej części Zaolzia). W dużej mierze – trzeba przyznać – była to ludność napływowa z regionu Małopolski (wówczas: Galicja), cechująca się niskim statusem materialnym (w momencie przyjazdu), chwiejnością w odniesieniu do tożsamości narodowej, brakiem wykształcenia (zdecydowaną większość stanowili analfabeci). W zetknięciu z niemieckimi i czeskimi kadrami zarządczymi w fabrykach, kopalniach i hutach jedną ze strategii przystosowawczych był wybór opcji niemieckiej (rzadko) lub czeskiej (częściej z uwagi na niski próg lingwistyczno-kulturowy). W tamtym okresie (do II wojny światowej) był to raczej niezawodny mechanizm awansu społecznego w omawianym regionie. W przypadku „góralskiej” części Zaolzia, gdzie w zasadzie nie odnotowywano imigracji „za chlebem” czy to z Galicji, czy to z Moraw, polska grupa etniczna zachowała status dominującego etnosu właściwie aż do II wojny światowej. Po tym okresie wskutek różnego rodzaju akcji asymilacyjnych oraz wspierania migracji na te tereny Czechów z interioru odsetek ludności polskiej zaczął systematycznie spadać. Poza tym, „[b]ezwzględna eksploatacja gospodarcza, skoordynowana z równie brutalną urbanizacją, całkowicie odmieniła w okresie powojennym oblicze Zaolzia. Zniknęło nie tylko wiele wsi i tradycyjnych, swoimi początkami sięgających XIX w., robotniczych osiedli, ale także sporo zabytkowych obiektów architektonicznych i centrów kulturowych. Rozbite zostały dawne struktury społeczne, całkowicie zaburzone zostały proporcje pomiędzy zamieszkałymi na Zaolziu grupami narodowymi, zmieniły się obyczaje, tradycje i system wartości”[54].

Po trzecie, wyróżnić należy pewien ważny aspekt procesu asymilacji, jakim są coraz liczniejsze małżeństwa mieszane, w których proces asymilacji zachodzi niejako w sposób naturalny. Związki Polaków z osobami narodowości czeskiej lub słowackiej „stanowią obecnie już ponad 70% ogółu małżeństw zawartych przez zaolziańskich Polaków, a ich liczba nadal rośnie. Na doniosłość znaczenia tego zjawiska dla trwałości polskiej grupy narodowej na Zaolziu najdobitniej wskazuje fakt, iż ledwie 10% należących do tej grupy małżeństw decyduje się wychować swoje potomstwo w języku polskim. Jaka jest i będzie tożsamość narodowa dzieci pochodzących zarówno z tych związków, jak – tym bardziej – z pozostałych 90% z nich, łatwo się domyślić. […] Co więcej, świadomość narodowa członków tej drastycznie zmniejszonej grupy została dogłębnie przeorana i nic już nie łączy jej z patriotyzmem cechującym generacje zaolziańskich Polaków urodzonych przed II wojną światową. W swojej masie zaolziańscy Polacy, mimo iż nominalnie i już chyba tylko siłą przyzwyczajenia są jeszcze skłonni się tak określać, przestali się postrzegać jako integralna część narodu polskiego, porzucili myślenie w kategoriach narodowych, swoją tożsamość budując wyłącznie na przywiązaniu do własnego regionu i kultury regionalnej”[55]. I tak w ciągu 100 lat z dominującego liczebnie etnosu Polacy stali się mniejszością, która w skali regionu nie przekracza 10% populacji (zob. tabela 2). (Poza asymilacją, należy wskazać jeszcze dwa inne czynniki determinujące spadek liczebności polskiej grupy narodowej na Zaolziu. Mowa tu o niskim przyroście naturalnym oraz migracjach zarobkowych Polaków w głąb kraju lub poza jego granice)[56]. Tym sposobem, „Polacy, którzy jeszcze w 1920 r. zamieszkiwali na Zaolziu w zwartych, dominujących liczebnie skupiskach, po upływie kilkudziesięciu lat muszą odnajdywać się w roli jednej z kilku zasiedlających wielkie, socrealistyczne miasta-sypianie paruprocentowych grup mniejszościowych, rozproszonych pośród czeskiej większości”[57].

Poza tym, jak zauważył dr Józef Szymeczek, wieloletni prezes Kongresu Polaków w Republice Czeskiej, na Zaolziu doszło w ostatnich dziesięcioleciach do uwstecznienia świadomości narodowej, w wyniku czego wróciła ona do stanu przednowoczesnego, a polska grupa narodowa, tracąc atrybuty właściwe narodowi, stała się na powrót grupą etniczną. Jak pisze Szymeczek, „[p]owoli zanika wśród Zaolzian refleksja przynależności do polskiej grupy narodowej. Młodzi Polacy na Zaolziu mają problemy z określeniem własnej tożsamości: najczęściej słyszy się odpowiedź: nie jestem ani Polakiem, ani Czechem, jestem tu stela [gw.: stąd]. Polacy na Zaolziu nie czują żadnych więzi zwłaszcza z państwem polskim. Polacy na Zaolziu nie żyją w świecie polskiej kultury. Zaolzianie stracili kontakt z żywą kulturą polską, zwłaszcza odkąd kultura stała się biznesem. Czasy przyjazdów na Zaolzie pierwszorzędnych artystów polskich są już dawno historią. Bliższa jest im kultura czeska, czeski sport i czeska telewizja. Za szczyt kultury polskiej uważają folklor – kulturę ludową”[58]. W innym zaś miejscu, ujmując rzecz wprost, Szymeczek stwierdza: „Od 1920 roku mniejszość polska na Zaolziu przechodzi jak gdyby taką samą drogę ideową, którą kroczyła do roku 1920, jednakże w odwrotnym kierunku: ze wspólnoty narodowej, którą w 1920 r. bezsprzecznie była, przekształca się powoli we wspólnotę etniczną – lud polskiego pochodzenia”[59]. I odwołując się do wypowiedzi Leszka Kaliny zebrania założycielskiego Zrzeszenia Muzyczno-Śpiewaczego, pisze: „Na Zaolziu postęp traktowany jest jako hamulec rozwoju”[60].

Tabela 2. Zmiany liczebności polskiej grupy narodowościowej na Zaolziu w porównaniu z czeską grupą narodowościową w latach 1910–2011

Rok

Ludność ogółem

Polacy

Czesi

Pozostali

Najliczniejsza grupa

liczba

%

liczba

%

liczba

%

narodowość

%

1910

179145

123923

69,2

32821

18,3

22401

12,5

Niemcy

12,5

1921

177176

68044

38,4

88556

50,0

20586

11,6

Niemcy

10,5

1930

216255

76230

35,3

120639

55,8

19386

8,9

Niemcy

7,9

1939

213867

51499

24,1

44597

20,9

117771

55,1

Ślązacy

36,6

1950

219811

59005

26,8

155146

70,6

5660

2,6

Słowacy

2,0

1961

281183

58867

20,9

205785

73,2

16522

5,9

Słowacy

4,7

1970

350825

56075

16,0

263047

75,0

31704

9,0

Słowacy

7,6

1980

366559

51586

14,1

281548

76,8

33425

9,1

Słowacy

7,8

1991

368355

43479

11,8

263951

71,1

60935

16,6

Słowacy

7,2

2001

363361

36681

10,1

290635

80,0

36045

9,9

Słowacy

5,0

2011

338891

26551

7,8

206877

61,0

105463

31,1

bez narodowości

21,4

Źródło: opracowanie własne na podstawie: A. Bizoń et al., Wizja 2035. Strategia rozwoju Polskości na Zaolziu, Kongres Polaków w Republice Czeskiej, https://polonica.cz/content/Wizja_2035_tekst.pdf [dostęp: 10.07.2020]

Kończąc omawianie kwestii zaolziańskiego demosu, należy zwrócić uwagę na dwie bardzo wyraźne cechy odnoszące się do polskiej grupy narodowej. Po pierwsze, polska grupa etniczna była wyraźnie podzielona pod względem wyznaniowym. W ujęciu ogólnoregionalnym większość stanowili co prawda katolicy, ale w wielu gminach wśród ludności polskiej dominującym wyznaniem był luteranizm (Kościół ewangelicko-augsburski). Ponad 60% ludności polskiej na Zaolziu w okresie międzywojennym należało do Kościoła katolickiego, ponad 37% do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, niecałe 2% deklarowało zaś inne wyznanie lub ateizm[61]. Stosunki między Polakami obu wyznań określić można jako konkurencyjno-kooperatywne z naciskiem na drugi człon – w sytuacjach, gdy rozstrzygano kwestie istotne dla interesu polskiej grupy narodowej. Panadto warto zauważyć, że spośród wszystkich grup narodowościowych zamieszkujących Republikę Czeską, to właśnie Polacy znajdują się na czele listy najbardziej wierzących. W 2011 roku w skali państwa jako wierzący zadeklarowało się 20,8% mieszkańców Rep. Czeskiej, przy czym najbardziej religijną grupą okazali się Polacy (56,9%), następnie Ślązacy (47,4%) i Słowacy (40,2%), zaś najmniej religijną – Wietnamczycy (8,7%) i Czesi (22,6%)[62]. Poza tym warto zwrócić uwagę na różnicę między północną a południową częścią Zaolzia, jeśli chodzi o religijność. Są one bardzo wyraziste. Wystarczy porównać ze sobą odsetek osób religijnych w gminie Orłowa (12,3%) z jednej strony, i w gminie Jabłonków (51,8%) z drugiej[63] (zob. tabela 3).

Tabela 3. Religijność na Zaolziu w gminach o rozszerzonych kompetencjach (obcí s rozšířenou působností) w 2011 r.

Religijność

Gmina

Jablunkov

Třinec

Český Těšín

Karviná

Havířov

Orlová

Bohumín

Jabłonków

Trzyniec

Czes. Cieszyn

Karwina

Hawierzów

Orłowa

Bogumin

Ogół mieszkańców

22 214

54 627

25 516

68 024

91 092

43 020

28 742

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Osoby religijne

11 505

18 849

8185

11 388

13 808

5294

4111

51,8%

34,5%

32,1%

16,7%

15,2%

12,3%

14,3%

Osoby niereligijne

1945

9230

5457

20 705

32 398

15 271

9101

8,8%

16,9%

21,4%

30,4%

35,6%

35,5%

31,7%

Nie ustalono

7556

21 991

9933

30 673

37 891

19 487

13 362

34,0%

40,3%

38,9%

45,1%

41,6%

45,3%

46,5%

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu 2011, Obyvatelstvo podle náboženské víry a podle velikostních skupin obcí, okresů a správních obvodů ORP – Moravskoslezský kraj, https://www.czso.cz [dostęp: 10.07.2020]

Po drugie, wszystkie bez wyjątku – główne grupy narodowościowe zamieszkujące region Śląska Cieszyńskiego, w tym jego zachodnią część (Zaolzie), już na przełomie XIX i XX w. cechował wysoki poziom scholaryzacji i jeden z najniższych wskaźników analfabetyzmu. Ściśle związane z tym było wyjątkowo bogate życie społeczno-kulturalne przejawiające się w istnieniu licznych stowarzyszeń i organizacji społecznych, prowadzących aktywną działalność na polu edukacji, życia religijnego, krzewienia kultury fizycznej, postępu w uprawie roli i pasterstwa, rzemiosła itd. To właśnie szkolnictwo stało się główną płaszczyzną rywalizacji polsko-czeskiej na terenie Zaolzia, gdyż powszechnie uświadamiano sobie, że to właśnie ono rozstrzyga o świadomości narodowej mieszkańców tego spornego terenu. Tabela 4 ukazuje determinację, z jaką władze czeskie budowały zwłaszcza w okresie międzywojennym sieć czeskich szkół dla „reczechizacji” rzekomo spolszczonej ludności Zaolzia. Dla porównania z obecnym stanem polskiego szkolnictwa na Zaolziu, wystarczy wspomnieć, że pod koniec I wojny światowej na terenie Zaolzia funkcjonowało 98 polskich szkół podstawowych, w których kształciło się prawie 22 tys. dzieci. Tymczasem w pierwszej dekadzie XXI w. funkcjonowało już tylko 25 szkół podstawowych (1/4 dawnego stanu posiadania), kształcących nieco ponad 1,6 tys. uczniów (1/14 niegdysiejszej liczby uczniów)[64].

Tabela 4. Szkoły ludowe i wydziałowe (podstawowe) publiczne i prywatne na Śląsku Zaolziańskim w latach 1916–1927

Szkoły

Powiaty polityczne

Razem

czesko-cieszyński

frysztacki

szkoły

klasy

uczniowie

szkoły

klasy

uczniowie

szkoły

klasy

uczniowie

rok szkolny 1916/1917

Polskie

58

149

9696

40

190

12 299

98

339

21 995

Czeskie

4

12

649

21

101

6 015

25

113

6 664

Niemieckie

9

51

2911

19

112

7 394

28

163

10 305

rok szkolny 1920/1921

Polskie

58

169

10 342

26

141

8 322

84

310

18 664

Czeskie

14

32

1 479

49

220

11 666

63

252

13 145

Niemieckie

6

43

2 127

18

99

4 766

24

142

6 903

rok szkolny 1926/1927

Polskie

54

159

6205

34

136

4963

88

299

11 168

Czeskie

59

151

4740

68

399

12482

127

490

17 222

Niemieckie

6

33

1337

15

72

2688

21

105

4 025

Źródło: D. Miszewski, Aktywność polityczna mniejszości polskiej w Czechosłowacji 1920–1938, Toruń 2002, s. 106.

K. Szelong, Zaolzie. Pojęcie….

Idem, Zaolzie. Polacy za Olzą, https://openairmuseum.info/pl/dzialy/Zaolzie/Polacy-za-Olza [dostęp: 10.07.2020].

T. Siwek, Polacy w Republice Czeskiej – według spisu ludności w 2001 r. Wyniki czeskiego spisu ludności z roku 2001, http://wspolnotapolska.org.pl/polonia_w_opracowaniach/5.html [dostęp: 10.07.2020].

K. Szelong, Zaolzie. Pojęcie…

K. Szymeczek, Od grupy etnicznej do grupy etnicznej? W kwestii „kondycji narodowej” Polaków na Zaolziu u progu XXI wieku, [w:] M.W. Wanatowicz (red.), Józef Chlebowczyk – badacz procesów narodowotwórczych w Europie XIX i XX wieku, Katowice 2007, s. 161.

Za: K. Szelong, Zaolzie. Polacy za Olzą…

K. Szymeczek, op. cit., s. 163.

D. Miszewski, Aktywność polityczna mniejszości polskiej w Czechosłowacji 1920–1938, Toruń 2002, s. 108.

Český statistický úřad. Odbor statistiky obyvatelstva, Náboženská víra obywatel podle výsledků Sčítání lidu, Praha 2014, s. 14.

Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu 2011, Obyvatelstvo podle náboženské víry a podle velikostních skupin obcí, okresů a správních obvodů ORP – Moravskoslezský kraj, https://www.czso.cz [dostęp: 17.02.2020].

A. Bizoń et al., Wizja 2035. Strategia rozwoju Polskości na Zaolziu, Kongres Polaków w Republice Czeskiej, https://polonica.cz/content/Wizja_2035_tekst.pdf, s. 12–13 [dostęp: 10.07.2020].

4. AKTYWNOŚĆ POLITYCZNA POLAKÓW MIESZKAJĄCYCH NA ZAOLZIU (1920–2020)

Aktywność polityczną Polaków zamieszkujących Zaolzie widzieć należy w kilku istotnych kontekstach, uwzględniając stałe i zmieniające się w czasie uwarunkowania. Warto zatem zwrócić uwagę na aktywność polityczną, czy szerzej – społeczną, Polaków zaolziańskich z okresu międzywojennego, w okresie panowania reżimu komunistycznego oraz tuż po aksamitnej rewolucji 1989 r.

4.1. Okres międzywojenny

W okresie międzywojennym na obszarze Śląska Cieszyńskiego pozostającego od 1920 r. w granicach Czechosłowacji prężnie działało kilkadziesiąt dużych organizacji polskich[65] (lub z istotnym udziałem ludności polskiej), w tym i kilka partii politycznych. Ważną rolę odegrała Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza (PSPR), zrzeszająca głównie polskich robotników oraz część chłopstwa. Ludność katolicką, konserwatywną i niechętną ideom marksistowskim reprezentował Związek Śląskich Katolików w Czechosłowacji (ZŚK). Z kolei w środowisku polskich ewangelików (konserwatywnej części) największą popularnością cieszyło się Stronnictwo Ludowe w Czechosłowacji (SL). Resztki separatystów Józefa Kożdonia (na Zaolziu przebywało 20% ogółu członków Śląskiej Partii Ludowej, ŚPL) podzieliły się na nurt propolski i proniemiecki w ramach ŚPL w ČSR[66]. Ponadto bardzo wyraźna była nadreprezentacja Polaków w lokalnych strukturach Czechosłowackiej Partii Komunistycznej (istniała nawet autonomiczna „sekcja polska” w strukturach tej partii). Obok partii politycznych funkcjonował szereg organizacji i stowarzyszeń, z których część pozostawała w mniej lub bardziej ścisłych związkach z partiami politycznymi. Wspomnieć tutaj należy przede wszystkim o takich organizacjach, jak: Stowarzyszenie Proletariackiej Kultury Fizycznej, Centralne Stowarzyszenie Spożywcze dla Śląska, Towarzystwo Szkolne, Towarzystwo Rolnicze, Związek Polskich Chórów[67].

Związek Śląskich Katolików został zarejestrowany w 1921 roku. Na jego czele stał długoletni prezes i poseł do Izby Poselskiej w Pradze dr Leon Wolf (w latach 1925–1929, 1935–1938). Do grona czołowych działaczy należy zaliczyć: Karola Jungę, ks. Franciszka Maronia i ks. Rudolfa Płoszka. Organem prasowym partii był wydawany od 1927 roku „Nasz Kraj”. Ideowo związana z ZŚK była wydawana od 1921 roku „Gazeta Kresowa”[68].

Stronnictwo Ludowe reaktywowane było w 1922 roku. Było to ugrupowanie zdominowane przez ewangelików, lecz nieodmawiające członkostwa także katolikom, co zresztą było „kością niezgody” pomiędzy ZŚK i SL). Jego baza partyjna to przeważnie ewangeliccy rolnicy, robotnicy i rzemieślnicy. Organem prasowym partii było „Prawo Ludu” wydawane od 1929 roku. Do grona czołowych działaczy należy zaliczyć: dr. Józefa Bergera, dr. Jana Michejdę, Jarosława Waleczkę i dr. Jana Buzka[69].

Zarówno ZŚK jak i SL należy uznać za partie o charakterze centroprawicowym, konserwatywnym i chadeckim. Z kolei opcje centrolewicową reprezentowała Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza, lewicową zaś sekcja polska w ramach Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Obydwie partie lewicowe silnie ze sobą rywalizowały.

Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza była polską partią o programie socjaldemokratycznym, stawiającą na pierwszym miejscu postulat walki klasowej we współpracy z Czechosłowacką Socjalno-Demokratyczną Partią Robotniczą. Domagała się ona także respektowania praw narodowo-kulturalnych Polaków mieszkających w Czechosłowacji. W partii od samego początku współistniały dwa nurty: klasowy i narodowy, co związane było z rozłożeniem akcentów ideologicznych. Bazę partyjną PSPR stanowiły związki zawodowe działające w kopalniach i hutach Zagłębia Ostrawskiego i Karwińskiego. Głównymi przedstawicielami partii byli Emanuel Chobot (poseł do Izby Poselskiej w latach 1929–1935), Antoni Steffek, Wiktor Sembol, Ludwik Lizak i Augustyn Łukosz. Organem prasowym partii był wydawany od 1903 r. „Robotnik Śląski”[70].

Komunistyczna Partia Czechosłowacji od samego początku cieszyła się bardzo dużym poparciem ludności Zaolzia, w tym i Polaków. Jej sekcja polska miała większe poparcie wśród ludności polskiej aniżeli pozostałe polskie partie. Komuniści polscy mieli znaczne wpływy zwłaszcza wśród robotników Zagłębia Ostrawskiegi i Zagłębia Karwińskiego, ale także wśród robotników rolnych i leśnych oraz biedoty wiejskiej. Czołowym reprezentantem partii komunistycznej był Karol Śliwka, poseł do Izby Poselskiej w latach 1925–1938 (najdłużej urzędujący polski poseł w Pradze). Organem prasowym partii był wychodzący od 1921 r. „Głos Robotniczy”, który w 1939 r. zmienił nazwę na „Głos Robotniczy i Włościański”, a w 1936 – „Głos Robotniczy i Ludowy”[71].

Dzięki ponadideologicznej współpracy polskich partii politycznych, która w 1923 r. przybrała instytucjonalną postać Polskiego Związku Ludowego jako organu konsultacyjnego dla zarządów ZŚK i SL oraz propolskiego skrzydła ŚPL (po porozumieniu z socjalistami rozszerzono formułę współpracy, tworząc Polski Związek Ludowo-Robotniczy), polską mniejszość w okresie międzywojennym zawsze reprezentował w czechosłowackim parlamencie przynajmniej jeden przedstawiciel[72].

Polscy działacze partyjni startowali w początku lat 20. XX w. z pozycji antysystemowych, uznając przynależność Zaolzia do Czechosłowacji za niesprawiedliwość, z czasem jednak przechodzili na pozycje akceptacji ówczesnego stanu rzeczy i aktywnego udziału w czechosłowackim systemie politycznym. Pierwsze wybory parlamentarne w Czechosłowacji, które odbyły się w kwietniu 1920 r. nie objęły terenów plebiscytowych Śląska Cieszyńskiego (a także Spisza i Orawy). Dlatego też pierwszym ważnym wydarzeniem politycznym były wybory gminne, przeprowadzone jesienią 1923 r. Zdaniem K. Nowaka, „Polacy włożyli sporo sił w przedwyborczą agitację w przekonaniu, że poprzez wybory skorygują wynik spisu ludności. Kampanię wyborczą prowadził nadzorowany przez Wolfa komitet centralny pod hasłem ‘Swój do swego’, chcąc w ten sposób odciąć się od napływowego elementu czeskiego. Dodatkowo każda z polskich partii prowadziła własną kampanię. W większości gmin zamieszkałych zwarcie przez Polaków wystawiono wspólne listy Zjednoczonych Stronnictw Polskich, co nie było łatwe ze względu na ambicje wyborcze świadomych swojej siły działaczy PSPR. W kilku miejscowościach wystawiono jednak wspólne listy polsko-czeskie, a nawet polsko-niemieckie, których kształt zależał od ściśle lokalnych priorytetów mieszkańców”[73]. W rzeczonych wyborach „[w] 81 gminach Polacy uzyskali 54,7 % mandatów radnych, poza tym 12% mandatów zdobyli propolscy członkowie ŚPL, a 7,3% polscy członkowie KSČ. Polacy uzyskali więc większość w 23 gminach (na 34) powiatu sądowego czeskocieszyńskiego, we wszystkich 18 gminach powiatu sądowego jabłonkowskiego, 1 gminie (na 20) powiatu sądowego frysztackiego i 1 gminie (na 9) powiatu sądowego bogumińskiego. Według polskich obliczeń spis z 1921 roku obniżył więc liczbę ludności polskiej na Zaolziu o prawie 30%”[74] (zob. tabela 5). Wyniki wyborów oznaczały, że jak pisze K. Nowak, „Polacy nadal stanowili poważną siłę w południowej i środkowej części Zaolzia. Zauważalny był jednak wzrost tendencji asymilacyjnych w okolicach Bogumina i Karwiny, więc na obszarach Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, gdzie polsko-czeski konflikt narodowościowy trwał nieprzerwanie od drugiej połowy XIX w. ”[75].

Tabela 5. Głosy Polaków w wyborach gminnych w 1923 (%) a spisy ludności w 1910 i 1921 r. (%)

Powiat sądowy

Spisy ludności – Polacy

Wybory gminne (1923) – Polacy

1910

1921

głosy

mandaty

Czesko-cieszyński

78,2%

38,1%

44,4%

52,6%

Jabłonkowski

95,8%

75,1%

74,5%

76,8%

Frysztacki

68,7%

39,6%

50,9%

54,8%

Bogumiński

47,3%

12,5%

17,1%

22,9%

Źródło: D. Miszewski, Polacy i Czesi na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945, Warszawa 2013, s. 73.

Dwa lata później (1925) odbyły się wybory parlamentarne, które również były sprawdzianem potencjału polskiego i zdolności organizacyjnych polskich przywódców. „W odbytych 15 listopada wyborach parlamentarnych PZL-R zdobył około 30 000 głosów, najwięcej spośród wszystkich startujących na Zaolziu ugrupowań, co pozwoliło dr. Wolfowi uzyskać mandat poselski. […] W stosunku do partii czeskich Polacy zwyciężyli w 27 gminach powiatu sądowego Czeski Cieszyn (34,8%), 18 gminach powiatu sądowego Jabłonków (56,7%), 17 gminach powiatu sądowego Frysztat (28,4%) i pięciu gminach powiatu sądowego Bogumin (16,4%). KSČ zwyciężyła na Zaolziu w siedmiu gminach powiatu sądowego Czeski Cieszyn, jednej gminie powiatu sądowego Jabłonków, sześciu gminach powiatu sądowego Frysztat. W Karwinie Polacy zdobyli 36,8%, w Trzyńcu 31,1%, we Frysztacie 26,2% głosów. Jak obliczali Polacy, na listy polskie padło o 6 000 głosów mniej niż podczas wyborów gminnych, a większość głosów oddanych na Zaolziu na komunistów należało do wyborców polskich. Polskim posłem z ramienia KSČ został pochodzący z Bystrzycy Karol Śliwka, były polski legionista, który z ideologią komunistyczną zetknął się w niewoli rosyjskiej. Komuniści uplasowali się na drugim miejscu po PZL-R, zyskując w powiecie sądowym Bogumin 22,5%, Czeski Cieszyn 19,4%, Frysztat 30,4%, Jabłonków 22,9% oddanych głosów. W powiecie Śląska Ostrawa zyskali 31,1%, a w powiecie Frydek 20,6 % głosów”[76]. Od tego czasu coraz wyraźniejszy stawał się podział polskiego elektoratu między blok tworzony przez ZŚK i SL oraz PSPR a komunistów polskich zrzeszonych w sekcji polskiej KPCz. Notabene polscy posłowie wybierani z obu stron ideologicznej barykady na forum Izby Poselskiej nie wykazywali woli współpracy na rzecz polskiej społeczności na Zaolziu[77].

Tabela 6. Wyniki wyborów do Izby Poselskiej w 1925 r. na Śląsku Zaolziańskim

Listy

Czeski Cieszyn

Powiaty sądowe

Jabłonków

Frysztat

Bogumin

Razem

Listy

czeskie

agrariusze (nr 22)

1528

773

345

823

3469

ludowcy (nr 26)

830

140

1691

1475

4136

socjaldemokraci (nr 5)

1876

503

3444

2082

7905

narodowi socjaliści (nr 21)

642

358

2482

2559

6041

narodowi demokraci (nr 20)

599

191

2501

889

4180

żywnostnicy (nr 8)

233

33

607

360

1233

Narodowa Partia Pracy (nr 12)

195

37

709

259

1200

lista obywatelska (nr 1)

154

45

597

607

1403

Listy komunistyczne

czechosłowaccy komuniści (nr 15)

4216

2868

11795

4762

23605

niezależni komuniści (nr 23)

24

7

57

32

120

Listy

niemieckie

niemieccy socjaldemokraci (nr 9)

331

26

334

966

1657

chrześcijańscy demokraci (nr 11)

1031

116

560

564

2271

niemieccy narodowcy (nr 6)

1657

204

350

509

2720

niemieccy narodowi socjaliści (nr 17)

417

42

1196

1857

3512

niemieccy agrariusze (nr 27)

52

9

45

56

162

Lista żydowska

połączone partie żydowskie (nr 28)

388

76

546

480

1490

Lista polska

Polski Związek Ludowo-Robotniczy (nr 10)

7587

(34,87%)

7102

(56,68%)

10 959 (28,35%)

3400

(16,04%)

29 048

Źródło: opracowanie własne na podstawie: D. Miszewski, Aktywność polityczna mniejszości polskiej w Czechosłowacji 1920–1938, Toruń 2002, s. 128.

Rysunek 5. Wybory do Izby Poselskiej w Czechosłowacji (na ziemiach czeskich) w 1925 r.

Źródło: https://www.czso.cz/documents/10180/35102467/53.pdf/05b4577d-bad8-4d2e-b555-e4d4812bae84?version=1.1 [dostęp: 11.10.2021]

Po wyborach z 1925 r. Polski Związek Ludowo-Robotniczy opuścili przedstawiciele Polskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, co trzy lata później (1928) miało fatalny skutek w wyborach do Rady Krajowej w Brnie. Wówczas to Polski Związek Ludowy (ZŚK + SL) zawarł porozumienie wyborcze ze Stronnictwem Żydowskim. Samodzielnie w wyborach wystartowali Polacy zrzeszeni w PSPR i KPCz. W efekcie wyborów lista polsko-żydowska uzyskała 29 585 głosów, lista PSPR – 9466, lista KPCz – 166 444 głosy. „Polityczne rozbicie polskiej mniejszości na dwie listy spowodowało, że żadna z nich nie przekroczyła wymaganej ilości głosów dla uzyskania mandatu”. Do Rady Krajowej dostał się więc jedynie polski komunista Jan Kotas[78].

Wyciągając wnioski z porażki wyborczej, do wyborów parlamentarnych w 1929 r. trzy niekomunistyczne partie polskie znów poszły w ramach jednego bloku: Międzypartyjnego Komitetu Polskich Stronnictw (MKPS). Ów blok zawiązał następnie koalicję wyborczą ze stronnictwami żydowskimi. Tym razem na czele polskiej listy stanął socjalista Emanuel Chobot (PSPR). Wybory okazały się być dużym sukcesem. W okręgu morawsko-śląskim Polacy uzyskali ogółem 30 710 głosów, co przełożyło się na mandat poselski dla E. Chobota. W skali państwa, dzięki sojuszowi ze stronnictwami żydowskimi, lista polsko-żydowska uzyskała poparcie 104 539 wyborców, co poskutkowało mandatem poselskim dla Polaka – Jana Buzka i dwóch Żydów – dr. Juliusza Reisza i dr. Ludwika Singera[79].

Rysunek 6. Wybory do Izby Poselskiej w Czechosłowacji (na ziemiach czeskich) w 1929 r.

Źródło: https://www.czso.cz/documents/10180/35102467/54.pdf/427a89c4-3d67-4a9c-a332-990dddb876fe?version=1.1 [dostęp: 11.10.2021]

Mimo silnej presji asymilacyjnej, w wyborach w 1935 r. polskie partie (tzw. polska lista) odnotowały podobny poziom poparcia społecznego (ok. 29 tys. głosów). Znowelizowana ordynacja wyborcza okazała się być korzystna dla dużych partii. Zmuszało to mniejsze ugrupowania do łączenia się z innymi. Polskie ugrupowania zawiązały Blok Narodowy Polskich Stronnictw w Czechosłowacji. W jego skład weszły: ZŚK, SL i PPS-D (Polska Partia Socjalno-Demokratyczna, która rekrutowała swoich członków i wyborców z „narodowego” skrzydła PSPR). Następnie blok ten zawarł porozumienie ze: Słowacką Partią Ludową księdza Hlinki, Słowackim Stronnictwem Narodowym pastora Martina Razusa i Autonomicznym Stronnictwem Ludowym Michała Demki z Rusi Podkarpackiej. Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza postanowiła stanąć do wyborów w sojuszu z czechosłowacką, niemiecką i żydowską socjaldemokracją. Tradycyjnie już osobno – wespół z czeskimi towarzyszami w wyborach startowali polscy komuniści. Wyraźnie wzrósł poziom ideologicznej niechęci pomiędzy polskimi chadekami, ludowcami i konserwatystami (ZŚK, SL) a socjaldemokratami i komunistami. Jak pisze D. Miszewski: „Przez cały okres kampanii wyborczej polscy komuniści nie kryli wrogości wobec polskich partii i ich koalicjantów. Zwolennicy PSPR i komuniści rozbijali wiece wyborcze sympatyków polskiej listy nr 7, a ich zapędy musiała niejednokrotnie powstrzymywać policja”[80]. Na listę polską głos oddało w okręgu morawsko-ostrawskim 28 588 wyborców (4,92%). Było to jednak za mało, by otrzymać mandat z listy okręgowej. Doktor L. Wolf uzyskał mandat, ale z listy krajowej. Nie bez znaczenia jest i to, że posłem, i to z listy okręgowej, został ponownie Karol Śliwka, choć tym razem na komunistów głosowało więcej Czechów niż Polaków. „W powiecie sądowym Bogumin partia ta zdobyła 21,1%, w powiecie Czeski Cieszyn 18,7%, w powiecie Frysztat 27,1%, w powiecie Jabłonków 19,8%. Poza Zaolziem komuniści zdobyli 20,6 % w powiecie sądowym Frydek, a w Śląskiej Ostrawie 31,1%”[81]. Po raz kolejny porażkę odnotowała PSPR. Czechosłowacka centrala partii socjaldemokratycznej nie wywiązała się z umowy koalicyjnej, kluczowy okazał się jednak opór regionalnych struktur czechosłowackich socjaldemokratów[82].

Rysunek 7. Wybory do Izby Poselskiej w Czechosłowacji (na ziemiach czeskich) w 1935 r.

Źródło: https://www.czso.cz/documents/10180/35102467/55.pdf/45ae43ce-9de5-4a6e-8062-f6eb3732002e?version=1.1 [dostęp: 11.10.2021]

Reasumując efekty wyborcze polskich kandydatów do Izby Poselskiej w wyborach z lat: 1925, 1929 i 1935, należy zauważyć, że:

a) w wyborach widać wyraźny podział na: chadecko-ludowy, konserwatywny blok ZŚK+SL (po jednej stronie), komunistów polskich działających w strukturach KPCz oraz „chwiejących się” co do wyboru sojusznika i wewnętrznie podzielonych socjaldemokratów z PSPR;

b) mimo trudniejszej sytuacji wyjściowej polskim partiom chadecko-ludowym udawało się zawiązywać skuteczne sojusze wyborcze (ze stronnictwami reprezentującymi inne mniejszości narodowe lub religijne);

c) mimo utrzymania poparcia wyborczego listy polskiej na poziomie ok. 30 tys. głosów we wszystkich wyborach, ich wartość względna malała z uwagi na zwiększony udział głosów oddawanych na inne listy wyborcze (ludność polska utrzymywała się mniej więcej na tym samym poziomie, przyrastał natomiast odsetek ludności czeskiej) – zob. tabela 7).

Tabela 7. Listy polskie na czechosłowackim Śląsku Cieszyńskim w wyborach do Izby Poselskiej (1925–1935)

Powiaty sądowe

Lista nr 10 (1925)

ZŚK + SL + PSPR + ŚPL

Lista nr 5 (1929)

ZŚK + SL + PSPR + Żydzi

Lista nr 7 (1935)

ZŚK + SL + Słowacy + Rusini/Ukraińcy

Czeski Cieszyn

7 587 (34,87%)

6 886 (28,01%)

7 780 (26,71%)

Jabłonków

7 102 (56,68%)

6 051 (25,21%)

6 692 (43,20%)

Frysztat

10 959 (28,35%)

10 509 (24,21%)

10 369 (20,94%)

Bogumin

3 400 (16,40%)

3 041 (12,61%)

2 820 (10,12%)

Razem

29 048

26 487

27 661

Frydek

99 (0,73%)

218 (0,73%)

118 (0,34%)

Śląska Ostrawa

477 (1,95%)

651 (2,38%)

435 (1,43%)

Razem

29 624

27 356

28 214

Okręg nr 14

29 884 (6,25%)

30 710 (5,95%)

28 588 (4,92%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: D. Miszewski, Polacy i Czesi na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945, Warszawa 2013, s. 158.

Centrum polskiego życia narodowego na Śląsku Austriackim znalazło się w wyniku decyzji mocarstw powziętej w 1920 roku po czechosłowackiej stronie. „Na Zaolziu pozostało jednak polskie zaplecze narodowe bardziej świadome i wyrobione politycznie oraz organizacyjnie niż na obszarze przyznanym Polsce, z silnym propolskim ruchem protestanckim oraz socjalistycznym. Z taką sytuacją władze ČSR musiały się zmierzyć, tym bardziej, że stosunek większej części polskiej społeczności do narzuconej linii granicznej był niechętny lub zdecydowanie wrogi”. K. Nowak, Życie polityczne i społeczne, [w:] I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 6: Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, Cieszyn 2015, s. 295.

Ibidem, s. 302.

L. Kopeček, Study of interest representation development of polish minority in the Czech Republic, „Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2002, nr 4.

D. Miszewski, Polacy i Czesi na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945, Warszawa 2013, s. 68.

Ibidem, s. 68–69.

Ibidem, s. 69–70.

Ibidem, s. 71–72.

K. Nowak, Życie polityczne i społeczne…, s. 306.

Ibidem, s. 304.

Ibidem, s. 305.

Ibidem.

Ibidem, s. 307.

D. Miszewski, Polacy i Czesi…, s. 87.

Ibidem.

Ibidem, s. 93.

Ibidem, s. 158–159.

K. Nowak, Życie polityczne i społeczne…, s. 328.

D. Miszewski, Polacy i Czesi…, s. 159–160.

4.2. Okres po II wojnie światowej (w komunistycznej Czechosłowacji)

To niezwykle bogate życie społeczne Polaków mieszkających w Czechosłowacji niemal zamarło w okresie II wojny światowej, po jej zakończeniu zaś i ustanowieniu reżimu komunistycznego podlegało ono znanemu we wszystkich państwach komunistycznych procesowi koncesjonowania działalności politycznej i społeczno-kulturalnej. „Przejęcie w Czechosłowacji w 1948 r. pełni władzy przez komunistów po raz kolejny diametralnie zmieniło warunki życia polskiej społeczności na Zaolziu. Ustały wprawdzie wymierzone w Polaków otwarte prześladowania, odzyskali oni też mocno wcześniej ograniczane prawa do nauki w języku polskim i dwujęzyczności w sferze publicznej, skonfiskowano za to cały niemal majątek należący do polskich organizacji, tym ostatnim zaś w większości nie pozwolono po 1945 r. na reaktywację […]”[83]. Władze komunistyczne, nie udzielając zgody na reaktywowanie działalności przedwojennych partii i stowarzyszeń polskich, faktycznie zadecydowały o powstaniu dwóch organizacji: Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego i Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej (które stało się później częścią Stowarzyszenia Młodzieży Czechosłowackiej). Tym samym z perspektywy władz w Pradze, PZKO stał się jedynym reprezentantem interesów polskiej mniejszości narodowej w Czechosłowacji[84]. Józef Szymeczek przywołuje słowa Rudolfa Peschla, członka Komitetu Okręgowego KPCz w Czeskim Cieszynie, który miał stwierdzić, że podstawową funkcja PZKO miała być „transmisja […] polityki partii [do środowisk] Polaków na Zaolziu”. Dalej Szymeczek stwierdza, iż „[w] myśl polityki państwa polskość przestała być życiem, a stała się deklaracją” i dodaje, że „[w]iększość działaczy polskich na Zaolziu pogodziła się z panującą po rewolucji lutowej w 1948 roku sytuacją i zadowoliła się tymi koncesjami, które polska mniejszość otrzymała, nie forsując żadnego własnego programu politycznego i nie posiadając żadnej wizji przyszłości mniejszości polskiej. Zadowoliła się tym, co w danej chwili zostało osiągnięte”[85].

K. Szelong zauważa, że w związku z powyższym „Zaolziańscy Polacy znaleźli się w swoistym skansenie, w którym za możliwość utrzymywania regionalnego polskiego dziedzictwa kulturowego w postaci gwary, ludowych obrzędów, sztuki, muzyki i tańców płacili uległością wobec partii komunistycznej i rezygnacją z kultywowania wartości i tradycji o charakterze ogólnonarodowym. Co więcej, po ostatecznej rezygnacji przez władze nowej, ludowej Polski z jej aspiracji względem Zaolzia, pozostawieni zostali przez państwo polskie bez jakiegokolwiek wsparcia i opieki. Równolegle w ich regionie dokonywały się głębokie przemiany ekonomiczne i społeczne. Wraz z gwałtowną industrializacją i urbanizacją napływały na Zaolzie masy ludności z głębi Moraw, Czech i Słowacji. Ziszczały się plany kolonizacji Zaolzia, formułowane przez czeskich nacjonalistów już od 1920 r.”[86].

Mając na uwadze pierwszy okres rządów komunistycznych, wart odnotowania wydaje się być wątek silnej reprezentacji Polaków w lokalnych strukturach partii komunistycznej. Podczas, gdy czeskie partie, zwłaszcza narodowi socjaliści dążyli do całkowitego zmarginalizowania i sczechizowania ludności polskiej, komuniści optowali za ochroną praw mniejszości i włączenia jej przedstawicieli w budowę nowego ustroju. Szczególną rolę w kwestii ochrony praw mniejszości polskiej odegrał lider partii komunistycznej w powiecie czesko-cieszyńskim Paweł Cieślar, kładący nacisk na odbudowę polskiego życia społeczno-kulturalnego na Zaolziu. Jednakże już na początku lat 50. XX w. został on oficjalnie oskarżony o „odchylenie nacjonalistyczne” i usunięty z partii. Kilka lat później zapadła natomiast decyzja o dalekosiężnych i negatywnych konsekwencjach dla polskiej mniejszości narodowej, istotnie osłabiająca jej siłę polityczną, a mianowicie w ramach reformy administracyjnej państwa, w 1960 roku zdecydowano o likwidacji powiatu czeskocieszyńskiego, którego znaczący odsetek mieszkańców stanowili Polacy[87].

Nie bez znaczenia dla sytuacji Polaków zamieszkujących Zaolzie były dość chłodne, a momentami otwarcie wrogie stosunki między Polską a Czechosłowacją. W okresie międzywojennym ludność polska postrzegana była jako potencjalna irredenta mogąca w praktyce zakwestionować przynależność zachodniej części Śląska Cieszyńskiego do Czechosłowacji. Zajęcie Zaolzia przez Polskę w 1938 r., które spotkało się początkowo z życzliwym przyjęciem ze strony zaolziańskich Polaków, jedynie potwierdziło obawy władz czechosłowackich co do lojalności polskiej mniejszości, a po wojnie stało się pretekstem do nasilenia akcji czechizacyjnej. Z kolei w okresie komunistycznym Polaków mieszkających na Zaolziu nierzadko podejrzewano o współpracę z antykomunistycznym podziemiem w Polsce, a od lat 70. XX w. – z coraz lepiej zorganizowaną opozycją demokratyczną w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Powstanie „Solidarności” na początku lat 80. XX w. i przenikanie jej idei także na Zaolzie, stały się dla władz czechosłowackich pretekstem do tzw. małej żelaznej kurtyny mającej zapobiec rozprzestrzenianiu się sił antykomunistycznych z Polski na terytorium Czechosłowacji. Jednocześnie podjęto akcję inwigilacji miejscowych Polaków podejrzewanych o związki lub choćby tylko sympatie z ruchem „Solidarność”[88].

Od końca lat 50. XX w. czechosłowacka propaganda wytrwale pracowała nad osłabianiem więzi łączących Polaków z Zaolzia z „ojczyzną ideologiczną” (używając określenia Stanisława Ossowskiego). W związku z tym, jak pisze J. Szymeczek, „[n]a czołowe stanowiska wysuwano «lojalnych» Polaków. Zaolzianie zaczęli godzić się z nową ideologią i nowym pojmowaniem polskości. Zaczęły zacierać się powoli różnice między «polskim» a «czeskim», a pogłębiać między «naszym» (pozytywnym) a «obcym» (negatywnym). Z czasem coraz więcej Zaolzian zaczęło do szufladki ‘obcy’ wkładać Polaków z Polski, o czym przesądziło zwłaszcza wkroczenie wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji w 1968 r. W czasach «Praskeij Wiosny» Polacy z Zaolzia stracili zaufanie do Polaków z Polski, a stopień nieufności pogłębił się na skutek propagandy czechosłowackiej w okresie stanu wojennego w Polsce, osiągając u niektórych granice wrogości. Pod wpływem tej propagandy zaczęto negatywnie postrzegać Polaków z Polski. Niektórzy byli w stanie wystąpić nawet przeciwko Polsce, czego przykładem niech będzie tzw. szczekaczka, czyli polskie audycje radiowe czeskiego radia w Pradze skierowane przeciwko «Solidarności» w Polsce. Redaktorami tej audycji byli czołowi dziennikarze i artyści z Zaolzia”[89].

To właśnie zdaniem wielu autorów, właśnie w latach 80. XX w. w największym stopniu doszło do poluzowania więzów Polaków zaolziańskich z Macierzą. Jak zauważa K. Szelong: „Wtedy to, w reakcji na «Solidarnościową» rewolucję władze Czechosłowacji zamknęły granicę z Polską, co w ciągu dekady doprowadziło do praktycznego zerwania więzi rodzinnych i towarzyskich, dotąd ciągle jeszcze łączących bardzo wielu Zaolziaków z rodakami w polskiej części Śląska Cieszyńskiego. Pozbawienie mieszkańców Zaolzia możliwości bezpośredniego obserwowania zachodzących w Polsce zmian, ich izolacja oraz utrwalona już uległość wobec panującego w Czechosłowacji reżimu sprawiły, że stali się łatwym celem dla komunistycznej propagandy, przyswajając sobie kreślony przez nią obraz Polski jako kraju obskuranckiego, biednego i zacofanego, którego głęboko sklerykalizowani, leniwi i awanturniczy mieszkańcy stronią od rzetelnej pracy, chętnie za to oddają się pijaństwu i szemranym interesom. Tendencji tej nie powstrzymał przełom 1989 r., po którym długo jeszcze czekać trzeba było na pełne otwarcie granic, a Polska, oglądana przez pryzmat przygranicznych bazarów i kolumn «mrówek» przemycających tani alkohol, nie była w stanie zyskać prestiżu, straciła za to resztki atrakcyjności, jaką w okresie komunistycznym cieszyła się z uwagi na obecność w oficjalnym obiegu medialnym niedostępnych wówczas w Czechosłowacji zachodnich filmów, literatury i muzyki”[90].

K. Szelong, Zaolzie. Polacy za Olzą…

J. Friedl, Polská menšina v letech 1945–1956, [w:] R. Kaszper, B. Małysz (red.), Poláci na Těšínsku. Studijní materiál, Český Těšín 2009, s. 63–64.

K. Szymeczek, op. cit., s. 159–160.

K. Szelong, Zaolzie. Polacy za Olzą…

L. Kopeček, Study of interest representation development of polish minority in the Czech Republic, „Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2002, nr 4.

Ibidem.

K. Szymeczek, op. cit., s. 159–160.

K. Szelong, Zaolzie. Polacy za Olzą…

4.3. Zaolziańscy Polacy po aksamitnej rewolucji – uwarunkowania i perspektywy

Przechodząc do okresu po upadku komunizmu należy stwierdzić, że część Polaków aktywnie zaangażowała się w działalność Forum Obywatelskiego, tworząc w pewnym momencie w jego ramach „sekcję polską”, a w późniejszym czasie angażowała się także w tworzenie struktur nowych partii politycznych, zwłaszcza ODS, KDU-ČSL czy ČSSD. Z drugiej strony, część działaczy polskich, także i tych pierwotnie działających w ramach Forum Obywatelskiego, na początku lat 90. XX w. aktywnie zaangażowała się w tworzenie ugrupowania mającego stanowić reprezentację wszystkich mniejszości narodowych i etnicznych w ówczesnym państwie czechosłowackim: Wspólnota – Soužití – Egüttélés (COEX). Ugrupowanie to wraz z rozpadem Czechosłowacji, a tym samym pozostaniem zdecydowanie większej części mniejszości narodowych i etnicznych po słowackiej stronie granicy, stało się w nowych warunkach ustrojowych (Republika Czeska) ugrupowaniem jednoznacznie kojarzonym z polską mniejszością narodową. Przy czym, z uwagi na utratę „węgierskiego komponentu” partia ta przestała odgrywać jakąkolwiek rolę w wymiarze ogólnokrajowym (wybory parlamentarne), a jej przedstawiciele skoncentrowali swoją aktywność na lokalnym wymiarze polityki (wybory samorządowe). Faktem jest, że aktywność polityczna reprezentantów polskiej mniejszości od początku lat 90. XX w. miała niejako dwuwektorowy charakter[91].

Z jednej strony występowali bowiem ci, którzy optowali – mówiąc w pewnym uproszczeniu – za „zasadą obywatelską” i realizacją interesów polskiej mniejszości na zasadzie współpartycypacji z Czechami w realizacji różnych projektów politycznych. Zakładano wówczas, iż działalność polityczna powinna mieć w pierwszym rzędzie obywatelski, ponadetniczny wymiar, realizację praw mniejszości widziano zaś na drodze konsensusu i kooperacji z narodem większościowym (Czechami). W gronie działaczy politycznych omawianego nurtu znaleźli się m.in.: Marian Siedlaczek, Tadeusz Wantuła, Jan Rusnok, Janusz Klimsza[92].

Z drugiej strony aktywność przejawiali ci przedstawiciele polskiej mniejszości, którzy optowali za „zasadą narodową” oraz wyraźnym określeniem i realizacją interesów polskiej grupy w postaci paralelnych instytucji społeczno-kulturalnych, a przede wszystkim – partii politycznych (wzorcem dla tego typu polityki były strategie polityczne Wegrów słowackich). W odróżnieniu od swoich rodaków z opcji liberalno-obywatelskiej stawiających na kooperację z władzami państwowymi i narodem większościowym, zwolennicy tej drogi realizacji interesów polskich na Zaolziu postawili na ścisłą kooperację z reprezentacjami innych mniejszości narodowych i etnicznych. Kluczową rolę odgrywało tutaj porozumienie z półmilionową mniejszością węgierską jako najliczniejszą w Czechosłowacji i będącą w podobnym położeniu co polska (zwarte występowanie przy granicy z państwem macierzystym, długowieczna historia osadnictwa, wysoki poziom samoświadomości i odrębności narodowej, istnienie podziałów wyznaniowych wewnątrz grupy „wyciszanych” przez interesy narodowe). Nie bez znaczenia było zapewne i to, że na początku lat 90. XX w. bardzo silny rezonans polityczny miały postulaty polityków słowackich domagających się autonomii lub suwerenności Słowacji. W gronie działaczy politycznych omawianego nurtu znaleźli się m.in.: Stanisław Gawlik, Edwin Macura, Władysław Niedoba[93] (notabene S. Gawlik i W. Niedoba startowali do parlamentu czechosłowackiego… ze słowackich okręgów wyborczych).

Temu rozdwojeniu towarzyszyły w wielu aspektach trudne do jednoznacznego wyjaśnienia podziały i animozje związane z reaktywacją i powstawaniem nowych organizacji i stowarzyszeń reprezentujących polską mniejszość. Przede wszystkim chodzi tu o utworzenie w marcu 1990 r. Rady Polaków, a od 1993 r. Kongresu Polaków w Republice Czeskiej (KP) stanowiącego swoiste forum i platformę zrzeszającą trzydzieści polskich organizacji działających na terytorium Republiki Czeskiej[94]. Zalążek Rady Polaków stanowiła wspomniana już „sekcja polska” Forum Obywatelskiego, która na „Zlocie Polaków” 3 marca 1990 r. utworzyła 9-osobywy komitet nazwany „Radą Polaków”[95]. Jak informuje strona internetowa Kongresu: „Kongres Polaków w Republice Czeskiej jest stowarzyszeniem obywatelskim, które pełni dwa główne zadania: koordynuje działalność organizacji obywateli czeskich narodowości polskiej oraz reprezentuje społeczność polską w stosunku wobec społeczeństwa większościowego, organów państwowych, samorządowych oraz mediów. Działalność organizacji obejmuje pełne spektrum życia społecznego, kulturalnego i branżowego Polaków żyjących w RC […]. Do najważniejszych działań Kongresu Polaków w RC należy wydawanie gazety «Głos» (www.glos.live) jak również książek autorów polskich piszących w Czechach. Kongres Polaków w RC prowadzi Ośrodek Dokumentacyjny, w którym gromadzone są zbiory i materiały archiwalne dotyczące historii i współczesności Polaków zamieszkujących tereny Republiki Czeskiej. Zajmuje się również organizacją imprez kulturalnych (od roku 2003 ankieta Tacy jesteśmy – prezentacja dokonań członków mniejszości polskiej w RC), warsztaty młodzieżowe – teatralne, dziennikarskie, historyczne, europejskie. Kongres prowadzi witrynę internetową www.polonica.cz”[96]. Kongres powstał głównie na bazie młodych członków PZKO, sympatyzujących z Forum Obywatelskim (którzy starszych stażem działaczy PZKO słusznie lub niesłusznie podejrzewali o sympatie do przedlistopadowego reżimu)[97].

Wspomniany już wcześniej Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Republice Czeskiej jest nadal największą organizacją zrzeszającą Polaków mieszkających głównie na Śląsku Cieszyńskim (Zaolziu). Związek liczy 12 tys. członków płacących składki. Jak dowiadujemy się z oficjalnej strony internetowej Związku: „Członkowie udzielają się w 81 Miejscowych Kołach PZKO, uczęszczając do chórów, zespołów, klubów młodych, klubów seniora, klubów kobiet. Pracują w komisjach organizacyjnych różnych imprez ew. innych formach organizacyjnych. Miejscowe Koła działają praktycznie w wszystkich gminach Zaolzia, posiadają 40 «Domów PZKO», które wykorzystują do realizacji własnych programów, dorywczo i innych organizacji oraz do spotkań towarzyskich”. Związek „jest stowarzyszeniem społecznym, które już 70 lat działa na korzyść zachowania tożsamości rdzennej ludności Śląska Cieszyńskiego, pielęgnując rodzime tradycje, polską kulturę oraz szerząc oświatę w języku polskim. Działalność PZKO polega na: organizowaniu polskiego życia społecznego według zainteresowań członków w zakresie śpiewu, muzyki i tańca, teatru amatorskiego, sportu, regionalnych inicjatyw samokształceniowych w zakresie historii regionu, ludoznawstwa, stosunków międzyludzkich, spraw socjalnych itp.”[98].

Nieporozumienia i napięcia na linii Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Republice Czeskiej – Kongres Polaków w Republice Czeskiej trudno wyjaśnić w sposób niekontrowersyjny. Nie jest to też celem analiz w ramach tego opracowania. Warto jedynie zaznaczyć, że formalnie ten pierwszy jest niejako częścią tego drugiego, niemniej z uwagi na swój potencjał kadrowy, wieloletnie doświadczenia związane z pracą na rzecz mniejszości, a przede wszystkim bogatą bazą materialną –nie mieści się pod „dachem”, jakim jest Kongres Polaków w Rep. Czeskiej. L. Kopeček relacje między obydwoma podmiotami określa jako „kooperatywno-konkurencyjną symbiozę”. Niemal wszyscy członkowie Kongresu są jednocześnie członkami PZKO, część członków PZKO zaś zasiadało lub zasiada we władzach Kongresu Polaków. Początkowo napięte stosunki, z czasem – zdaniem L. Kopečka – ulegały uspokojeniu, przy czym dokonano „podziału pracy” – Kongres zajmuje się głównie utrzymywaniem relacji i koordynacją działalności różnych organizacji polskich, podczas gdy domeną aktywności PZKO pozostaje działalność społeczno-kulturalna[99].

Swoisty opisany powyżej dualizm w reprezentowaniu polskiej mniejszości na Zaolziu co ciekawe przekłada się również na media masowe, a konkretnie na dwa tytuły prasowe służące społeczności polskiej do komunikowania się. Organem prasowym Kongresu Polaków w Republice Czeskiej jest „Głos” (do 2018 r. – „Głos Ludu”) ukazujący się trzy razy w tygodniu (od 2017 r. – dwa razy w tygodniu) w nakładzie ok. 3500 egz. (jeden numer), mający również swoją na bieżąco aktualizowaną stronę internetową (od 2012 r.). Gazeta ta jest dotowana z funduszy rządowych na wspieranie działalności mniejszości narodowych w kwocie ok. 5 mln koron czeskich rocznie (2017). Z kolei Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Republice czeskiej jest wydawcą miesięcznika „Zwrot”, który ukazuje się w nakładzie ok. 1600 egz. (jeden numer) i uzyskuje roczną dotację na poziomie ok. 1 mln koron (2017). „Zwrot” również posiada swoją stronę internetową, zarówno w języku polskim, jak i czeskim[100].

Tabela 8. Czasopisma adresowane do Polaków na Zaolziu – „Głos” („Głos Ludu”) i „Zwrot” – nakład (jeden numer), dotacja (roczna)

Rok

„Głos” („Głos Ludu”)

„Zwrot”

nakład

dotacja (mln Kč)

nakład

dotacja (mln Kč)

2001

5700–6200

4,6

2000

1,3

2002

5400–5800

4,6

1800

1,3

2003

5000

5,0

1600

1,2

2004

4800–5150

4,9

1600

1,1

2005

4681–5159

4,9

1450–1600

1,1

2006

5100–5500

5,3

1450

1,0

2007

5100–5500

5,5

1450–1550

0,9

2008

4500

5,9

1550

1,2

2009

4300

6,0

1750

1,2

2010

4300

5,0

1600–1700

1,0

2011

brak danych

6,5

1700

1,0

2012

4100

5,5

1500

1,0

2013

4000

4,0

1500–1700

1,2

2014

3700

5,6

1600

1,2

2015

3500

5,2

1600

1,0

2016

3500

5,0

1600

0,9

2017

3500

5,0

1600

0,9

2018

3500

5,1

1600

1,0

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Zpráva o situaci národnostních menšin v České republice (za lata 2001–2018).

L. Kopeček, Study of interest…

Idem, Coexistentia-Soužití a politická reprezentace polské menšiny na Těšínsku, „Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2003, nr 2–3.

Ibidem.

Harcerstwo Polskie w Republice Czeskiej, Klub Polski v Praze, Koło Polskich Kombatantów, Macierz Szkolna, MK PZKO Karwina Nowe Miasto, Polski Zwiazek Byłych Więźniów Politycznych, Polskie Towarzystwo Medyczne, Polskie Towarzystwo Artystyczne „Ars Musica“, Polskie Towarzystwo Spiewacze Collegium Canticorum, Polskie Towarzystwo Turystyczne „Beskid Śląski“, Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, Stowarzyszenie Emerytów Polskich, Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, Stowarzyszenie Osób Uczących się i Pracujących za Granica, Stowarzyszenie Rodzina Katyńska, Stowarzyszenie Szkoła Polonijna w Pradze, Towarzystwo Nauczycieli Polskich, Zrzeszenie Literatów Polskich, Zrzeszenie Śpiewaczo-Muzyczne Przyjaźń, Stowarzyszenie Przyjaciół Polskiej Książki.

J. Szymeczek, R. Kaszper, Poláci v České republice v době transformace společnosti po roce 1989, [w:] R. Kaszper, B. Małysz (red.), Poláci na Těšínsku. Studijní materiál, Český Těšín 2009, s. 82.

Kongres Polaków w Republice Czeskiej, Ośrodek Dokumentacyjny Kongresu Polaków w Republice Czeskiej, https://archiwa.org/archiwa/kongres-polak%C3%B3w-w-republice-czeskiej [dostęp: 19.07.2021].

https://polonica.cz/domains/polonica.cz/index.php?h=132367506437434643&m=132367506437434643 [dostęp: 11.09.2020].

http://pzko.cz/pzko/o-pzko.html [dostęp: 11.09.2020].

L. Kopeček, Study of interest…

Úřad vlády ČR. Sekretariát Rady vlády pro národnostní menšiny, Zpráva o situaci národnostních menšin v České republice za rok 2017, s. 173–174.

5. AKTYWNOŚĆ WYBORCZA ZAOLZIAŃSKICH POLAKÓW PO 1989 R. –

ANALIZA ILOŚCIOWA (STATYSTYCZNA)

5.1. Uwagi generalne

Celem badań jest ustalenie, czy ludność polska zamieszkująca Zaolzie po pierwsze – wykazuje określone skłonności (prawidłowości) do głosowania na określone partie polityczne, po drugie – czy w istotnym stopniu odróżnia się przez to od swoich czeskich sąsiadów, po trzecie – czy odróżnia się w swoich preferencjach wyborczych od ogółu wyborców w Republice Czeskiej.

Chcąc zbadać aktywność wyborczą członków mniejszości polskiej, odwołano się do danych zastanych w postaci wyników poszczególnych wyborów publikowanych na stronach internetowych Czeskiego Urzędu Statystycznego (Český statistický úřad, www.volby.cz). Natrafiono jednak na podstawową trudność. Polega ona na tym, że na omawianym obszarze (Zaolzie) nie istnieją okręgi lub obwody wyborcze „czysto polskie” lub „czysto czeskie”, które można byłoby ze sobą porównywać, zakładając tożsamość etniczną jako istotną zmienną niezależną w przypadku dokonywanych wyborów politycznych (ideologicznych). Poza tym pamiętać należy, że równolegle istnieje wiele innych zmiennych mogących determinować takie a nie inne decyzje wyborcze (np. status społeczno-ekonomiczny wyborców, miejsce zamieszkania – wieś lub miasto czy fakt, iż na danej liście wyborczej pojawił się kandydat związany z regionem czy gminą).

Nie chcąc jednak rezygnować z metody, jaką jest analiza ilościowa (statystyczna), postanowiono zarysować specyfikę regionu w odniesieniu do preferencji wyborczych jego mieszkańców, aby uzyskane dane mogły stanowić punkt odniesienia dla badań jakościowych przeprowadzonych z wykorzystaniem techniki wywiadu swobodnego. W tym celu dokonano szczegółowych analiz preferencji wyborczych:

a) mieszkańców trzech gmin, w których Polacy stanowią największy odsetek ludności, oraz trzech gmin, gdzie stanowią znikomy procent społeczności (wg spisu z 2011 r.). Wszystkie te gminy, zarówno „polskie” jak i „czeskie”[101] położone są w niewielkiej odległości od siebie. Zdecydowano się zatem na wybór trzech gmin, w których ludność polska stanowi ok. 1/3 mieszkańców. „Polskie” gminy – Gródek/Hrádek (31,33%), Milików/Milikov (30,35%) i Koszarzyska/Košařiska (27,93%) – znajdują się w południowej części regionu Zaolzia i sąsiadują ze sobą. Dla porównania przeanalizowano wyniki wyborcze w „czeskich” gminach zlokalizowanych również w południowej części Zaolzia, w których odsetek ludności polskiej jest niewielki: Herczawa/Hrčava (2,17%), Toszonowice Dolne/ Dolní Tošanovice (3,74%) oraz Dobracice/Dobratice (0,99%);

b) mieszkańców gmin (20), w których Polacy stanowią największy odsetek ludności (powyżej 15% – tzw. polskie gminy) oraz mieszkańców gmin (14), w których Polacy stanowią najniższy odsetek ludności (do 5% – tzw. czeskie gminy) – zob. tabele 9 i 10;

c) mieszkańców północnej (przemysłowo-górniczej, silnie zurbanizowanej) oraz południowej (rolniczo-pasterskiej, wiejskiej lub małomiasteczkowej; bez Trzyńca) części Zaolzia. Część północna pokrywa się z obszarem powiatu karwińskiego i obejmuje tzw. gminy o rozszerzonych kompetencjach: Czeski Cieszyn, Karwina, Hawierzów, Orłowa i Bohumin. Część południowa obejmuje wschodnią część powiatu frydecko-misteckiego, tj. dwie gminy o rozszerzonych kompetencjach: Trzyniec i Jabłonków (zob. rysunek 8). W tabelach 9 i 10 podano strukturę etniczną zarówno powiatów, jak i gmin o rozszerzonych kompetencjach.

d) mieszkańców tzw. Góralszczyzny stanowiącej fragment południowej części Zaolzia (zob. rysunek 8), w skład której wchodzą następujące gminy: Boconowice/Bocanovice, Bukowiec/Bukovec, Bystrzyca/Bystřice, Dolna Łomna/ Dolní Lomná, Górna Łomna/ Horní Lomná, Gródek/Hrádek, Herczawa/Hrčava, Jabłonków/Jablunkov, Koszarzyska/Košařiska, Milików/Milíkov, Mosty k. Jabłonkowa/ Mosty u Jablunkova, Nawsie/Návsí, Nydek/Nýdek, Pioseczna/Písečná, Piosek/Písek. Ta część Zaolzia, w odróżnieniu od części północnej, w niewielkim stopniu doświadczyła ruchów migracyjnych.

Tabela 9. Gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności polskiej (powyżej 15%) w 2011 r.

Gmina

Polacy (%)

Hrádek/Gródek

31,33

Milíkov/Milików

30,35

Košařiska/Koszarzyska

27,93

Vendryně/Wędrynia

27,12

Bukovec/Bukowiec

26,06

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

25,39

Bocanovice/Boconowice

24,16

Bystřice/Bystrzyca

24,13

Ropice/Ropica

22,42

Horní Lomná/ Górna Łomna

21,71

Písečná/Pioseczna

19,39

Nýdek/Nydek

19,32

Smilovice/Śmiłowice

19,08

Stonava/Stonawa

18,99

Návsí/Nawsie

18,58

Albrechtice/Olbrachcice

17,63

Horní Suchá/ Sucha Górna

17,1

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

16,75

Chotěbuz/Kocobędz

16,45

Řeka/Rzeka

15,86

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu, https://www.czso.cz/csu/czso/scitani-lidu-domu-a-bytu [dostęp: 11.09.2020]; M. Borák, D. Gawrecki (red.), Nástin dějin Těšínska, Ostrava–Praha 1992, s. 160–251.

Tabela 10. Gminy na Zaolziu o najniższym odsetku ludności polskiej (poniżej 5%) w 2011 r.

Gmina

Polacy (%)

Soběšovice/Szobiszowice

0,93

Dobratice/Dobracice

0,99

Petřvald/Pietwałd

1,05

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

1,77

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

1,93

Hrčava/Herczawa

2,17

Dětmarovice/Dziećmorowice

2,18

Rychvald/Rychwałd

2,44

Bohumín/Bogumin

2,51

Havířov/Hawierzów

3,08

Orlová/Orłowa

3,6

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

3,74

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

3,91

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

4,02

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu, https://www.czso.cz/csu/czso/scitani-lidu-domu-a-bytu [dostęp: 11.09.2020]; M. Borák, D. Gawrecki (red.), Nástin dějin Těšínska, Ostrava–Praha 1992, s. 160–251.

Na podstawie danych ze spisu powszechnego z 1921 r. wyodrębniono gminy (20), w których ludność polska stanowiła ponad 58,8% ogółu mieszkańców oraz gminy (16), w których ludność czeska stanowiła ponad 59,3% ogółu mieszkańców (zob. tabele 11 i 12);

Tabela 11. Gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności polskiej (powyżej 58,8%) w 1921 r.

Gmina

Polacy (%)

Košařiska/Koszarzyska

97,5

Bocanovice/Boconowice

96,8

Bukovec/Bukowiec

94,9

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

94,2

Smilovice/Śmiłowice

92,8

Milíkov/Milików

91,9

Nýdek/ Nydek

89

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

85,4

Řeka/Rzeka

82,2

Horní Lomná/ Górna Łomna

79,7

Hrádek/Gródek

78,7

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

76,4

Bystřice/Bystrzyca

75,4

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

70,1

Horní Suchá/ Sucha Górna

67,7

Vendryně/Wędrynia

65,3

Písek/Piosek

65,1

Jablunkov/Jabłonków

62,9

Albrechtice/Olbrachcice

62,4

Vělopolí/Wielopole

58,8

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu, https://www.czso.cz/csu/czso/scitani-lidu-domu-a-bytu [dostęp: 11.09.2020]; M. Borák, D. Gawrecki (red.), Nástin dějin Těšínska, Ostrava–Praha 1992, s. 160–251.

Tabela 12. Gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności czeskiej (powyżej 59,3%) w 1921 r.

Gmina

Czesi (%)

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

99,8

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

99,7

Soběšovice/Szobiszowice

97,7

Hrčava/Herczawa

97,5

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

96

Dobratice/Dobracice

95,1

Rychvald/Rychwałd

92,2

Petřvald/Pietwałd

91

Dětmarovice/Dziećmorowice

88

Orlová/Orłowa

81,6

Doubrava/Dąbrowa

80,7

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

79,4

Těrlicko/Cierlicko

65,5 (d)

43,1 (h)

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

65,5

Střítež/Trzycież

59,4

Třanovice/Trzanowice

59,3

d – Dolní Těrlicko, h – Horní Těrlicko

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu, https://www.czso.cz/csu/czso/scitani-lidu-domu-a-bytu [dostęp: 11.09.2020]; M. Borák, D. Gawrecki (red.), Nástin dějin Těšínska, Ostrava–Praha 1992, s. 160–251.

Uzyskane tym sposobem dane służyć będą budowaniu scenariuszy wywiadów pogłębionych, jak również przygotowaniu badań ilościowo-jakościowych na reprezentatywnej próbie badawczej.

Rysunek 8. Podział administracyjny województwa morawsko-śląskiego

Źródło: https://www.czso.cz/documents/11288/17822929/33010018ma.png/4dd4896e-e2f5-4a22-b02d-ce3fdab84df0?version=1.1&t=1545987846828 [dostęp: 11.09.2020]

Rysunek 9. Gródek, Koszarzyska, Milików – gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności polskiej

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.bajkor.cz/gallery.php?akce=obrazek_ukaz&media_id=8 [dostęp: 11.09.2020].

Ramka 1. Krótka charakterystyka gmin: Gródek, Milików, Koszarzyska, Herczawa, Dobracice, Toszonowice Dolne

Gródek – wieś gminna w powiecie Frydek-Mistek. Miejscowa ludność jest wielowyznaniowa (katolicy, ewangelicy, adwentyści, wyznawcy kościoła czeskobraterskiego, Świadkowie Jehowy). Według austriackiego spisu ludności z 1900 r. w 110 budynkach w Gródku na obszarze 982 hektarów mieszkało 882 osoby, co dawało gęstość zaludnienia równą 89,8 os./km². Z tego 651 (73,8%) mieszkańców było ewangelikami, 212 (24%) katolikami, a 19 (2,2%) wyznawcami judaizmu. Polskojęzyczni mieszkańcy stanowili 99,2%. Od zakończenia I wojny światowej na tereny Zaolzia, w tym i do Gródka, przybywali coraz liczniejsi czescy osadnicy, z których część stanowili urzędnicy państwowi różnego szczebla oraz urzędnicy. Zaczęło wówczas dochodzić do pierwszych napięć na tle etnicznym. Pierwszą czeską szkołę w Gródku otwarto w 1926 r. W 1980 r. gmina Gródek została włączona do Jabłonkowa, dopiero w 1990 r. Gródek stał się znów samodzielną gminą. W gminie funkcjonują dwie szkoły podstawowe: polska i czeska.

Milków – wieś gminna w powiecie Frydek-Mistek. Według austriackiego spisu ludności z 1910 r. Milików miał prawie 800 mieszkańców zameldowanych na stałe, którzy z wyjątkiem kilkunastu osób, posługiwali się polskim językiem potocznym, a w podziale wyznaniowym 292 (37,9%) z nich było katolikami, a 479 (62,1%) ewangelikami. W latach 1980–1990 częścią gminy była Bystrzyca.

Koszarzyska – wieś gminna w powiecie Frydek-Mistek. Według austriackiego spisu ludności z 1910 r. Koszarzyska liczyły 471 mieszkańców, z czego 466 (98,9%) polskojęzycznych, 4 (0,8%) niemieckojęzycznych oraz 1 (0,2%) czeskojęzycznegoa, a w podziale wyznaniowym 61 (13%) było katolikami a 410 (87%) ewangelikami.

Herczawa – wieś gminna w powiecie Frydek-Mistek położona nieopodal trójstyku granic Polski, Czech i Słowacji. Herczawa należała administracyjnie do Jaworzynki. Oddzielona masywem Girowej od Mostów i Bukowca w sposób naturalny zawsze ciążyła ku tej wsi. W 1910 r. mieszkało tu 171 z 1642 mieszkańców Jaworzynki zamieszkałych w 25 z 288 budynków. W 1921 r. Rada Ambasadorów przyznała całą Jaworzynkę, wraz z Herczawą, Polsce. Miejscowa ludność pod wodzą Jana Gazura i Jana Sikory wystosowała wówczas do komisji granicznej petycję, domagającą się włączenia całej Jaworzynki do Czechosłowacji. Ostatecznie 20 czerwca 1924 r. Herczawę odłączono od Jaworzynki i jako osadę o powierzchni 1,14 km² z 31 domami mieszkalnymi i 230 mieszkańcami włączono do Czechosłowacji. W odróżnieniu od wspomnianych wcześniej gmin, Herczawa jest zamieszkana niemal wyłącznie przez katolików.

Dobracice – wieś gminna w powiecie Frydek-Mistek. Według austriackiego spisu ludności z 1900 r. w 154 budynkach w Dobracicach na obszarze 604 ha mieszkało 774 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 128,1 os./km². Z tego 691 (89,3%) mieszkańców było katolikami, 83 (10,7%) ewangelikami; 691 (89,3%) było czeskojęzycznych, 74 (9,6%) polskojęzycznych, a 9 (1,2%) niemieckojęzycznych. Do 1910 r. liczba mieszkańców wzrosła do 954, z czego wszyscy byli zameldowani na stałe; 857 (89,8%) było katolikami, 85 (8,9%) ewangelikami, 12 (1,3%) wyznawało inną religię; 790 (82,8%) było czeskjęzycznych, 151 (15,8%) polskojęzycznych, 12 (1,3%) niemieckojęzycznych, a 12 (1,3%) posługiwało się jeszcze innym językiem. W październiku 1938 r. po zajęciu przez Polskę Zaolzia przez wieś (w pobliżu potoku Praszywka) przebiegała nowa granica polsko-czechosłowacka.

Toszonowice Dolne – wieś gminna w powiecie Frydek-Mistek. Leżała na cesarskim tracie łączącym Frydek z Cieszynem, po obu stronach drogi. W początkach XX w. miejscowość była zamieszkiwana przeważnie przez górników i hutników, w większości polskiego pochodzenia. Według austriackiego spisu ludności w 1880 r. 83,6% ludności używało języka czeskiego, w pierwszej dekadzie XX w. na skutek osadnictwa polskiego odsetek ten wynosił nieco ponad 60% (ludność polska w 1880 r. stanowiła niespełna 14%, by w pierwszej dekadzie XX w. liczyć już 1/3 ogółu mieszkańców). W 1910 r. 76,1% mieszkańców stanowili katolicy, 23,9% – protestanci.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Hr%C3%A1dek_(Gr%C3%B3dek); https://pl.wikipedia.org/wiki/Milik%C3%B3w_(kraj_morawsko-%C5%9Bl%C4%85ski); https://pl.wikipedia.org/wiki/Koszarzyska_(Czechy); https://pl.wikipedia.org/wiki/Herczawa; https://pl.wikipedia.org/wiki/Dobracice; https://pl.wikipedia.org/wiki/Toszonowice_Dolne

Tabela 13. Dane statystyczne dotyczące gmin: Gródek, Milików, Koszarzyska, Herczawa, Dobracice, Toszonowice Dolne (2019)

Wyszczególnienie

Hrádek

Gródek

Milíkov

Milików

Košařiska

Koszarzyska

Hrčava

Herczawa

Dobratice Dobracice

Dolní Tošanovice Toszonowice Dolne

Liczba mieszkańców

Počet obyvatel

1874

1357

374

260

1117

355

Powierzchnia gminy (ha)

Rozloha obci (ha)

977

916

1718

289

704

370

Źródło: Český statistický úřad, Regionální statistiky, https://www.czso.cz/csu/czso/regiony_mesta_obce_souhrn [dostęp: 20.11.2020].

Tabela 14. Struktura narodowościowa gmin (zaolziańskich) o rozszerzonych kompetencjach (obcí s rozšířenou působností) w 2011 r.

Narodowość

Gmina

Jablunkov

Třinec

Český Těšín

Karviná

Havířov

Orlová

Bohumín

Jabłonków

Trzyniec

Czes. Cieszyn

Karwina

Hawierzów

Orłowa

Bogumin

liczba mieszkańców

Czeska

13 089

32 574

14 717

40 228

57 112

27 043

18 559

Morawska

123

274

366

1395

2483

1405

722

Śląska

361

742

404

628

676

378

317

Słowacka

265

1171

751

3330

2962

1489

701

Polska

4297

8769

3511

4342

3716

1058

607

Niemiecka

4

21

24

48

57

18

23

Romska

0

24

21

91

41

10

42

Ukraińska

3

8

5

24

52

27

11

Wietnamska

6

47

46

18

23

20

18

Brak deklaracji lub nie ustalono

4066

10 997

5671

17 920

23 970

11 572

7742

Ogół mieszkańców

22 214

54 627

25 516

68 024

91 092

43 020

28 742

udział procentowy

Czeska

58,92%

59,63%

57,68%

59,14%

62,70%

62,86%

64,57%

Morawska

0,55%

0,50%

1,43%

2,05%

2,73%

3,27%

2,51%

Śląska

1,63%

1,36%

0,59%

0,92%

0,74%

0,88%

1,10%

Słowacka

1,19%

2,14%

2,94%

4,90%

3,25%

3,46%

2,44%

Polska

19,34%

16,05%

13,76%

6,38%

4,08%

2,46%

2,11%

Niemiecka

0,02%

0,04%

0,09%

0,07%

0,06%

0,04%

0,08%

Romska

0,00%

0,04%

0,08%

0,13%

0,05%

0,02%

0,15%

Ukraińska

0,01%

0,01%

0,02%

0,04%

0,06%

0,06%

0,04%

Wietnamska

0,03%

0,09%

0,18%

0,03%

0,03%

0,05%

0,06%

Brak deklaracji lub nie ustalono

18,30%

20,13%

23,21%

26,34%

26,31%

26,90%

26,94%

Ogółem

100,00%

100,00%

100,00%

100,00%

100,00%

100,00%

100,00%

Narodowość

Frydek-Mistek

Powiat

Karviná

Frydek-Mistek

Karwina

Karviná

Karwina

Czeska

135 164

157 659

65,06%

61,49%

Morawska

4560

6371

2,19%

2,48%

Śląska

1690

2403

0,81%

0,94%

Słowacka

4187

9233

2,02%

3,60%

Polska

13 586

13 234

6,54%

5,16%

Niemiecka

78

170

0,04%

0,07%

Romska

48

205

0,02%

0,08%

Ukraińska

69

119

0,03%

0,05%

Wietnamska

113

125

0,05%

0,05%

Brak deklaracji lub nie ustalono

48 261

66 875

23,23%

26,08%

Ogół mieszkanców

207 756

256 394

100%

100%

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad.

Określenia „polskie” gminy i „czeskie” gminy stanowią skróty myślowe na oznaczenie odpowiednio – gmin, w których Polacy stanowią znaczącą populację (lecz nieprzekraczającą połowy mieszkańców) oraz gmin, w których Polacy stanowią znikomy (poniżej 5%) odsetek lokalnej ludności.

5.2. Wybory komunalne

Od początku lat 90. XX w. elity zaolziańskie, zyskując stopniowo świadomość niewielkiego wpływu na politykę ogólnokrajową czy nawet regionalną – wojewódzką (niewielkich szans na odpowiednich koncesji na rzecz polskiej mniejszości), coraz więcej energii poświęcały polityce lokalnej – samorządowej. Samorządy gminne stały się zatem sprawdzianem politycznej samoorganizacji polskiej mniejszości, której przedstawiciele bynajmniej nie mieli jednolitej strategii forsowania polskich interesów. Otóż podobnie, jak w odniesieniu do polityki ogólnokrajowej począwszy od lat 90. XX w., także i w tym przypadku wyraźna jest swoista dwutorowość w stosunku do strategii wyborczej.

Z jednej bowiem strony panuje przekonanie, że aby być skutecznym politykiem lokalnym należy uzyskać możliwie szerokie poparcie wyborcze, co w praktyce oznacza budowanie bazy wyborczej (elektoratu) ponad podziałami etnicznymi. Zwolennicy takiej strategii odwołują się w pierwszym rzędzie do interesu danego obszaru jako całości, nie zaś do interesów polskiej lub czeskiej grupy narodowościowej. W efekcie zdarza się, że polski kandydat uzyskuje więcej czeskich aniżeli polskich głosów wyborczych, co może w przyszłości przekładać się na sukces wyborczy w wyborach ogólnokrajowych.

Z drugiej strony część zaangażowanych społecznie i politycznie Polaków stoi na stanowisku, że w pierwszym rzędzie należy bronić interesu polskiej grupy narodowościowej, dążąc do mobilizacji elektoratu głównie wśród Polaków zaolziańskich, względnie także wśród innych mniejszości narodowych i etnicznych (poprzez odwoływanie się do wspólnych mniejszościowych interesów). Owszem, dostrzega się konieczność współdziałania na rzecz danego regionu i realizacji jego ponadetnicznych interesów, jednakowoż powinno się to odbywać z pozycji odrębnej polskiej organizacji posiadającej swoją podmiotowość polityczną.

Wydaje się, że z czasem zaczyna przeważać pierwsza z wyżej wymienionych strategii, zwłaszcza iż liczebność osób deklarujących się jako Polacy systematycznie spada. Nie oznacza to jednak absolutnie „rozluźnienia” dyscypliny wśród tych lokalnych działaczy, którzy stawiają na „mobilizację etniczną” Polaków mieszkających na Zaolziu.

Analiza statystyczna w odniesieniu do przedstawicieli pierwszego nurtu sprawia pewne trudności, albowiem Polacy lub osoby polskiego pochodzenia w wyborach lokalnych na ogół stawiają na pierwszym planie kwestie interesów danego obszaru i nie eksponują swojej tożsamości narodowej. Zdarza się wcale nierzadko, że są oni bardzo skuteczni w pozyskiwaniu głosów wyborczych zarówno Polaków, jak i Czechów, a także osób deklarujących inną tożsamość narodową (Ślązacy, Słowacy, Węgrzy, Romowie itd.).

W odniesieniu do drugiego ze wspomnianych nurtów zdecydowanie łatwiej jest, z oczywistych względów, przeprowadzić analizę statystyczną. W tym kontekście warto więcej uwagi poświęcić ugrupowaniu o nazwie Coexistentia–Wspólnota (Coexistentia-Soužití – COEX), które wraz z rozpadem Czechosłowacji z partii o zasięgu ogólnokrajowym reprezentującej kilka mniejszości narodowych i etnicznych stało się partią, a raczej ruchem społecznym o zasięgu lokalnym reprezentującym de facto wyłącznie mniejszość polską. Jak zauważa M. Wasiuta, „transformację tę można opisać w skrócie jako przemianę wieloetnicznej partii typu niepodległościowego w partię monoetniczną umiarkowanego protekcjonizmu. Główną przyczyną tego przeobrażenia się była zmiana polityczno-ustrojowa z 1993 r. Formalnie COEX nadal pozostaje ruchem politycznym, spełniając jednak funkcje partii politycznej”[102]. Po rozpadzie Czechosłowacji liderzy tego ugrupowania podjęli kilka bezskutecznych prób uzyskania mandatu poselskiego poprzez wejście w koalicję z innymi podmiotami o bardzo niewielkim poparciu społecznym (1996 r. – z ruchem Niezawisłych – NEZÁVISLÍ, 2002 r. – z Partią Wsi – Strana venkova – spojené občanské síly). Podobnie zresztą było w odniesieniu do wyborów wojewódzkich. W ówczesnym województwie ostrawskim w 2000 r., w pierwszych wyborach do sejmiku wojewódzkiego COEX uzyskał 2,31% poparcia w skali województwa, w powiecie karwińskim – 5,85%, zaś frydecko-misteckim – 5,64%. W późniejszych wyborach COEX już nie startowała. W 2006 r. ostatecznie postanowiono zrezygnować z aktywności politycznej o zasięgu ogólnopaństwowym oraz wojewódzkim i skoncentrować się na lokalnej polityce[103]. Mając na uwadze okres 1994–2018 i poparcie dla kandydatów COEX w wyborach gminnych (startujących pod szyldem COEX, nie w koalicji z innymi podmiotami), należy odnotować, że zauważalny stopniowy spadek liczby oddanych głosów z prawie 85 tys. w 1994 r. do nieco ponad 33 tys. głosów w 2018 r. nie przekłada się na proporcjonalny spadek liczby uzyskanych mandatów: 39 w 1994 i 32 w 2018 r. Świadczyć to może o doskonaleniu strategii wyborczej, wskutek której radykalnie obniżono liczbę tzw. zmarnowanych głosów nieskutkujących uzyskaniem mandatu przez reprezentanta omawianego ugrupowania (zob. tabele 15 i 16 oraz rysunki 10 i 11).

Tabela 15. Liczba głosów oddanych na kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994–2018

Rok wyborczy

Ogółem

Powiat Frydek Mistek

Powiat Karwina

1994

84890

22432

62458

1998

59163

19231

39932

2002

69396

43703

25693

2006

74541

39534

35007

2010

59959

43524

16435

2014

40405

29228

11177

2018

33347

26731

6616

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

Tabela 16. Liczba mandatów uzyskanych przez kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994–2018

Rok wyborczy

Ogółem

Powiat Frydek Mistek

Powiat Karwina

1994

39

29

10

1998

39

30

9

2002

36

31

5

2006

38

29

9

2010

38

30

8

2014

33

27

6

2018

32

27

5

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

Rysunek 10. Liczba głosów oddanych na kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994–2018

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

Rysunek 11. Liczba mandatów uzyskanych przez kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994–2018

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

Na stronie internetowej COEX znajdziemy listę wszystkich polskich radnych w gminach czeskiej części Śląska Cieszyńskiego (czyli także nienależących do COEX), których w kadencji 2018–2022 w sumie jest 105 (na 692 wszystkich mandatów radnych)[104]. Naturalnie mamy w omawianym przypadku do czynienia z pewną uznaniowością dotyczącą politycznego znaczenia tożsamości narodowej, zwłaszcza w odniesieniu do osób wybranych na radnych spoza listy COEX. Ich polskość została co prawda „potwierdzona” przez COEX na oficjalnej stronie internetowej, co już samo w sobie stanowi interesujący przyczynek do badań nad „odgórnym” rozstrzyganiem tożsamości narodowej/etnicznej. Należy jednak z dużym prawdopodobieństwem założyć, że sami zainteresowani raczej utożsamiają się z polską grupą narodową, albowiem nie odnotowano jakichś sprzeciwów wobec zawartości omawianej listy ze strony osób, których nazwiska się na niej pojawiły. Można natomiast przypuszczać, że lista polskich radnych zamieszczona na oficjalnej stronie COEX może być niepełna, gdyż nie wszyscy faktycznie polscy kandydaci, w uznaniu redaktorów tej listy, zasłużyli sobie na miano „polskich radnych”. Dlatego też przedstawiane dane należy traktować z pewną ostrożnością.

Tabela 17. Polscy radni w poszczególnych gminach Zaolzia (wybory samorządowe w 2018 r.)

Gmina

Łączna liczba mandatów w gminie

Mandaty dla COEX^1

Mandaty dla Polaków spoza COEX

Wszyscy Polacy, którzy otrzymali mandaty

Mandaty dla Polaków (%)

Udział (%) mandatów polskich kandydatów wobec ludności polskiej w gminie

Odsetek Polaków w gminie

Albrechtice/Olbrachcice

15

1

5

6

40,00

↑↑↑↑

17,63

Bocanovice/Boconowice

7

0

1

1

14,29

↓↓

24,16

Bohumín/Bogumin

23

0

0

0

0,00

●

2,51

Bukovec/Bukowiec

11

2

1

3

27,27

●

26,06

Bystřice/Bystrzyca

15

0

5

5

33,33

↑

24,13

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

27

0

7

7

25,93

↑↑

12,76

Chotěbuz/Kocobędz

15

2

1

3

20,00

●

16,45

Dětmarovice/Dziećmorowice

15

0

0

0

0,00

●

2,18

Dobratice/Dobracice

9

0

0

0

0,00

●

0,99

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

15

0

0

0

0,00

●

1,93

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

7

1

2

3

42,86

↑↑↑

25,39

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

15

1

0

1

6,67

↑

3,91

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

9

0

0

0

0,00

●

3,74

Doubrava/Dąbrowa

15

0

1

1

6,67

●

5,67

Havířov/Hawierzów

43

0

4

4

9,30

↑

3,08

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

13

0

0

0

0,00

●

1,77

Horní Lomná/ Górna Łomna

7

0

1

1

14,29

↓

21,71

Horní Suchá/ Sucha Górna

15

0

5

5

33,33

↑↑↑

17,1

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

9

0

1

1

11,11

↑

4,02

Hrádek/Gródek

15

4

3

7

46,67

↑↑↑

31,33

Hrčava/Herczawa

7

0

0

0

0,00

●

2,17

Jablunkov/Jabłonków

21

1

2

3

14,29

●

14,6

Karviná/Karwina

41

0

4

4

9,76

●

9,73

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

11

0

1

1

9,09

↓

16,75

Košařiska/Koszarzyska

9

2

1

3

33,33

↑

27,93

Milíkov/Milików

13

6

1

7

53,85

↑↑↑↑

30,35

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

15

3

1

4

26,67

↑↑

13,42

Návsí/Nawsie

15

2

2

4

26,67

↑

18,58

Nýdek/Nydek

15

2

0

2

13,33

↓

19,32

Orlová/Orłowa

31

0

1

1

3,23

●

3,6

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

21

0

1

1

4,76

↓

13,05

Petřvald/Pietwałd

15

0

0

0

0,00

●

1,05

Písečná/Pioseczna

7

0

3

3

42,86

↑↑↑↑

19,39

Písek/Piosek

9

1

0

1

11,11

●

14,88

Řeka/Rzeka

9

0

0

0

0,00

↓↓↓

15,86

Ropice/Ropica

15

3

0

3

20,00

●

22,42

Rychvald/Rychwałd

15

0

0

0

0,00

●

2,44

Smilovice/Śmiłowice

7

0

1

1

14,29

↓

19,08

Soběšovice/Szobiszowice

15

0

0

0

0,00

●

0,93

Stonava/Stonawa

7

0

3

3

42,86

↑↑↑↑

18,99

Střítež/Trzycież

9

0

0

0

0,00

13,66

Těrlicko/Cierlicko

15

1

1

2

13,33

↑

10,89

Třanovice/Trzanowice

15

0

2

2

13,33

●

15,74

Třinec/Trzyniec

33

0

4

4

12,12

●

13,17

Vělopolí/Wielopole

5

0

0

0

0,00

↓↓

13,94

Vendryně/Wędrynia

17

7

1

8

47,06

↑↑↑↑

27,12

Ogółem (Zaolzie)

692

39

66

105

15,17

↑

7,80

1 COEXISTENTIA samodzielnie lub w koalicji

Oznaczenia: ● różnica do 5%; ↑ – odsetek mandatów uzyskanych przez Polaków większy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica 0,1–10 punktów proc. [pp.]); ↑↑ – mandatów uzyskanych przez Polaków większy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica 10–15 pp.); ↑↑↑ – mandatów uzyskanych przez Polaków większy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica 15–20 pp.); ↑↑↑↑ – mandatów uzyskanych przez Polaków większy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica powyżej 20 pp.); ↓ – odsetek mandatów uzyskanych przez Polaków mniejszy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica 0,1–10 pp); ↓↓ – odsetek mandatów uzyskanych przez Polaków mniejszy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica 10–15 pp.); ↓↓↓ – odsetek mandatów uzyskanych przez Polaków mniejszy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica 15–20 pp.); ↓↓↓↓ – odsetek mandatów uzyskanych przez Polaków mniejszy niż odsetek Polaków zamieszkujących gminę (różnica powyżej 20 pp.).

Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.volby.cz, http://www.coexistentia.cz/2018wybor/polacy2018.htm [dostęp: 20.11.2020].

Biorąc pod uwagę trzy gminy o najwyższym odsetku ludności deklarującej polską tożsamość narodową (Gródek, Koszarzyska, Milików) należy zauważyć, iż Coexistentia–Wspólnota cieszy się w nich względnie stabilnym poparciem na szczeblu wyborów samorządowych (gminnych) od 1994 r. W tabeli 18 ujęto również osoby radnych z polskimi nazwiskami, wybranymi spoza list COEX. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że nie przesądza to o ich identyfikacji narodowej, a jedynie pochodzeniu etnicznym. Warto zwrócić uwagę, że bardzo silną i stabilną liczebnie reprezentację od 1994 r. COEX posiada w gminie Milików (ok. 40% głosów w radzie gminy).

Tabela 18. Polscy radni z ramienia Coexistentia–Wspólnota w wybranych gminach (1994–2018) – uzyskane mandaty – cz. 1

Miejscowość

(proc. udział Polaków)

Uzyskane mandaty

Rok wyborów samorządowych (gminnych)

1994

1998

2002

2006

2010

2014

2018

Hrádek

Gródek

(31,3%)

wszystkie mandaty

9

15

15

15

15

15

15

COEX

6

3

3

3

4

3

4

pozostali kandydaci z polskim nazwiskiem

3

7

7

10

7

3

4

COEX (%)

66,7

20

20

20

26,7

20

26,7

Košařiska

Koszarzyska

(27,9%)

wszystkie mandaty

7

9

9

9

9

9

9

COEX

2

3

2

1

1

2

2

pozostali kandydaci z polskim nazwiskiem

3

3

4

2

3

2

1

COEX (%)

28,6

33,3

22,2

11,1

11,1

22,2

22,2

Milíkov

Milików

(30,4%)

wszystkie mandaty

13

13

13

13

13

13

13

COEX

5

5

6

5

5

5

6

pozostali kandydaci z polskim nazwiskiem

3

5

2

4

2

2

3

COEX (%)

38,5

38,5

46,2

38,5

38,5

38,5

46,2

Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.volby.cz, http://www.coexistentia.cz/2018wybor/polacy2018.htm [dostęp: 20.11.2020].

Dla porównania w tabeli 19 zaprezentowano wyniki poparcia dla COEX w pięciu innych gminach, w których w wyborach samorządowych w 2018 r., polscy kandydaci (także spoza list COEX) uzyskali poparcie powyżej 40%. Tak wysokie poparcie możliwe było wówczas prawdopodobnie z tego powodu, że polscy kandydaci startowali z różnych list wyborczych, nierzadko też jako kandydaci niezależni. W niżej przedstawionych gminach, jedynie w przypadku Wędryni można mówić o stabilnym i wysokim poparciu dla COEX, oscylującym podobnie jak w przypadku Milikowa na poziomie ok. 40%.

Tabela 19. Polscy radni z ramienia Coexistentia–Wspólnota w wybranych gminach (1994–2018) – uzyskane mandaty – cz. 2

Miejscowość

(proc. udział Polaków)

Uzyskane mandaty

Rok wyborów samorządowych (gminnych)

1994

1998

2002

2006

2010

2014

2018

Albrechtice

Olbrachcice

(17,6%)

wszystkie mandaty

17

17

15

15

15

15

15

COEX

2

2

1

1

2

1

1

COEX (%)

11,8

11,8

6,7

6,7

13,3

6,7

6,7

Písečná

Pioseczna

(19,4%)

wszystkie mandaty

x

x

7

7

7

7

7

COEX

x

x

0

0

0

0

0

COEX (%)

x

x

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Vendryně

Wędrynia

(27,1%)

wszystkie mandaty

x

17

17

17

17

17

17

COEX

x

5

6

5

6

7

7

COEX (%)

x

29,4

35,3

29,4

35,3

41,2

41,2

Dolní Lomná

Dolna Łomna

(25,4%)

wszystkie mandaty

7

7

7

7

7

7

7

COEX

1

2

1

1

1

2

1

COEX (%)

14,3

28,6

14,3

14,3

14,3

28,6

14,3

Stonava

Stonawa

(19,0%)

wszystkie mandaty

7

7

7

7

7

7

7

COEX

1

1

1

1

0

0

0

COEX (%)

14,3

14,3

14,3

14,3

0,0

0,0

0,0

Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.volby.cz [dostęp: 20.11.2020], http://www.coexistentia.cz/2018wybor/polacy2018.htm [dostęp: 20.11.2020].

M. Wasiuta, Partie etniczne…, s. 13.

Ibidem, s. 14–15.

Polacy w radach miast i gmin (2018–2022 r.)/ Poláci v zastupitelstvech měst a obcí (2018–2022), http://www.coexistentia.cz/2018wybor/polacy2018.htm [dostęp: 30.01.2020].

5.3. Pierwsze wybory parlamentarne po upadku komunizmu w Czechosłowacji

Zanim przejdziemy do analizy preferencji wyborczych Polaków zamieszkujących tereny Zaolzia, począwszy od pierwszych wyborów parlamentarnych w Republice Czeskiej (1996), warto bliżej przyjrzeć się wyborom, jakie miały miejsce na początku lat 90. XX w., do następujących organów parlamentarnych:

a) Czeska Rada Narodowa (Česká národní rada) – parlament istniejący w latach 1968–1992, powstały po przekształceniu Czechosłowacji w federację po stłumieniu Praskiej Wiosny. Liczył on sobie 200 deputowanych, wybieranych na 4-letnią kadencję. 1 stycznia 1993 r. został przekształcony w Izbę Poselską na mocy nowej konstytucji Republiki Czeskiej;

b) Izba Ludowa Zgromadzenia Federalnego (Sněmovna lidu Federálního shromáždění) – jedna z dwóch równoprawnych izb parlamentu czechosłowackiego ustanowiona w 1969 r., liczyła sobie 200 deputowanych, przestała istnieć z dniem 1 stycznia 1993 r.wskutek podziału Czechosłowacji;

c) Izba Narodów Zgromadzenia Federalnego (Sněmovna národů Federálního shromáždění) – druga obok Izby Ludowej izba parlamentu federalnego, w której zasiadało 150 parlamentarzystów (po 75 z Republiki Czeskiej i Republiki Słowackiej).

Z uwagi na dynamiczne zmiany na scenie partyjnej (powstawanie i upadek poszczególnych ugrupowań) w pierwszej połowie lat 90. XX w. należy osobno przyjrzeć się wyborom z 1990 i 1992 r.

Kluczową kwestią w wyborach z 1990 r. wydaje się być stopień poparcia dla czterech ugrupowań. Po pierwsze, należy przyjrzeć się wielkości poparcia, jakie na Zaolziu uzyskało Forum Obywatelskie (Občanské fórum) jako główna antykomunistyczna i prodemokratyczna siła w tamtym okresie. Po drugie, trzeba zwrócić uwagę na skalę poparcia dla Komunistycznej Partii Czechosłowacji (Komunistická strana Československa). Obydwa wspomniane ugrupowania stały dokładnie po przeciwnych stronach politycznej barykady, ówczesne wybory stały się zaś czymś na wzór plebiscytu. Tymczasem na scenie politycznej pojawił się trzeci gracz – ugrupowanie o dość enigmatycznej nazwie: Ruch na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska (Hnutí za samosprávnou demokracii – Společnost pro Moravu a Slezsko). Była to partia typowo regionalna, której celem była decentralizacja państwa (w tym zmiana nazwy składowej federacji z „Republika Czeska” na „Republika Czeskomorawska”) i upodmiotowienie historycznych regionów (Morawy były do 1918 r. osobną ziemią koronną w ramach monarchii austriackiej). Wreszcie relewantnym podmiotem politycznym, który od 1990 r. cieszy się względnie wysokim poparciem (powyżej 5%) jest partia chadecka – Unia Chrześcijańska i Demokratyczna (Křesťanská a demokratická unie).

W wyborach do Czeskiej Rady Narodowej i Izby Narodów Forum Obywatelskie odnotowało na Zaolziu niższy wynik niż w skali ogólnokrajowej. Uwaga ta dotyczy zarówno „polskich” gmin, jak i całego powiatu frydecko-misteckiego oraz karwińskiego. Z drugiej jednak strony, jeśli przyjrzeć się wynikom skali poparcia dla FO w przypadku wyborów do Izby Ludowej – jest dokładnie na odwrót. Poparcie dla tej formacji jest tu wyraźnie większe (w przypadku „polskich” gmin) aniżeli w skali ogólnokrajowej. Przyczyną jest, jak można mniemać, fakt umieszczenia na liście wyborczej FO na odpowiednio wysokiej pozycji reprezentantki mniejszości polskiej – Danuty Branny, która uzyskała ostatecznie mandat poselski.

Tabela 20. Poparcie wyborcze dla Forum Obywatelskiego w wyborach parlamentarnych w 1990 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

Milíkov Milików

Košařiska Koszarzyska

Hrčava Herczawa

Česká republika Rep. Czeska

Okres Frýdek-Místek Powiat Frýdek-Místek

Okres Karvina Powiat Karwina

Czeska Rada Narodowa

45,62

47,2

48,86

49,5

45,56

38,52

Izba Ludowa ZF

63,16

62,2

56,25

53,1

56,37

48

Izba Narodów ZF

39,55

41,27

37,71

49,96

43,81

36,69

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

W przypadku Komunistycznej Partii Czechosłowacji warto odnotować fakt zdecydowanie niższego poparcia dla tej formacji i to zarówno w tzw. polskich gminach, jak i w Herczawie, co pozwala postawić hipotezę, że zmienną niezależną jest w omawianej kwestii raczej konserwatywny i chrześcijański charakter lokalnych społeczności zamieszkujących południową część Zaolzia.

Tabela 21. Poparcie wyborcze dla Komunistycznej Partii Czechosłowacji w wyborach parlamentarnych w 1990 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

Milíkov Milików

Košařiska Koszarzyska

Hrčava Herczawa

Česká republika Rep. Czeska

Okres Frýdek-Místek Powiat Frýdek-Místek

Okres Karvina

Powiat Karwina

Czeska Rada Narodowa

6

4

5,68

13,24

11,6

15,64

Izba Ludowa ZF

8,25

5,12

4,55

13,4

11,66

15,87

Izba Narodów ZF

9,92

7,14

6,86

13,8

13,21

18,25

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

W omawianym przypadku rysuje się dość wyraźny podział na południową (zachowawczą i konserwatywną, z niewielkim odsetkiem ludności napływowej) i północną (lewicową, ze znaczącym odsetkiem ludności napływowej) część Zaolzia. Mieszkańcy południowego, rolniczo-góralskiego Zaolzia okazali co prawda wyraźnie mniejsze niż średnia ogólnokrajowa poparcie dla partii komunistycznej (w wyborach do Czeskiej Rady Narodowej), jednakże nie wiązało się to automatycznie ze wzrostem poparcia dla Forum Obywatelskiego. Raptem tylko w dwóch gminach odnotowano większe o ponad 5% poparcie dla tej formacji (względem wyniku ogólnokrajowego). Z kolei mieszkańcy północnego przemysłowego Zaolzia wykazali wyraźnie mniejsze poparcie dla Forum Obywatelskiego, jednak w większości gmin odnotowano wyraźnie większe niż w skali państwa poparcie dla partii komunistycznej. W pięciu (na trzynaście gmin powiatu karwińskiego niemal tożsamego z zasięgiem północnego Zaolzia) Forum Obywatelskie odnotowało wynik niższy o ok. 15% od wyniku ogólnokrajowego, w dalszych czterech niższy o ok. 10%, w żadnej zaś ze wspomnianych trzynastu gmin poparcie dla Forum Obywatelskiego nie osiągnęło poziomu wyniku ogólnokrajowego. Za to w dziewięciu na trzynaście gmin północnego Zaolzia Komunistyczna Partia Czechosłowacji odnotowała wynik powyżej średniej ogólnopaństwowej. W jednej z gmin partia komunistyczna uzyskała wynik o ok. 10% lepszy, w innej o prawie 15%.

Tabela 22. Poparcie dla Forum Obywatelskiego i Komunistycznej Partii Czechosłowacji w poszczególnych gminach Zaolzia w wyborach do Czeskiej Rady Narodowej w 1990 r. (%)

Gmina

OF

KSČ

Powiat Frydek-Mistek

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

34,49

17,76

Hnojnik/Gnojnik

46,76

8,16

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

34,33

19,1

Hrčava/Herczawa

48,86

5,68

Jablunkov/Jabłonków

44,89

5,78

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

55,97

9,35

Košařiska/Koszarzyska

47,2

4

Milíkov/Milików

45,62

6

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

42,36

4,6

Nýdek/Nydek

55,14

8,03

Třinec/Trzyniec

48,81

9,68

Powiat Karwina

Albrechtice/Olbrachcice

34,33

14,57

Bohumín/Bogumin

42,58

13,05

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

46,88

8,95

Dětmarovice/Dziećmorowice

34,82

16,02

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

38,24

13,78

Havířov/Hawierzów

40,33

16,97

Karviná/Karwina

35,12

17,35

Orlová/Orłowa

33,11

15,2

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

38,08

10,13

Petřvald/Pietwałd

31,06

23,67

Rychvald/Rychwałd

38,39

17,12

Stonava/Stonawa

39,45

16,33

Těrlicko/Cierlicko

44,34

11,14

REPUBLIKA CZESKA

49,5

13,24

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020]

Bardzo interesujące i dające wiele do myślenia są wyniki poparcia dla regionalnego ugrupowania o nazwie Ruch na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska (HSMS). W tzw. polskich gminach odnotowało ono ponad dwukrotnie wyższe poparcie aniżeli w skali ogólnokrajowej i nieco wyższe niż w skali całego powiatu. Co ciekawe, wynik, jaki wspomniana partia odnotowała w Herczawie, jest zbliżony do wyniku ogólnokrajowego.

Tabela 23. Poparcie wyborcze dla Ruchu na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska w wyborach parlamentarnych w 1990 r.w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

Milíkov Milików

Košařiska Koszarzyska

Hrčava Herczawa

Česká republika Rep. Czeska

Okres Frýdek-Místek Powiat Frýdek-Místek

Okres Karvina Powiat Karwina

Czeska Rada Narodowa

23,05

25,6

13,7

10,03

20,81

26,46

Izba Ludowa ZF

14,11

15,75

7,39

7,89

13,54

19,53

Izba Narodów ZF

24,49

19,84

10,86

9,1

20,03

24,68

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

Specyfikę „polskich” czy raczej szerzej – południowo-zaolziańskich gmin widać także w przypadku głosowania na partię chrześcijańsko-demokratyczną – Unię Chrześcijańską i Demokratyczną. Zarówno w „polskich” gminach, jak i w Herczawie cieszyła się ona ponad dwukrotnie większym poparciem aniżeli w skali ogólnokrajowej czy nawet w skali powiatu. Wyjątek stanowiło głosowanie do Izby Ludowej i najprawdopodobniej wynikało z głosowania na polską kandydatkę (Danuta Branna), która startowała z listy Forum Obywatelskiego.

Tabela 24. Poparcie wyborcze dla Unii Chrześcijańskiej i Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1990 r.w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

Milíkov Milików

Košařiska Koszarzyska

Hrčava Herczawa

Česká republika Rep. Czeska

Okres Frýdek-Místek Powiat Frýdek-Místek

Okres Karvina Powiat Karwina

Czeska Rada Narodowa

20,41

11,6

24,4

8,42

10,85

6,62

Izba Ludowa ZF

10,05

7,09

27,27

8,69

9,05

5,5

Izba Narodów ZF

21,27

14,29

35,43

8,75

11,87

7,4

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

W wyborach parlamentarnych w 1992 r. wystartowało znacznie więcej ugrupowań politycznych, przy czym zaledwie kilka przekroczyło próg wyborczy (%). Należy w tym miejscu zauważyć, że w związku z nowym podziałem administracyjnym, w poniższym zestawieniu uwzględniono jedną „polską” (Gródek) i dwie „czeskie” gminy (Toszonowice Dolne, Dobracice), które od tych wyborów stały się osobnymi okręgami wyborczymi.

Po raz kolejny okazało się, że kojarzona ze starym reżimem partia komunistyczna KSČM (startująca w koalicji z partią Demokratická levice ČSFR pod nazwą Lewy Blok) nie cieszyła się zbyt dużym poparciem zarówno mieszkańców „polskich” gmin (średnia: 7,39%), jak i „czeskich” (średnia: 9,72%). Koalicja ta odnotowała w tych sześciu gminach o kilka procent niższe poparcie niż w skali państwa (14,27%). Z drugiej strony należy zauważyć, że wynik uzyskany na poziomie powiatu frydecko-misteckiego był już zbliżony do wyniku ogólnokrajowego, natomiast wynik uzyskany przez komunistów w powiecie karwińskim (północne Zaolzie) był o ponad 5% wyższy niż w skali państwa.

Tabela 25. Poparcie wyborcze dla Koalicji Lewy Blok w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

H-G

M

K

DT

D

H

ČR

OFM

OK

Czeska Rada Narodowa

8,37

7,56

3,56

10,24

9,92

8,88

14,05

13,1

19,68

Izba Ludowa ZF

10,5

9,07

5,31

12,05

10,45

7,06

14,27

13,81

20,11

Izba Narodów ZF

9,02

8,75

4,41

11,38

9,27

8,19

14,48

13,31

19,65

Średnia

9,30

8,46

4,43

11,22

9,88

8,04

14,27

13,41

19,81

H-G – Hrádek/Gródek, M – Milíkov/Milików, K – Košařiska/Koszarzyska, DT – Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne, D – Dobratice/Dobracice, H – Hrčava/Herczawa, ČR –

Česká republika/ Rep. Czeska, OFM – Okres Frýdek-Místek/ Powiat Frýdek-Místek, OK – Okres Karvina/ Powiat Karwina

Wybierany organ

„Polskie” gminy

„Czeskie” gminy

Czeska Rada Narodowa

6,50

9,68

Izba Ludowa Zgromadzenia Federalnego

8,29

9,85

Izba Narodów Zgromadzenia Federalnego

7,39

9,61

Średnia

7,39

9,72

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 20.11.2020].

Rysunek 12. Poparcie wyborcze dla Koalicji Lewy Blok w wyborach parlamentarnych w 1992 r.w wybranych gminach Zaolzia (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

Podobna tendencja, choć już nie tak wyrazista, ma miejsce w przypadku czeskiej socjaldemokracji – ČSSD (Česká strana sociálně demokratická – Czeska Partia Socjaldemokratyczna), która w późniejszym okresie, w odróżnieniu od KSČM, zyska o wiele większe poparcie w wyborach.

Tabela 26. Poparcie wyborcze dla Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 r.w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

H-G

M

K

DT

D

H

ČR

OFM

OK

Czeska Rada Narodowa

3,83

4,41

7,56

4,22

5,12

4,73

6,53

6,5

8,63

Izba Ludowa ZF

3,8

2,98

6,64

4,22

5,68

5,88

7,67

6,65

9,04

Izba Narodów ZF

4,41

4,5

6,61

5,39

6,96

7,02

6,8

7,18

10,04

Średnia:

4,01

3,96

6,94

4,61

5,92

5,88

7,00

6,78

9,24

H-G – Hrádek/Gródek, M – Milíkov/Milików, K – Košařiska/Koszarzyska, DT – Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne, D – Dobratice/Dobracice, H – Hrčava/Herczawa, ČR – Česká republika/ Rep. Czeska, OFM – Okres Frýdek-Místek/ Powiat Frýdek-Místek, OK – Okres Karvina/Powiat Karwina

Wybierany organ

„Polskie” gminy

„Czeskie” gminy

Czeska Rada Narodowa

5,27

4,69

Izba Ludowa Zgromadzenia Federalnego

4,47

5,26

Izba Narodów Zgromadzenia Federalnego

5,17

6,46

Średnia

4,97

5,47

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

Rysunek 13. Poparcie wyborcze dla Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Prawicowa i konserwatywna koalicja ODS + KDS (Občanská demokratická strana – Obywatelska Partia Demokratyczna + Křesťanskodemokratická strana – Partia Chrześcijańskodemokratyczna) zarówno w „polskich” gminach, jak i w Herczawie (a także w powiecie) odnotowała wyraźnie lepszy wynik wyborczy aniżeli w skali całego państwa. ODS jeszcze tylko w 1996 r. cieszyła się na tych terenach wyższym niż ogólnokrajowa średnia poparciem, by następnie odnotowywać wyniki znacząco poniżej tej średniej. Należy też zauważyć, że o ile wcześniej omawiane ugrupowania lewicowe cieszyły się nieco większym poparciem mieszkańców gmin „czeskich”, o tyle w tych wyborach centroprawicowa koalicji cieszyła się kilkuprocentowo większym poparciem w gminach „polskich”. W poniższym zestawieniu widać także wyraźną różnicę między powiatami południowego (Frydek-Mistek) i północnego (Karwina) Zaolzia.

Tabela 27. Poparcie wyborcze dla Koalicji ODS i KDS w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierny organ

H-G

M

K

DT

D

H

ČR

OFM

Ok.

Czeska Rada Narodowa

40,9

35,3

39,1

37,95

31,78

38,4

29,73

34,6

25,33

Izba Ludowa ZF

52,3

48,2

52,21

39,76

41,47

53,53

33,9

44,97

33,93

Izba Narodów ZF

41,58

38,5

42,29

34,73

30,76

38,01

33,43

35,28

25,5

Średnia

44,93

40,67

44,53

37,48

34,67

43,31

32,35

38,28

28,25

H-G – Hrádek/Gródek, M – Milíkov/Milików, K – Košařiska/Koszarzyska, DT – Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne, D – Dobratice/Dobracice, H – Hrčava/Herczawa, ČR – Česká republika/ Rep. Czeska, OFM – Okres Frýdek-Místek/ Powiat Frýdek-Místek, OK – Okres Karvina/ Powiat Karwina

Wybierany organ

„Polskie” gminy

„Czeskie” gminy

Czeska Rada Narodowa

38,43

36,04

Izba Ludowa ZF

50,90

44,92

Izba Narodów ZF

40,79

34,50

Średnia

43,38

38,49

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 14. Poparcie wyborcze dla Koalicji ODS i KDS w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

Relatywnie wysokie poparcie nadal odnotował Ruch na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska. I choć w tych wyborach na interesującym nas obszarze zebrał ok. 50% mniej głosów aniżeli w wyborach w 1990 r., to nadal było to zdecydowanie wyższe poparcie w porównaniu z wynikiem, jaki ta partia uzyskała w skali ogólnokrajowej. Podobnie jak w przypadku koalicji ODS + KDU, także i w tym przypadku ugrupowanie to, noszące znamiona partii regionalnej, cieszyło się nieco większym (prawie 4%) poparciem w „polskich” gminach południowego Zaolzia i zdecydowanie wyższym (11,8% do 5%) w stosunku do wyniku ogólnokrajowego.

Tabela 28. Poparcie wyborcze dla Ruchu na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska w wyborach parlamentarnych w 1992 r.w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

H-G

M

K

DT

D

H

ČR

OFM

OK

Czeska Rada Narodowa

13,7

13,3

12,8

9,64

9,3

9,47

5,87

10,6

11,99

Izba Ludowa ZF

7,9

9,32

10,18

9,04

7,22

5,88

4,23

7,68

8,99

Izba Narodów ZF

11,92

11,63

15,42

10,78

7,88

9,94

4,9

9,47

10,94

Średnia

11,17

11,42

12,80

9,82

8,13

8,43

5,00

9,25

10,64

H-G – Hrádek/Gródek, M – Milíkov/Milików, K – Košařiska/Koszarzyska, DT – Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne, D – Dobratice/Dobracice, H – Hrčava/Herczawa, ČR – Česká republika/ Rep. Czeska, OFM – Okres Frýdek-Místek/ Powiat Frýdek-Místek, OK – Okres Karvina/ Powiat Karwina

Wybierany organ

„Polskie” gminy

„Czeskie” gminy

Czeska Rada Narodowa

13,27

9,47

Izba Ludowa Zgromadzenia Federalnego

9,13

7,38

Izba Narodów Zgromadzenia Federalnego

12,99

9,53

Średnia:

11,8

8,79

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dpstęp: 21.11.2020].

Rysunek 15. Poparcie wyborcze dla Ruchu na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska w wyborach parlamentarnych w 1992 r.w wybranych gminach Zaolzia (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

Z kolei KDU-ČSL (Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová – Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna – Czechosłowacka Partia Ludowa) w 1992 r.w „polskich” gminach nie odnotowała tak dobrego wyniku jak w wyborach w 1990 r. Trzykrotnie wyższe poparcie ugrupowanie to odnotowało w „czeskich” gminach Zaolzia. Wynik uzyskany w „polskich” gminach był natomiast zbliżony do wyniku ogólnokrajowego (5,72% do 6,11%). Warto zwrócić uwagę na te właśnie wyniki, albowiem w kolejnych latach sytuacja zmieni się diametralnie – partia chadecka będzie zdobywać coraz większe poparcie w „polskich” gminach i tracić je w „czeskich”.

Tabela 29. Poparcie wyborcze dla Unii Chrześcijańskiej i Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Wybierany organ

H-G

M

K

DT

D

H

ČR

OFM

OK

Czeska Rada Narodowa

3,73

10,7

6,22

16,06

20,16

14,7

6,28

7,84

3,59

Izba Ludowa ZF

2,4

5,59

7,08

16,27

18,89

14,12

5,98

6,57

3,01

Izba Narodów ZF

3,31

8

4,41

16,17

22,72

12,87

6,08

7,74

3,57

Średnia:

3,15

8,10

5,90

16,17

20,59

13,90

6,11

7,38

3,39

H-G – Hrádek/Gródek, M – Milíkov/Milików, K – Košařiska/Koszarzyska, DT – Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne, D – Dobratice/Dobracice, H – Hrčava/Herczawa, ČR – Česká republika/ Rep. Czeska, OFM – Okres Frýdek-Místek/ Powiat Frýdek-Místek, OK – Okres Karvina/ Powiat Karwina

Wybierany organ

„Polskie” gminy

„Czeskie” gminy

Czeska Rada Narodowa

6,88

16,97

Izba Ludowa ZF

5,02

16,43

Izba Narodów ZF

5,24

16,88

Średnia

5,72

16,76

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 16. Poparcie wyborcze dla Unii Chrześcijańskiej i Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 r. w wybranych gminach Zaolzia (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

5.4. Wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej

Izbę Poselską Parlamentu Republiki Czeskiej (Poslanecká sněmovna Parlamentu České republiky), t. izbę niższą czeskiego parlamentu, tworzy 200 przedstawicieli wybieranych raz na 4 lata w wyborach powszechnych, systemem proporcjonalnym (głosowanie na listy). Liczbę mandatów przypadających na poszczególne okręgi wyborcze ustala Czeska Komisja Wyborcza. Obowiązuje tzw. klauzula zaporowa ustanawiająca próg 5% głosów zdobytych w skali całego państwa dla danej partii politycznej (ruchu politycznego), 7% dla koalicji dwóch partii (ruchów politycznych), 9% dla trzech i 11% dla czterech i więcej. Podział mandatów dokonywany jest w okręgach wyborczych według metody Hegenbacha-Bischoffa[105].

Przechodząc do analizy wyników wyborczych w odniesieniu do niższej izby parlamentu czeskiego – Izby Poselskiej, perspektywa ponad dwóch dekad, w trakcie których odbyło się siedem wyborów (1996, 1998, 2002, 2006, 2010, 2013, 2017), wydaje się być wystarczająca dla dokonania pewnego bilansu w odniesieniu do preferencji wyborczych mieszkańców Zaolzia, ze szczególnym uwzględnieniem gmin ze znaczącym odsetkiem ludności polskiej. Opisana wcześniej koncepcja badania statystycznego obejmuje kilka wymiarów analizy. Z jednej strony operować będziemy na mikroskali – sześciu gminach o istotnie różnych cechach etnicznych – pierwszą trójkę stanowią gminy, w których Polacy stanowią 1/3 mieszkańców wg spisu powszechnego z 2001 r. (faktycznie należałoby do tej kwoty doliczyć zapewne niemały odsetek osób pochodzenia polskiego), drugą trójkę zaś gminy o znikomym odsetku populacji identyfikującej się z narodem polskim (ze zdecydowana przewagą etnosu czeskiego). Z drugiej strony, mając świadomość arbitralności takiego zestawienia, które bazując wyłącznie na wynikach spisu powszechnego i nieuwzględniającego innych – być może ważniejszych niż etniczne – charakterystyk badanej populacji, zdecydowaliśmy się poszerzyć terytorialny obszar analiz o większą liczbę gmin „polskich” i „czeskich” zdefiniowanych zarówno na podstawie spisu z 2011 r., jak i spisu z 1921 r. (wyniki uzyskane w tym segmencie analiz, stanowić mają w założeniu wskaźnik korygujący dla wyników uzyskanych w mikroskali). Mając ponadto świadomość zasadniczego zróżnicowania regionu w aspekcie społeczno-ekonomicznym i kulturowo-demograficznym, wyróżniliśmy trzy obszary w ramach Zaolzia: część północną – górniczo-przemysłową, silnie zurbanizowaną o dużym odsetku ludności napływowej (procesy imigracji sięgające XIX w.) oraz część południową – rolniczo-pasterską, wiejską i małomiasteczkową o zdecydowanie mniejszym odsetku ludności napływowej w perspektywie ostatnich 100 lat, która to część dodatkowo postanowiono podzielić na dwie części – tzw. Góralszczyznę – kilka gmin położonych w Beskidach na styku granicy polsko-czesko-słowackiej oraz resztę obejmującą pozagórskie, lecz niewchodzące jeszcze w skład północnej, górniczo-przemysłowej części.

Z racji tego, że w polu naszego zainteresowania są głównie trendy dające się uchwycić w odniesieniu do preferencji wyborczych, swoją uwagę skoncentrowaliśmy na tych ugrupowaniach politycznych, które cechuje wysoki stopień relewancji wyborczej. Analizie statystycznej poddano zatem głosy wyborcze oddane na cztery partie polityczne, które nieprzerwanie funkcjonują w czeskim systemie politycznym od połowy lat 90. XX w., i które w kolejnych wyborach uzyskiwały minimum 5% poparcia społecznego (posiadały swoją reprezentację parlamentarną). Są to:

– Czeska Partia Socjaldemokratyczna (ČSSD – Česká strana sociálně demokratická), największa czeska partia lewicowa, nawiązująca do przedwojennych tradycji czechosłowackiej partii socjaldemokratycznej, odżegnująca się od jakichkolwiek związków z czechosłowacką czy czeską partią komunistyczną. Część założycieli ČSSD działała w ramach Forum Obywatelskiego; kluczową postacią tej formacji był premier (1998–2002) i prezydent Republiki Czeskiej (od 2013) Miloš Zeman. Polskim odpowiednikiem tej partii mogłaby być reaktywowana w 1987 r. Polska Partia Socjalistyczna, przy czym nie uzyskała ona większego poparcia społecznego, wskutek czego lewa strona sceny politycznej została skutecznie zdominowana przez postkomunistyczny Sojusz Lewicy Demokratycznej;

– Obywatelska Partia Demokratyczna (ODS – Občanská demokratická strana), konserwatywno-liberalna, czeska partia prawicowa, powstała po rozpadzie Forum Obywatelskiego; jej założycielem i wieloletnim liderem był premier (1992–1998) i prezydent (2003–2013) Republiki Czeskiej Václav Klaus. Teoretycznie jej odpowiednikiem na gruncie polskim mógłby być Kongres Liberalno-Demokratyczny, ale z uwagi na jego kruchość instytucjonalną i nietrwałość (1990–1994) trudno uznać to porównanie za uprawnione;

– Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna – Czechosłowacka Partia Ludowa (KDU-ČSL – Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová), czeska partia chrześcijańsko-demokratyczna nawiązująca do tradycji swojej poprzedniczki z okresu tzw. Pierwszej Republiki. Do 2006 r. KDU-ČSL wielokrotnie wchodziła w skład różnych rządów, zarówno centroprawicowych, jak i centrolewicowych. W 2009 r. w wyniku różnych afer korupcyjnych, część jej działaczy odeszła z partii i znalazła się wśród założycieli nowego ugrupowania TOP 09. W efekcie w wyborach w 2010 r. partia nie przekroczyła w skali państwa progu 5% poparcia i nie dostała się do parlamentu (na Zaolziu w większości gmin przekroczyła jednak ten próg). Od 2013 r. jej przedstawiciele ponownie zasiadają w parlamencie, choć jej poparcie ledwo przekracza w skali państwa granicę 5%. Pod względem stawianych sobie celów oraz zważywszy na swój elektorat ugrupowanie to przypomina Polskie Stronnictwo Ludowe w Polsce;

– Komunistyczna Partia Czech i Moraw (KSČM – Komunistická strana Čech a Moravy) powstała w marcu 1990 r. jako organizacja terytorialna Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Podobnie jak w Polsce Sojusz Lewicy Demokratycznej jest partią postkomunistyczną, która w odróżnieniu od SLD nigdy nie wchodziła w skład gabinetu rządowego z uwagi na niepisane porozumienie pozostałych niepostkomunistycznych partii o izolowaniu tego bytu politycznego. W odróżnieniu od SLD cechuje ją silny antyamerykanizm i eurosceptycyzm, a także zasadnicza niezgoda na funkcjonowanie gospodarki wolnorynkowej.

Charakterystykę popierania w wyborach ww. partii politycznych postanowiono uzupełnić o analizę poparcia wyborczego dla partii ANO 2011, będącej u swych źródeł i założeń ugrupowaniem antysystemowym, budującym swoje poparcie wyborcze na fali niezadowolenia z funkcjonowania systemu partyjnego, którego filarami były wspomniane wcześniej partie polityczne.

W dalszej części omówione zostaną preferencje wyborcze względem wskazanych pięciu partii politycznych na przestrzeni ostatnich dwóch dekad, by na zakończenie dokonać syntetycznego podsumowania pełniącego w pewnej mierze funkcję propozycji scenariusza do wywiadów pogłębionych.

5.4.1. Czeska Partia Socjaldemokratyczna

Czeska Partia Socjaldemokratyczna, począwszy od 1996 r. aż do wyborów w 2017 r., gdy poniosła sromotną porażkę, w skali ogólnokrajowej cieszyła się poparciem wyborczym ponad 20%, w szczytowym okresie (1998–2006) zaś ponad 30%. We wszystkich bez wyjątku wyborach partia ta na Zaolziu cieszyła się znacząco wyższym niż w skali ogólnokrajowej poparciem wyborczym, zwłaszcza w północnej części regionu (powiat karwiński), gdzie w latach 1998 i 2006 r. sięgało blisko 50%. Nie jest to szczególnie zaskakujące zważywszy na strukturę społeczno-ekonomiczną tej części Zaolzia (region przemysłowy, górniczy, środowisko robotnicze, relatywnie wysoki poziom bezrobocia), która od XIX w. stanowiła naturalne zaplecze dla partii lewicowych (socjaldemokratycznych i komunistycznych). Dziwić natomiast może wyższe niż w skali państwa poparcie dla tej formacji na obszarze tzw. Góralszczyzny, zdominowanej przez ludność wiejską, dość konserwatywną i to niezależnie od afiliacji etnicznej. Co ciekawe, to właśnie na terenach południowego Zaolzia spadek poparcia dla ČSSD nie był tak drastyczny nie tylko w odniesieniu do wyniku ogólnokrajowego, ale także powiatu karwińskiego stanowiącego prawdziwy bastion tej formacji, w którym w latach 1996–2006 partia ta odnotowywała dużo wyższe poparcie niż na obszarze tzw. Góralszczyzny.

Rysunek 17. Poparcie wyborcze dla ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 r.

Tabela 30. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

Republika Czeska

26,44

32,31

30,20

32,32

22,08

20,45

7,27

Powiat Frydek-Mistek

33,49

39,88

35,76

40,56

29,19

26,06

9,16

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

41,68

46,90

40,21

47,69

36,32

31,76

9,98

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

29,38

37,37

32,53

41,76

33,08

28,66

10,06

Góralszczyzna

26,82

35,61

31,28

44,72

36,99

32,06

12,28

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 18. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Porównując wielkość poparcia dla ČSSD w „polskich” i „czeskich” gminach, właściwie nie zauważamy istotnych różnic (nie licząc lat 1996, 1998, 2006 i 2017, ale tylko w odniesieniu do sześciu wybranych gmin „polskich” i „czeskich”). Być może można mówić o różnych motywacjach wyboru tej opcji politycznej wśród ludności polskiej i czeskiej, jakkolwiek informacji na ten temat nie da się wyczytać z dostępnych zestawień statystycznych, co uzasadnia potrzebę przeprowadzenia badań jakościowych.

Tabela 31. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Wyszczególnienie

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

„Polskie” gminy 2011 (3)

31,61

39,47

30,85

48,41

35,96

35,52

12,78

„Czeskie” gminy 2011 (3)

25,95

31,02

32,06

43,16

37,70

35,70

8,68

„Polskie” gminy 2011 (20)

32,15

39,74

33,00

44,08

34,98

29,98

10,78

”Czeskie” gminy 2011 (14)

35,03

40,28

35,13

42,07

32,82

29,01

8,64

„Polskie” gminy 1921 (20)

31,07

38,94

33,50

43,23

33,88

29,21

10,96

„Czeskie” gminy 1921 (16)

34,00

40,36

34,43

41,43

32,20

28,00

8,16

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 19. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

5.4.2. Obywatelska Partia Demokratyczna

Podobnie jak ČSSD prawicowa Obywatelska Partia Demokratyczna (ODS) cieszyła się w latach 1996–2010 ponad 20-procentowym poparciem w skali państwa, w wyborach w 1996 r. uzyskując prawie 30%, zaś w 2006 r. przekraczając 35% poparcia. Wcześniej jednak niż ČSSD, bo już w 2013 r. odnotowała gwałtowny spadek popularności. Należy zauważyć, że na terenach Zaolzia tylko w jednych wyborach i to nieznacznie uzyskała ona wynik lepszy niż w skali państwa (1996, powiat frydecko-mistecki). W każdych wyborach formacja ta w północnej części regionu (powiat karwiński) osiągała natomiast znacząco niższe poparcie niż w skali całej Rep. Czeskiej (w 1998 r. o ponad 10 punktów procentowych niższe, w 2006 r. ponad 13 punktów niższe, natomiast w wyborach w 2017 r. co prawda tylko ponad 5% niższe, lecz wówczas była to już niespełna połowa wyniku osiągniętego w skali państwa. Podobna tendencja, może nieco mniej wyraźna, miała miejsce w południowej części regionu, także na terenach Góralszczyzny, z jednym zdumiewającym wyjątkiem, gdy w 1996 r. ODS uzyskało tam prawie 37-procentowe poparcie (w skali państwa niespełna 30%). Niemniej w każdych kolejnych wyborach był to już wynik znacząco gorszy od średniej ogólnokrajowej.

Rysunek 20. Poparcie wyborcze dla ODS w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 r.

Tabela 32. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

Republika Czeska

29,62

27,74

24,47

35,38

20,22

7,72

11,32

Powiat Frydek-Mistek

29,84

21,74

18,92

27,69

17,50

5,38

7,42

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

22,43

16,99

15,65

22,00

13,55

4,15

5,49

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

32,50

19,32

16,17

23,01

15,75

5,21

7,02

Góralszczyzna

36,69

19,63

15,89

21,13

14,27

5,59

6,21

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 21. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Podobnie jak w przypadku poparcia dla ČSSD kryterium etniczne nie wydaje się odgrywać większej roli jako zmienna niezależna. Poparcie uzyskiwane w „polskich” i „czeskich” gminach kształtuje się na ogół na podobnym poziomie, z jednym wyjątkiem, a mianowicie wyborów w 1996 r., gdzie w 20 gminach o znaczącym odsetku ludności polskiej partia ta zdobyła o ponad 6 punktów procentowych wyższe poparcie aniżeli w 14 gminach o znikomym odsetku polskich mieszkańców. Tę samą tendencję zaobserwowano, stosując dodatkowe kryterium, tj. wyników spisu ludności z 1921 r.

Tabela 33. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Wyszczególnienie

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

„Polskie” gminy 2011 (3)

35,34

18,62

15,13

21,74

12,83

5,84

7,79

„Czeskie” gminy 2011 (3)

35,34

22,99

19,17

19,25

15,03

4,92

4,63

„Polskie” gminy 2011 (20)

31,38

16,97

14,63

21,55

14,80

4,89

6,42

„Czeskie” gminy 2011 (14)

25,77

19,31

17,27

22,61

15,17

4,74

6,43

„Polskie” gminy 1921 (20)

31,96

17,90

15,81

23,14

15,50

5,65

6,86

„Czeskie” gminy 1921 (16)

26,40

18,83

16,46

22,38

14,98

4,68

6,61

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp:21.11.2020].

Rysunek 22. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

5.4.3. Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna – Czechosłowacka Partia Ludowa

Partią, o najbardziej (obok KSČM, o której w dalszej kolejności) zróżnicowanym poparciu wyborczym w skali regionu jest Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna – Czechosłowacka Partia Ludowa. Po pierwsze, w południowej części regionu uzyskiwała ona we wszystkich wyborach dwu- lub nawet trzykrotnie wyższe poparcie wyborcze niż w części północnej (powiat karwiński). To samo należy stwierdzić o różnicy między powiatami: karwińskim i frydecko-misteckim. Po drugie, na południowym Zaolziu stanowiącym wschodnią część powiatu frydecko-misteckiego KDU-ČSL odnotowuje zdecydowanie wyższe poparcie niż w zachodniej części powiatu. Po trzecie, w latach 1998, 2006, 2010, 2013 na terenach południowego Zaolzia uzyskała ona dwukrotnie wyższe, a w 2017 r. trzykrotnie wyższe (!) poparcie aniżeli w skali całej Republiki Czeskiej. Prawdziwym bastionem i zapleczem wyborczym tej formacji jest zwłaszcza tzw. Góralszczyzna, na terenach której uzyskiwała ona rekordowe w skali województwa morawsko-śląskiego wyniki wyborcze.

Rysunek 23. Poparcie wyborcze dla KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 r.

Tabela 34. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

Republika Czeska

8,08

9,00

14,27

7,22

4,39

6,78

5,80

Powiat Frydek-Mistek

9,44

11,81

14,84

9,90

7,01

10,41

9,63

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

4,39

5,99

8,69

4,61

3,15

5,01

4,89

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

13,37

19,26

20,21

14,65

9,97

15,91

15,46

Góralszczyzna

15,26

22,27

22,65

16,46

10,61

17,95

17,95

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 24. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Tabela 35. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Wyszczególnienie

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

„Polskie” gminy 2011 (3)

10,83

18,39

18,04

12,01

7,28

14,13

14,66

„Czeskie” gminy 2011 (3)

14,67

19,73

17,34

12,83

6,90

10,89

10,80

„Polskie” gminy 2011 (20)

7,19

13,79

20,43

14,35

9,46

15,53

15,61

„Czeskie” gminy 2011 (14)

9,65

12,00

12,39

8,74

5,74

7,70

7,10

„Polskie” gminy 1921 (20)

12,38

19,18

20,42

14,25

9,34

16,00

16,41

„Czeskie” gminy 1921 (16)

10,42

13,03

13,51

9,95

6,75

9,36

8,82

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Porównując poparcie, jakie KDU-ČSL uzyskiwała w „polskich” i „czeskich” gminach, że o ile w pierwszych wyborach (1996) formacja ta cieszyła się większym poparciem w gminach o znikomym odsetku ludności polskiej, o tyle we wszystkich kolejnych wyborach wyraźnie widać, że ta chadecka partia cieszy się zdecydowanie większym poparciem w „polskich” gminach. Częściowym wytłumaczeniem tego fenomenu może być fakt, iż Polacy zajmują w Republice Czeskiej pierwsze miejsce w rankingu narodowości o największym odsetku osób wierzących, a poza tym Zaolzie, zwłaszcza jego południowa część, zamieszkiwane jest przez dość konserwatywną społeczność.

Rysunek 25. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

5.4.4. Komunistyczna Partia Czech i Moraw

Poparcie dla Komunistycznej Partii Czech i Moraw jest w skali regionu równie zróżnicowane jak w przypadku partii chadeckiej. Cieszy się ona wyraźnie większym poparciem w północnej części regionu (powiat karwiński), gdzie uzyskuje kilka punktów procentowych więcej aniżeli na południu oraz w skali całego państwa. Przede wszystkim jednak daje się zauważyć znacząca różnica pomiędzy konserwatywną Góralszczyzną, gdzie partia komunistyczna uzyskiwała we wszystkich wyborach wyniki zdecydowanie poniżej średniej ogólnokrajowej, a zagłębiem karwińskim, silnie uprzemysłowionym i zurbanizowanym.

Rysunek 26. Poparcie wyborcze dla KSČM w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 r.

Tabela 36. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

Republika Czeska

10,33

11,03

18,51

12,81

11,27

14,91

7,76

Powiat Frydek-Mistek

8,52

9,79

17,92

11,62

10,75

15,27

7,58

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

11,14

13,3

25,83

16,96

15,02

21,66

10,67

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

5,94

7,73

15,51

8,87

8,81

12,08

6,21

Góralszczyzna

4,00

6,09

12,85

6,66

7,88

10,29

4,85

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 27. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Porównując ze sobą wyniki, jakie uzyskała KSČM w gminach zamieszkanych przez znaczący odsetek ludności polskiej z gminami o znikomym odsetku Polaków, na podstawie danych ze spisów z 2011 i 1921 r. można zaobserwować wyraźnie większe poparcie dla partii komunistycznej w gminach „czeskich”.

Tabela 37. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Wyszczególnienie

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

„Polskie” gminy 2011 (3)

3,88

7,28

13,64

7,05

9,17

12,63

5,20

„Czeskie” gminy 2011 (3)

5,31

7,10

16,06

8,30

7,98

11,20

4,85

„Polskie” gminy 2011 (20)

5,98

7,51

15,31

9,29

9,36

12,72

6,14

„Czeskie” gminy 2011 (14)

10,08

12,95

23,93

15,06

13,57

18,80

9,09

„Polskie” gminy 1921 (20)

5,62

6,97

14,66

8,67

8,95

12,20

5,82

„Czeskie” gminy 1921 (16)

9,87

11,99

23,32

14,54

12,98

18,43

8,97

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 28. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

5.4.5. ANO 2011

Poparcie dla ANO 2011 na Zaolziu w stosunku do wyniku uzyskanego przez tę partię było zasadniczo różne w 2013 i 2017 r. W pierwszych wyborach parlamentarnych, w których ANO 2011 wystawiło swoich kandydatów, poparcie zarówno w północnej, jak i południowej części Zaolzia było o ok. 3 punkty procentowe niższe od „średniej krajowej”. Na terenach tzw. Góralszczyzny było to niemal 5 punktów procentowych mniej. Sytuacja diametralnie zmieniła się w 2017 r., gdy ANO 2011 w gminach północnego Zaolzia otrzymało poparcie wyższe o 8 punktów procentowych od wyniku ogólnokrajowego. Ponieważ partia startowała jak dotąd raptem w dwóch wyborach parlamentarnych, trudno w tym przypadku stwierdzić jakąś tendencję, choć wydaje się, że stronnicy partii skoncentrowani są głównie w dwóch województwach –ustackim i morawskośląskim, w tym na terenach północnego Zaolzia.

Rysunek 29. Poparcie wyborcze dla ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 r.

Tabela 38. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Obszar

2013

2017

Republika Czeska

18,65

29,64

Powiat Frydek-Mistek

18,26

34,19

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

15,98

37,66

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

15,19

31,30

Góralszczyzna

13,96

30,68

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 30. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996–2017 na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Podobnie jak w przypadku ČSSD trudno jest mówić o jakichś istotniejszych różnicach występujących między „polskimi” i „czeskimi” gminami w odniesieniu do poparcia wyborczego dla ANO 2011. Niewielka przewaga po stronie gmin „czeskich” udzielających większego poparcia ANO 2011, nie pozwala na wyciąganie zbyt daleko idących wniosków, zwłaszcza że, jak już wskazano wcześniej, dysponujemy danymi z zaledwie dwóch wyborów parlamentarnych.

Tabela 39. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Wyszczególnienie

2013

2017

„Polskie” gminy 2011 (3)

12,59

34,52

„Czeskie” gminy 2011 (3)

12,97

33,31

„Polskie” gminy 2011 (20)

15,04

31,86

„Czeskie” gminy 2011 (14)

16,26

35,74

„Polskie” gminy 1921 (20)

15,16

31,32

„Czeskie” gminy 1921 (16)

16,82

35,93

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

Rysunek 31. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996–2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 21.11.2020].

E. Gdulewicz, Republika Czeska, [w:] E. Gdulewicz (red.), Ustroje państw współczesnych, Lublin 2002, s. 75–76.

5.5. Wybory do Senatu Republiki Czeskiej

Senat Republiki Czeskiej (Senát Parlamentu České republiky) jest izbą wyższą czeskiego parlamentu. Tworzy go 81 przedstawicieli wybieranych w wyborach powszechnych, systemem większościowym. Wybory przeprowadzane są w dwóch turach w okręgach jednomandatowych. Mandat uzyskuje ten kandydat, który uzyskał bezwzględną większość oddanych głosów. Jeśli żaden z kandydatów nie uzyskał takiej większości, przeprowadza się drugą turę głosowania. Kadencja senatorów trwa sześć lat, jednak co dwa lata następuje wymiana 1/3 senatorów[106]. Polscy kandydaci ubiegający się o mandat senatora startowali dotychczas w trzech okręgach wyborczych:

– nr 73: Frýdek-Místek – obejmujący obszar (częściowo lub w całości) blisko 40 gmin (ok. 100 tys. uprawnionych do głosowania),

– nr 74: Karviná – obejmujący (częściowo lub w całości) obszar 7 gmin (ok. 100 tys. uprawnionych do głosowania),

– nr 75: Karviná – obejmujący (częściowo lub w całości) obszar 6 gmin (ok. 90 tys. uprawnionych do głosowania).

Poszczególne okręgi wyborcze nie pokrywają się z granicami powiatów (np. w skład okręgu wyborczego nr 73 składającego się z gmin powiatu frydecko-misteckiego wchodzi kilka gmin powiatu karwińskiego). Spis powszechny w obydwu powiatach, w obrębie których utworzono trzy okręgi wyborcze, wykazał w 2011 r. niespełna 27 tys. osób narodowości polskiej, z czego ok. 17 tys. zamieszkuje okręg wyborczy nr 73, reszta – pozostałe dwa okręgi – nr 74 i nr 75. Dotychczasowa praktyka pokazuje, że przy niskiej frekwencji wyborczej (15–30% w drugiej turze) do uzyskania mandatu senatora wystarcza ok. 10 tys. głosów. Jest to możliwe przy stosunkowo dużej mobilizacji polskich wyborców w okręgu nr 73, jednakże w pozostałych okręgach konieczne jest poszerzanie bazy wyborczej poza polską mniejszość narodową.

Rysunek 32. Okręgi wyborcze w wyborach do Senatu Rep. Czeskiej na Zaolziu

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, https://www.czso.cz [dostęp: 22.11.2020].

W latach 2000–2016 trzech kandydatów wywodzących się z polskiej mniejszości narodowej z powodzeniem kandydowało do Senatu. Byli to: Andrzej Feber w 2000 r. (US-DEU), Eduard Matykiewicz w 2002 r. (KSČM) oraz Jiří Cieńciała w 2016 r. (kandydat niezależny). Dwaj pierwsi kandydaci w drugiej turze wyborów uzyskali prawie 52% głosów (odpowiednio: 51,67% i 51,82%). Trzeci kandydat – Jiří Cieńciała uzyskał zdecydowane zwycięstwo, otrzymując poparcie na poziomie 73,35% głosów zdobytych w drugiej turze.

Tabela 40. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 74 (Karviná) w 2000 r. – II tura (%)

Gmina

Feber Andrzej

(US-DEU)

Halíková Milada

(KSČM)

Albrechtice/Olbrachcice

461

245

Bohumín/Bogumin

1821

1321

Havířov/Hawierzów

6445

6772

Horní Suchá/ Sucha Górna

548

338

Petřvald/Pietwałd

375

648

Rychvald/Rychwałd

557

573

Stonava/Stonawa

527

145

Liczba głosów ogółem

10734

10042

Odsetek głosów ogółem

51,66

48,33

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp:22.11.2020].

Tabela 41. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 75 (Karviná) w 2002 r. – II tura (%)

Gmina

Matykiewicz Eduard

(KSČM)

Trojek Petr

(ODS)

Dětmarovice/Dziećmorowice

430

459

Dolní Lutyně/Lutynia Dolna

518

495

Doubrava/Dąbrowa

183

171

Karviná/Karwina

5433

4501

Orlová/Orłowa

2551

2058

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

354

1121

Liczba głosów ogółem

9469

8805

Odsetek głosów ogółem

51,81

48,18

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 22.11.2020].

Tabela 42. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 73 (Frýdek-Místek) w 2010 r. - II tura (%)

Gmina

Czudek Stanislav (VV)

Gawlas Petr (ČSSD)

Bocanovice/Boconowice

72

36

Bukovec/Bukowiec

193

95

Bystřice/Bystrzyca

761

462

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

47

96

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

111

44

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

22

37

Hnojnik/Gnojnik

106

143

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

82

211

Horní Lomná/ Górna Łomna

67

41

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

16

29

Hrádek/Gródek

411

176

Hrčava/Herczawa

19

33

Jablunkov/Jabłonków

828

722

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

127

107

Košařiska/Koszarzyska

65

32

Lučina/Łucyna

53

126

Milíkov/Milików

207

131

Morávka

56

90

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

669

274

Návsí/Nawsie

514

378

Nýdek/Nydek

170

180

Písečná/Pioseczna

136

142

Písek/Piosek

179

156

Raškovice

80

145

Ropice/Ropica

149

137

Řeka/Rzeka

32

67

Smilovice/Śmiłowice

107

61

Soběšovice/Szobiszowice

53

95

Střítež/Trzycież

57

120

Třanovice/Trzanowice

111

90

Třinec/Trzyniec

3473

4453

Vělopolí/Wielopole

30

29

Vendryně/Wędrynia

586

428

Vyšní Lhoty

40

86

Žermanice

11

28

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

1390

2206

Chotěbuz/Kocobędz

113

99

Těrlicko/Cierlicko

338

419

Liczba głosów ogółem

11481

12204

Odsetek głosów ogółem

48,47

51,53

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 22.11.2020].

Tabela 43. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 73 (Frýdek-Místek) w 2016 r. – II tura (%)

Gmina

Cieńciała Jiří (OSN)

Golasowská Pavla (KDU-ČSL)

Bocanovice/Boconowice

53

24

Bukovec/Bukowiec

105

98

Bystřice/Bystrzyca

641

212

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

50

21

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

80

43

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

25

15

Hnojnik/Gnojnik

167

56

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

87

35

Horní Lomná/ Górna Łomna

23

29

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

38

8

Hrádek/Gródek

277

70

Hrčava/Herczawa

44

15

Jablunkov/Jabłonków

482

323

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

132

36

Košařiska/Koszarzyska

57

16

Lučina/Łucyna

68

22

Milíkov/Milików

179

38

Morávka

49

56

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

293

115

Návsí/Nawsie

384

143

Nýdek/Nydek

240

68

Písečná/Pioseczna

88

69

Písek/Piosek

121

77

Raškovice

56

21

Ropice/Ropica

188

59

Řeka/Rzeka

63

20

Smilovice/Śmiłowice

82

44

Soběšovice/Szobiszowice

56

25

Střítež/Trzycież

73

39

Třanovice/Trzanowice

109

65

Třinec/Trzyniec

3570

1169

Vělopolí/Wielopole

37

21

Vendryně/Wędrynia

881

199

Vyšní Lhoty

37

9

Žermanice

18

3

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

1847

628

Chotěbuz/Kocobędz

104

34

Liczba głosów ogółem

10804

3925

Odsetek głosów ogółem

73,35

26,65

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 22.11.2020].

W latach 1996–2018 do Senatu Republiki Czeskiej kandydował szereg przedstawicieli polskiej mniejszości, którzy jednak nie uzyskali mandatu senatorskiego. Najbliżej zwycięstwa był Stanislav Czudek (formalnie zgłoszony przez pratię Věci veřejné) startujący w okręgu nr 73. Nieznaczną przewagą głosów (51,53%) zwyciężył wówczas Petr Gawlas (ČSSD). Całkiem niezły wynik odnotował także Karel Cieślar (ODS), uzyskując w pierwszych wyborach do Senatu (1996) 40,22-procentowe poparcie. Przegrał wówczas z Alfrédem Michalíkiem reprezentującym ČSSD.

Tabela 44. Liczba głosów uzyskanych przez przedstawicieli polskiej mniejszości kandydujących do Senatu Rep. Czeskiej (1996–2018)

Rok

Okręg 73 – Frýdek-Místek

Okręg 74 – Karviná

Okręg 75 – Karviná

1996

Jiří Czap (COEX)

I tura: 1794 (7,76%)

Karel Cieślar (ODS)

II tura: 11 229 (40,22%)

Bohuslav Chwajol (bezp.)

I tura: 2262 (11,13%)

1998

Jan Szotkowski (bezp.)

I tura: 1331 (4,37%)

2000

Andrzej Feber (US-DEU)

II tura: 10 734 (51,66%)

2002

Eduard Matykiewicz (KSČM)

II tura: 9469 (51,81%)

2004

Anna Konderlová (bezp.)

I tura: 2604 (11,51%)

2006

Andrzej Feber (KDU-ČSL)

I tura: 4004 (11,73%)

2008

Andrzej Feber (bezp.)

I tura: 4005 (14%)

Eduard Matykiewicz (KSČM)

I tura: 4844 (16,94%)

2010

Stanislav Czudek (VV)

II tura: 11 973 (48,58%)

2012

2014

Vladislav Szkandera (KDU-ČSL)

I tura: 2085 (8,76%)

2016

Jiří Cieńciała (bezp.)

II tura: 10804 (73,35%)

2018

Ladislav Sitko (TOP 09)

I tura: 740 (2,5%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 22.11.2020]..

E. Gdulewicz, Republika Czeska, s. 77.

5.6. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej

Do 2013 r. Prezydent Republiki Czeskiej wybierany był przez obie izby parlamentu, czyli Izbę Poselską (200 posłów) i Senat (81 senatorów) na wspólnym posiedzeniu. Wybory przeprowadzano w ostatnich 30 dniach kadencji urzędującej głowy państwa. W razie opróżnienia stanowiska, wybory odbywały się w okresie 30 dni od zaistniałej sytuacji. Dotychczas obywatele Republiki Czeskiej dwukrotnie wybierali swojego Prezydenta – w 2013 i 2017 r.

5.6.1. Wybory w 2013 roku

W szranki wyborcze w 2013 r. stanęło dziewięciu kandydatów. Frekwencja wyborcza w pierwszej turze wyniosła 61,31%, w drugiej 59,11%, w powiecie frydecko-misteckim odpowiednio: 59,28% i 56,9%, w karwińskim – 51,83% i 51,83%. Do drugiej tury przeszli: Miloš Zeman i Karel Schwarzenberg. Zwyciężył M. Zeman, uzyskując w skali państwa poparcie na poziomie 54,80%. Poparcie dla tego kandydata na Zaolziu było wyraźnie wyższe, zwłaszcza w jego północnej części (powiat karwiński), gdzie uzyskał ponad 20 punktów procentowych więcej (76,39%), w południowej części „zaledwie” ponad 10 punktów procentowych więcej.

Tabela 45. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2013 r.

Obszar

Zeman Miloš

Schwarzenberg Karel

Republika Czeska

54,80

45,19

Powiat Frydek-Mistek

64,70

35,29

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

76,39

23,60

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

65,51

34,49

Góralszczyzna

65,59

34,42

Miasta

73,02

26,97

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 33. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2013 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Poparcie dla Miloša Zemana było przy tym wyraźniejsze w gminach o znikomej liczbie Polaków. Późniejszy prezydent uzyskał w nich o ok. 5 punktów procenowych więcej aniżeli w gminach o znaczącym odsetku ludności polskiej. Natomiast w żadnej gminie na Zaolziu Karel Schwarzenberg nie uzyskał przewagi nad swoim kontrkandydatem. Co więcej tylko w dwóch gminach poparcie dla M. Zemana było nieznacznie niższe od wyniku ogólnoczeskiego (54,8%) – w Bocanowicach (54,69%) i w Wielopolu (53,96%).

Tabela 46. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu w 2013 r. – II tura (%)

Wyszczególnienie

Zeman Miloš

Schwarzenberg Karel

„Polskie” gminy 2011 (3)

65,02

34,97

„Czeskie” gminy 2011 (3)

70,84

29,14

„Polskie” gminy 2011 (20)

66,76

33,25

„Czeskie” gminy 2011 (14)

72,65

27,33

„Polskie” gminy 1921 (20)

64,59

35,03

„Czeskie” gminy 1921 (16)

71,87

28,12

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 34. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu w 2013 r. – II tura (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 35. Zwycięzcy I tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2013 r.

Źródło: Český statistický úřad, https://www.czso.cz/documents/11240/17828601/PE_1k_vitez_obce_mesta.jpg/59b2a6fb-40ad-41cb-97d2-1c190f94999e?t=1516633207431 [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 36. Zwycięzcy II tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2013 r.

Źródło: Český statistický úřad, https://www.czso.cz/documents/11240/17828601/PE_2k_vitez_obce_mesta.jpg/45709ed3-4667-4d01-bd25-fc9878913950?t=1516635442521 [dostęp: 23.11.2020].

5.6.2. Wybory w 2018 r.

W szranki wyborcze w 2018 r. stanęło 9 kandydatów. Frekwencja wyborcza w pierwszej turze wyniosła 61,92%, w drugiej – 66,60%, w powiecie frydecko-misteckim odpowiednio: 61,20% i 67,04%, w karwińskim – 51,79% i 58,43%. Do drugiej tury przeszli Miloš Zeman i Jiří Drahoš. Zwyciężył M. Zeman, uzyskując w skali państwa poparcie na poziomie 51,36%. Poparcie dla tego kandydata na Zaolziu było wyraźnie wyższe, zwłaszcza w jego północnej części (powiat karwiński), gdzie uzyskał ponad 18 punktów procentowych więcej (76,39%). W południowej części regionu tym razem poparcie dla Zemana nie było tak wyraziste jak w 2013 r. i wyniosło zaledwie 1 punkt procentowy więcej niż w wyniku ogólnoczeskim. Co ciekawe na terenach tzw. Góralszczyzny Miloš Zeman przegrał ze swoim kontrkandydatem Jiřím Drahošem, urodzonym w Czeskim Cieszynie, lecz wychowanym w Jabłonkowie – samym sercu zaolziańskiej Góralszczyzny.

Tabela 47. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2018 r.

Obszar

Zeman Miloš

Drahoš Jiří

Republika Czeska

51,36

48,63

Powiat Frydek-Mistek

56,72

43,27

Powiat Karwina (północne Zaolzie)

69,78

30,21

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

52,55

47,44

Góralszczyzna

46,76

53,23

Miasta

65,86

34,13

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 37. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2013 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Należy zauważyć, że wyraźnie wyższe poparcie Jiří Drahoš uzyskał w gminach o relatywnie wysokim odsetku ludności polskiej, jakkolwiek sumarycznie nie uzyskał w nich na tyle wysokiego poparcia, by zwyciężyć z M. Zemanem. W rodzinnym Jabłonkowie uzyskał jednak poparcie na poziomie 65,09%.

Tabela 48. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu w 2018 r. – II tura (%)

Wyszczególnienie

Zeman Miloš

Drahoš Jiří

„Polskie” gminy 2011 (3)

50,60

49,39

„Czeskie” gminy 2011 (3)

58,20

41,79

„Polskie” gminy 2011 (20)

53,22

46,77

„Czeskie” gminy 2011 (14)

65,80

34,19

„Polskie” gminy 1921 (20)

51,81

48,18

„Czeskie” gminy 1921 (16)

64,60

35,39

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 38. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu w 2018 r. – II tura (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz [dostęp: 23.11.2020].

Rysunek 39. Zwycięzcy pierwszej tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2018 r.

Źródło: Český statistický úřad, https://www.czso.cz/documents/10180/35102739/5___vitezove_ve_1__kole_volby.jpg/49ea448a-9aae-458a-8482-9be7a0f4ed4b?version=1.1&t=1528183932412 [dostęp: 23.11.2020]

Rysunek 40. Wyniki drugiej tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2018 r.

Źródło: Český statistický úřad, https://www.czso.cz/documents/10180/35102739/5___vitezove_ve_2__kole_volby.jpg/49ea448a-9aae-458a-8482-9be7a0f4ed4b?version=1.1&t=1528183932412 [dostęp: 23.11.2020].

5.7. Konkluzje

Mając na uwadze aktywność polityczną, a ściślej wyborczą Polaków mieszkających na Zaolziu, w odniesieniu do okresu po 1989 r. należy zauważyć kilka istotnych wydarzeń i procesów.

Po pierwsze – jedynie w okresie 1992–1996 mniejszość polska nie posiadała w czeskim parlamencie (Izba Poselska, Senat) swojej reprezentacji. W latach 1990–1992 aż trzech Polaków zasiadało w Izbie Ludowej Zgromadzenia Federalnego, jeden zaś – w Czeskiej Radzie Narodowej. Była to rekordowa reprezentacja od początków istnienia czechosłowackiego parlamentu (tj. od 1918 r.). W tamtym czasie zarysowały się też dwa nurty polityczne wśród Polaków: liberalny związany z Forum Obywatelskim i konserwatywny zorientowany na prawa mniejszości związany z ruchem Coexistentia. Z kolei od wyborów w 1996 r., w latach 1996–2017 polska mniejszość miała trzech reprezentantów w Izbie Poselskiej Republiki Czeskiej, przy czym wszyscy trzej urzędowali niepełną kadencję. W pierwszym przypadku (Wawrzyniec Fójcik) stało się tak z powodu przedterminowych wyborów rozpisanych w 1998 r., w drugim (Marian Bielesz) – z uwagi na zrzeczenie się mandatu poselskiego, w trzecim (Jiří Rusnok) – ze względu na skróconą kadencję parlamentu.

Po drugie – pomyślne dla Polaków z Zaolzia, mimo niezbyt sprzyjającego podziału Zaolzia na trzy okręgi wyborcze, okazały się być wybory do Senatu, albowiem trzech kandydatów deklarujących się jako Polacy lub przyznający się otwarcie do polskich korzeni uzyskało w wyborach mandat senatorski (Andrzej Feber w 2000 r., Eduard Matykiewicz w 2002 r, Jiří Cieńciała w 2016 r.). Niewiele głosów zabrakło, aby do tego grona w 2010 r. dołączył Stanisław Czudek. Co ciekawe, ani jeden z polskich parlamentarzystów nie dostał się do parlamentu z list dwóch najczęściej popieranych przez Polaków partii, tj. ČSSD i KDU-ČSL.

Po trzecie – aktywność Polaków w wymiarze wyborów samorządowych jest bardzo dynamiczna, przy czym ma dwojaki charakter. Z jednej strony w ramach ugrupowania COEX, stanowiącego swego rodzaju namiastkę polskiej partii etnicznej, z drugiej – w ramach innych lokalnych ugrupowań. W ostatnich wyborach 1/3 wszystkich (tj. 105) polskich radnych byli to reprezentanci COEX. Polscy radni stanowili w 2018 r. nieco ponad 15% ogółu radnych gminnych na Zaolziu, co odzwierciedla wielkość potencjału etnicznego polskiej mniejszości.

Po czwarte – w odróżnieniu od wcześniej wspomnianych wyborów, wybory prezydenckie właściwie nie mają większego znaczenia dla sytuacji (i reprezentacji) Polaków zamieszkujących Zaolzie, choć widać było wyraźnie większe poparcie, jakie uzyskał „krajan” Jiří Drahoš w gminach o znaczącym odsetku ludności polskiej.

Po piąte – wyniki zwłaszcza wyborów parlamentarnych pozwalają wyodrębnić dwa subregiony – północny (pokrywający się z zakresem terytorialnym powiatu karwińskiego) zdominowany przez wyborców partii lewicowych lub centrolewicowych (KSČM, ČSSD) oraz południowy, w którym obok centrolewicowej ČSSD, zdecydowanie większym poparciem niż na północy regionu cieszy się chadecka KDU-ČSL. Porównując te preferencje wyborcze do wyników wyborów z okresu międzywojennego (1925, 1929, 1935), bardzo wyraźnie widać, że mimo upływu czasu pewne wzorce preferencji politycznych pozostają niezmienne. Tereny, gdzie niegdyś bezapelacyjnie zwyciężały Komunistyczna Partia Czechosłowacji i Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza (powiaty sądowe: Frysztat i Bogumin) zostały „zagospodarowane” przez Koministyczną Partię Czech i Moraw oraz Czeską Partię Socjaldemokratyczną. Tam, gdzie przed wojną zwyciężały (w różnych konfiguracjach koalicyjnych) chadecki Związek Śląskich Katolików w Czechosłowacji (zdominowany przez polskich katolików) oraz chadecko-ludowe Stronnictwo Ludowe w Czechosłowacji (zdominowane przez polskich ewangelików) i socjaldemokratyczna Polska Socjalistyczna Partia Robotnicza, widać wyraźną przewagę sympatii politycznych skierowanych w stronę KDU-ČSL oraz ČSSD. W tym układzie ČSSD jawić się może jako swego rodzaju „partia środka”, ciesząca się porównywalnym poparciem wyborczym w północnej i południowej części Zaolzia.

Po szóste, co już kilkakrotnie odnotowano, analizując szczegółowo wyniki poparcia dla poszczególnych partii politycznych, mieszkańcy gmin, w których ludność polska stanowi liczący się odsetek mieszkańców, mają większą skłonność do głosowania na partie konserwatywne, z kolei mieszkańcy gmin o znikomym odsetku Polaków, chętniej wybierają partie lewicowe.

Po siódme, trudno wyprowadzić wniosek o jakimś znaczącym osłabnięciu aktywności politycznej Polaków, które postępowałoby wraz ze spadkiem liczebności polskiej mniejszości na Zaolziu. Polacy, w tym polscy wyborcy, tworzą względnie zintegrowaną i świadomą swojej podmiotowości wspólnotę, której przedstawiciele dobrze rozumieją zarówno mechanizmy wyborcze, jak i zasady reprezentacji politycznej.

Tabela 49. Reprezentanci polskiej mniejszości narodowej w czechosłowackim/czeskim parlamencie

Czas

Zgromadzenie Federalne

Izba Ludowa

Zgromadzenie Federalne

Izba Narodów

Czeska

Rada

Narodowa

Izba

Poselska

Senat

1990–1992

Danuta

Branna

(FO)

15 111

Władysław

Niedoba

(COEX)

Tadeusz Wantuła

(FO)

10 674

1992–1992

Stanisław

Gawlik

(COEX)

1992–1996

1996–1998

Wawrzyniec Fójcik

(ODS)

5471

1998–2002

Andrzej Feber

(US–DEU) – od 2000 r.

10 734

2002–2006

Marian Bielesz

(US–DEU) – do 2004

5490

Andrzej Feber

(US–DEU)

Eduard Matykiewicz

(KSČM) – od 2002

9469

2006–2010

Eduard Matykiewicz

(KSČM) –do 2008

2010–2013

Jiří Rusnok (VV/LIDEM)

2952

2013–2017

Jiří Cieńciała

(OSN) – od 2016

10 804

2017–2021

Jiří Cieńciała

(OSN)

2021–

Jiří Cieńciała

(OSN) – do 2022

Przy nazwisku podano listę partyjną – wyborczą oraz uzyskaną liczbę głosów; BR – brak reprezentacji

Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.volby.cz

Ramka 2. Parlamentarzyści reprezentujący polską mniejszość narodową

Danuta Branna (ur. 1959) – polska działaczka społeczna na Śląsku Cieszyńskim, posłanka do Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji (1990–1992) z ramienia Forum Obywatelskiego – zgłoszona przez Sekcję Polską działającą przy FO; przewodnicząca Rady Polaków (1992–1993), redaktor naczelna „Głosu Ludu” (2003–2005). Ukończyła studia z dziedziny archiwistyki na Uniwersytecie Masaryka w Brnie, następnie zaś uzyskała stopień doktora filozofii. Była pracownikiem naukowym Muzeum Regionalnego w Czadcy (Słowacja). Aktywna w życiu Polaków na Śląsku Cieszyńskim.

Władysław Niedoba (ur. 1950) – inżynier i działacz społeczny na Śląsku Cieszyńskim, poseł do Czeskiej Rady Narodowej (1976–1990) i Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji (1990–1992), obecnie jeden z liderów Ruchu Politycznego Coexistentia-Wspólnota (COEX). Ukończył szkołę średnią ze specjalnością elektromontera. Pracował w zawodzie najpierw w Ostrawie (do 1972), a później w Trzyńcu. W 1976 r. uzyskał mandat posła do Czeskiej Rady Narodowej jako bezpartyjny przedstawiciel Zaolzia (ponownie wybierany w latach 1981 i 1986). W pierwszych wolnych wyborach w 1990 r. z powodzeniem kandydował do Izby Ludowej Zgromadzenia Federalnego w kraju zachodniosłowackim z listy koalicji skupiającej mniejszości narodowe.

Stanisław Gawlik (ur. 1941) – inżynier i działacz mniejszości polskiej na Zaolziu, poseł do Izby Ludowej Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji (1992). Na początku lat 90. pełnił funkcję przewodniczącego Rady Wykonawczej Ruchu Politycznego Coexistentia-Wspólnota (COEX). W 1972 r. ukończył Akademię Rolniczą we Wrocławiu ze specjalnością inżyniera rolnictwa. W latach 1972–1976 pracował jako zootechnik w miejscowości Szonychel, a od 1976 r. w gospodarstwie rolniczym w Jabłonkowie. W latach 1961–1967 był członkiem Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Działał w Polskim Związku Kulturalno-Oświatowym (od 1957). W 1992 r. z powodzeniem kandydował do Izby Ludowej Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji, startując w wyborach z kraju zachodniosłowackiego. Od 1972 r. jest członkiem Czeskiego Zrzeszenia Technicznego (Český svaz vědeckotechnických společností, ČSVTS).

Tadeusz Wantuła (ur. 1950) – filolog i filmoznawca, działacz społeczny i kulturalny na Zaolziu, wiceprzewodniczący Kongresu Polaków w Republice Czeskiej (od 2005), poseł do Czeskiej Rady Narodowej (1990–1992). W latach 1976–1990 wykładał na Uniwersytecie Śląskim. Był działaczem Solidarności Polsko-Czechosłowackiej. W 1989 r. należał do współzałożycieli Komitetu Obywatelskiego w Czeskim Cieszynie skupiającego Polaków związanych z Forum Obywatelskim. W latach 1990–1991 przewodniczący wybranej przez Kongres Polaków Rady Polaków w Czechosłowacji. Po odejściu z kierownictwa Rady przeniósł się do Pragi, gdzie pracował w administracji publicznej. Na V Kongresie Polaków w 1995 r. ponownie wybrany w skład Rady. Obecnie jest wiceprzewodniczącym Kongresu oraz prezesem Macierzy Szkolnej w Wędryni. Zasiada w Rządowej Radzie ds. Mniejszości Narodowych (Rada vlády pro národnostní menšiny).

Wawrzyniec Fójcik (ur. 1959) – inżynier i działacz społeczny na Śląsku Cieszyńskim, wójt Cierlicka (1990–1996), prezes Rady Polaków (1995–2002), poseł Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996–1998). Ukończył studia w Wyższej Szkole Transportu i Łączności w Żylinie. Pracował jako zastępca naczelnika stacji kolejowej w Hawierzowie. W kwietniu 1990 r. został wybrany na członka Prezydium Rady Narodowej w Cierlicku z ramienia Forum Obywatelskiego. Po pierwszych wolnych wyborach samorządowych sprawował funkcję wójta gminy Cierlicko, a następnie jej radnego. Przez trzy kadencje był przewodniczącym Rady Polaków (1995–2002), zasiadał jednocześnie w Rządowej Radzie ds. Mniejszości Narodowych (Rada vlády pro národnostní menšiny). Z ramienia Obywatelskiej Partii Demokratycznej wykonywał mandat posła do Izby Poselskiej w kadencji 1996–1998. Pod koniec kadencji przeszedł do klubu Unii Chrześcijańskich Demokratów – Czechosłowackiej Partii Ludowej. Z ramienia KDU-ČSL bez powodzenia ubiegał się również o reelekcję do Izby Poselskiej w wyborach w 1998 r., następnie był związany z ruchem Coexistentia. W wyborach parlamentarnych w 2010 r. bezskutecznie kandydował z listy Partii Zielonych.

Andrzej Feber (ur. 1951) – inżynier, polityk i samorządowiec, działacz polskiej mniejszości narodowej na tzw. Zaolziu, senator Republiki Czeskiej (2000–2006). Ukończył studia w Wyższej Szkole Transportu w Żylinie oraz Wyższej Szkole Kolejarskiej w Ostrawie. Pracował jako inżynier kolejowy. W 1990 r. zakładał stonawski oddział Forum Obywatelskieego. W tym samym roku został wybrany wójtem Stonawy, uzyskując reelekcję na to stanowisko w latach: 1994, 1998, 2002 i 2006. W 2000 r. został wybrany na senatora Republiki Czeskiej z ramienia Unii Wolności (koalicji czterech) w okręgu Karwina. W wyborach w 2010 r. bez powodzenia ubiegał się o mandat poselski z listy Partii Praw Obywateli – Zemanowców. Z tej samej listy startował w wyborach samorządowych, uzyskując mandat radnego Stonawy. Na kolejną kadencję został wybrany wójtem Stonawy.

Marian Bielesz (ur. 1963) – działacz społeczny na Śląsku Cieszyńskim, samorządowiec, w latach 2002–2004 poseł do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej. Po odbyciu studiów na Wydziale Weterynarii Uniwersytetu w Brnie podjął pracę w Powiatowej Stacji Higieny w Karwinie. Po upadku komunizmu zaangażował się w działalność samorządową – piastował mandat radnego rady miejskiej w Czeskim Cieszynie. Był członkiem Unii Wolności, z ramienia której ubiegał się o mandat posła w wyborach 1998 i 2002 – w drugim przypadku z powodzeniem. W połowie kadencji w 2004 zrezygnował z pracy w parlamencie.

Eduard Matykiewicz (ur. 1946) – polityk, członek KSČM, senator w latach 2002–2008. W latach 1974–1982 członek Frontu Narodowego Czechów i Słowaków (Národní fronta Čechů a Slováků) – grupy partii politycznych kierowanej przez Komunistyczną Partię Czechosłowacji (należały do niego także organizacje społeczne, np. związek wędkarski). W latach 1981–1988 funkcjonariusz Komunistycznej Partii Czechosłowacji (KSČ) w Karwinie.

Jiří Rusnok (ur. 1983) – polityk i ekonomista, w latach 2010–2013 poseł Izby Poselskiej, b. członek partii Věcí veřejne, następnie partii LIDEM – liberální demokratę (od listopada 2003 r. do lutego 2014 r.) – pierwszy wiceprzewodniczący tej partii.

Jiří Cieńciała (ur. 1950) – inżynier i nauczyciel akademicki narodowości polskiej, były dyrektor generalny Huty Trzynieckiej, rektor Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości w Ostrawie, w latach 2013–2014 minister przemysłu i handlu, od 2016 r. senator. Absolwent polskiego gimnazjum w Czeskim Cieszynie, ukończył następnie studia w Wyższej Szkole Górniczej w Ostrawie (1974). W 1984 r. uzyskał stopień kandydata nauk, został nauczycielem akademickim na macierzystej uczelni. Przed przemianami politycznymi należał do Komunistycznej Partii Czechosłowacji, był pracownikiem regionalnego komitetu komunistycznej organizacji młodzieżowej – Socjalistycznego Związku Młodzieży (Socialistický svaz mládeže). Przez ponad 30 lat zawodowo związany z Hutą Trzyniecką. Doszedł do stanowiska dyrektora generalnego tego przedsiębiorstwa, które zajmował w latach 1997–2011. W 2012 r. powołany w skład rady nadzorczej. W latach 2000–2013 przewodniczył radzie nadzorczej firmy Hutnictví železa, a od 2000 do 2008 r. radzie nadzorczej koncernu energetycznego Moravia Energo. W 2012 r. objął funkcję rektora Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości w Ostrawie. Zaangażowany w działalność polonijną, został członkiem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Republice Czeskiej i prezesem zarządu Czesko-Polskiej Izby Handlowej. W lipcu 2013 r. stanął na czele resortu przemysłu i handlu w technicznym rządzie, którym kierował Jiří Rusnok. Urząd ministra sprawował do stycznia 2014 r. W październiku 2016 r. został wybrany do Senatu z ramienia ruchu Obywatele Razem – Niezależni (zwyciężył w II turze).

Źródło: opracowanie własne na podstawie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Danuta_Branna; https://pl.wikipedia.org/wiki/W%C5%82adys%C5%82aw_Niedoba; https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Gawlik_(polityk); https://pl.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Wantu%C5%82a; https://pl.wikipedia.org/wiki/Wawrzyniec_F%C3%B3jcik; https://zaolzieteraz.kc-cieszyn.pl/sylwetki-andrzej-feber/; https://pl.wikipedia.org/wiki/Marian_Bielesz; https://cs.wikipedia.org/wiki/Eduard_Matykiewicz; https://cs.wikipedia.org/wiki/Ji%C5%99%C3%AD_Rusnok_(politik_LIDEM); https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Cie%C5%84cia%C5%82a [dostęp: 19.07.2020]..

ZAKOŃCZENIE

Problematyka aktywności wyborczej lub szerzej – politycznej mniejszości narodowych i etnicznych, zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej należy do kategorii zagadnień bardzo wrażliwych i drażliwych, wymagających dużego wyczucia, rzetelności i obiektywizmu. Doskonale bowiem zdajemy sobie sprawę z faktu, że mniejszości zwłaszcza w XX w. w omawianym regionie stanowiły poważny problem polityczny, a ich status polityczny nierzadko był kością niezgody i powodem oskarżeń o rozwijanie ruchów irredentystycznych. W niektórych państwach regionu głosy mniejszości przesądzają czasem o tym, która formacja polityczna formuje gabinet rządowy. Mając na uwadze niewielką liczebność mniejszości polskiej czy mniejszości narodowych i etnicznych w Republice Czeskiej w ogóle, trudno w omawianym przypadku zasadnie podejrzewać, że mniejszość polska mogłaby odgrywać jakąś istotną rolę w polityce czeskiej. Ale też nie o tym jest ta monografia. Jej celem było raczej poznanie i zrozumienie preferencji politycznych i ideologicznych Polaków zaolziańskich.

Niejako przy okazji uadało się – jak nam się wydaje – ukazać specyfikę regionu Zaolzia jako takiego, niezależnie od afiliacji narodowościowych jego mieszkańców. Jest to poniekąd rezultat pierwotnie niezamierzony, lecz jawiący się w toku badań jako istotny. Może nawet istotniejszy od wyników badań dotyczących preferencji politycznych Polaków, które z racji nieistnienia czysto polskich okręgów wyborczych i niemożności ustalenia w drodze analizy statystycznej głosów oddanych wyłącznie przez Polaków, stanowi zaledwie punkt wyjścia do pogłębionych badań jakościowych i ilościowych.

Ponieważ najważniejsze rezultaty przeprowadzonych badań zaprezentowano na zakończenie ostatniego rozdziału, warto jedynie dodać, że dzięki nim otwierają się nowe perspektywy i wyzwania badawcze, które zostaną podjęte w ramach dalszych analiz i z czasem również zaowocują monografią naukową. Ukazują one polską społeczność na Zaolziu jako w sumie dość heterogeniczną grupę, zróżnicowaną pod wieloma względami, ale i wykazującą się dużą tolerancją, spolegliwością i otwartością na dyskusję o swojej tożsamości, o wartościach, ideach i postawach ją kształtujących. Gdy chodzi o preferencje polityczne Polaków na Zaolziu, wciąż jest więcej pytań niż odpowiedzi.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować tym wszystkim, którzy w trakcie prowadzonych badań udzielili mi wsparcia merytorycznego, naukowego oraz służyli swoją cenną wiedzą i doświadczeniem zdobytym w działalności politycznej, głównie samorządowej, a także na niwie społeczno-kulturalnej. Dzięki ich inspiracji i pomocy udało się po pierwsze uniknąć wielu błędów, po drugie uzyskać wgląd w istotne aspekty analizowanych zjwisk, które na podstawie lektury literatury źródłowej nie zawsze jawiły się jako istotne lub nie wspominano o nich w ogóle. Słowa wdzięczności kieruję zwłaszcza do przedstawicieli polskich elit (lokalnych) z terenu Zaolzia, którzy poświęcili swój cenny czas na rozmowę ze mną i dyskusję nad poszczególnymi elementami mojej strategii badawczej. Z wieloma z nich mam nadzieję spotkać się w nieodległej przyszłości w celu przedyskutowania wyników moich badań, które nie zostały dotąd upublicznione, a które powinny stać się kanwą do pogłębionych badań jakościowych, o których wspominałem już we Wstępie. Chciałbym również gorąco podziękować władzom Wydziału Polityk Publicznych Uniwersytetu Śląskiego w Opawie za współpracę w przygotowaniu niniejszej monografii. Słowa szczególnego podziękowania pragnę skierować do panów: prof. Rafała Glajcara z Uniwersytetu Śląskiego i prof. Marcina Szydzisza z Uniwersytetu Wrocławskiego, recenzentów niniejszej monografii. Ich krytyczne uwagi pozwoliły wprowadzić szereg wartościowych uzupełnień oraz skorygować błędy merytoryczne i metodologiczne.

Niniejsza książka nie zamyka tematu, lecz go otwiera, a sam autor wykazuje pokorę i otwartość na krytykę, gdyż tylko ona jest w stanie wykazać ewentualne mniejsze lub większe mankamenty zaproponowanych analiz. Będę zatem niezmiernie wdzięczny za wszelkie polemiki i krytyczne komentarze ogłaszane drukiem lub kierowane bezpośrednio do mnie na adres: r.zenderowski@uksw.edu.pl.

BIBLIOGRAFIA

Źródła

Bizoń A. et al., Wizja 2035. Strategia rozwoju Polskości na Zaolziu, Kongres Polaków w Republice Czeskiej, https://www.polonica.cz/Files/File/Wizja_2035_tekst.pdf.

Český statistický úřad, Regionální statistiky,

Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu 2011, Obyvatelstvo podle náboženské víry a podle velikostních skupin obcí, okresů a správních obvodů ORP – Moravskoslezský kraj, https://www.czso.cz.

Český statistický úřad, Sčítání lidu, domů a bytu, https://www.czso.cz/csu/czso/scitani-lidu-domu-a-bytu.

Český statistický úřad, Volby.cz, https://volby.cz.

Český statistický úřad, www.czso.cz;

Borák M., Gawrecki D. (red.), Nástin dějin Těšínska, Ostrava–Praha 1992.

http://edus.ibrbs.pl/w-polsce-czy-w-czechach-dylematy-pogranicza-polsko-czechoslowackiego-w-okresie-dwudziestolecia-miedzywojennego/#Czechizacja-Polak%C3%B3w-na%C2%A0Zaolziu.

https://pl.wikipedia.org/wiki/Zaolzie#/media/Plik:Polacy_na_Zaolziu_2011.png http://www.coexistentia.cz/2018wybor/polacy2018.htm

http://wwwrs.hornicky-klub.info

https://www.czso.cz/documents/10180/35102467/53.pdf/05b4577d-bad8-4d2e-b555-e4d4812bae84?version=1.1

https://www.czso.cz/documents/10180/35102467/54.pdf/427a89c4-3d67-4a9c-a332-990dddb876fe?version=1.1https://www.czso.cz/documents/10180/35102467/55.pdf/45ae43ce-9de5-4a6e-8062-f6eb3732002e?version=1.1

https://www.czso.cz/documents/11288/17822929/33010018ma.png/4dd4896e-e2f5-4a22-b02d-ce3fdab84df0?version=1.1&t=1545987846828

https://www.oldmapsonline.org/; http://mapa.rychnovsky.cz/indexe.htm

Úřad vlády ČR. Sekretariát Rady vlády pro národnostní menšiny, Zpráva o situaci národnostních menšin v České republice za rok 2017, https://www.vlada.cz/cz/ppov/rnm/aktuality/zprava-o-situaci-narodnostnich-mensin-v-ceske-republice-za-rok-2017-166876/.

Zpráva o situaci národnostních menšin v České republice, www.vlada.cz. [dane z lat 2001–2018].

Opracowania

Bajorek F., Ludność Śląska Cieszyńskiego w świetle statystyk, Londyn 1942.

Bajorek F., Położenie ludności polskiej na Zaolziu pod rządami czechosłowackimi (1920–1938 r.), Londyn 1944.

Bajorek F., Szkic historyczno-etnograficzny, Londyn 1944.

Barner-Barry C., Rosenwein R., Psychological Perspectives on Politics, Prentice-Hall 1985.

Besara J., Słownictwo polskich gwar Śląska na terenie Czechosłowacji, Wrocław 1975.

Bilek J., Kyselá těšínská jablíčka: československo-polské konflikty o Těšínsko 1919, 1938, 1945, Praha 2018.

Bogocz I., Jazyk příhraničního mikrosvěta (běžná mluva Těšíňanů v ČR), Ostrava 2014.

Bogoczová I., Polszczyzna za Olzą, Ostrava 2018.

Bogus M., Kotulowie i ich działania oświatowe na Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, Ostrava 2006.

Borák M., Gawrecki D., Nástin dějin Těšínska, Ostrava 1992.

Borák M., Katyń – pamięć narodu: publikacja okolicznościowa z okazji 70. rocznicy zbrodni katyńskiej, Czeski Cieszyn 2010.

Borák M., Očima Poláků: historie a současnost československo-polských vztahů a polská menšina v Československu v zrcadle polského tisku na Těšínském Slezsku v letech 1989-1992: komentovaná bibliografie, Opava 2010.

Borák M., Ofiary zbrodni katyńskiej z obszaru byłej Czechosłowacji, Opava 2011.

Borák M., Symbol Katynia: zaolziańskie ofiary obozów i więzień w ZSRR, Czeski Cieszyn 1991.

Branna W., Kapličky, kříže a boží muka na Těšínsku, Český Těšín 2008.

Brubaker R., Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa–Kraków 1998.

Budniak J., Mozor K. (red.), Towarzystwo Jezusowe na Śląsku Cieszyńskim: Studium ekumeniczne, Kraków 2005.

Buława E., Danel R., Świt nad Olzą, Cieszyn 1988.

Český statistický úřad. Odbor statistiky obyvatelstva, Náboženská víra obyvatelpodle výsledků Sčítání lidu, Praha 2014.

Chlebowczyk J., Główne problemy i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyńskim w XIX i na początku XX wieku (do r. 1914), Katowice 1961.

Chlebowczyk J., Karol Śliwka i towarzysze walki. Z dziejów ruchu komunistycznego na Zaolziu, Katowice 1972.

Chlebowczyk J., Nad Olzą. Śląsk Cieszyński w wiekach XVIII, XIX i XX, Katowice 1971.

Chmelař J., Polská menšína v Československu, Praha 1935.

Cieślar-Różańska A., Działalność edukacyjna Śląskiego Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego Wyznania na Zaolziu, Czeski Cieszyn 2002.

Cząstka-Szymon B., Gwary Zaolzia, Katowice 1984.

De Winter L., Türsan H., Regionalist parties in Western Europe, New York 2003.

De Winter L., The Impact of European Integration on Ethnoregionalist Parties, „Working Paper” 2001, nr 195.

Dembiniok M., Zarys kultury ludowej Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1995.

Długajczyk E., Tajny front na granicy cieszyńskiej: wywiad i dywersja w latach 1919–1939, Katowice 1993.

Eben P., Koledníci z Těšínska [hudebnina]: pásmo lidových koled z vlastních zápisů pro jednohlasý dětský sbor a klavír, Praha 1966.

Friedl J., Češi a Poláci na Těšínsku 1945–1949, Praha–Brno 2012.

Friedl J., Jirásek Z., Rozpačité spojenectví: československo-polské vztahy v letech 1945–1949, Praha 2008.

Friedl J., Polská menšina v letech 1945–1956, [w:] R. Kaszper, B. Małysz (red.), Poláci na Těšínsku. Studijní materiál, Český Těšín 2009.

Friedl J., Státní politika vůči polské menšině na Těšínsku v letech 1945–1949: výběrová edice dokumentu, Český Těšín 2011.

Ganowicz E., Niepartyjne formy ekspresji politycznej mniejszości narodowych, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica XI” 2013.

Gawrecki D., Jazyk a národnost ve sčítáních lidu na Těšínsku v letech 1880–1930, Český Těšín 2017.

Gawrecki D., Kolik bylo Poláků, Němců a Čechů na Těšínsku v roce 1930?, „Slezský sborník” 1991, nr 89.

Gawrecki D., Politické a národnostní poměry v Těšínském Slezsku 1918–1938, Český Těšín 1999.

Gawrecki D., Polská menšina v Československu 1918-1938, [w:] Československo 1918–1938. Osudy demokracie ve střední Evropě, Praha 1999.

Gawrecki D., Polské politické strany v Československu, [w:] XXII. Mikulovské sympozjum, Brno 1993.

Gawrecki D., Vliv KSČ a reformistických stran na politickou orientaci obyvatelstva v průmyslových oblastech českých zemí (1920–1935), „Slezský sborník” 1984, nr 82.

Gąsior G. (red.), Zaolzie: polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Warszawa 2008.

Gąsior G., Platforma Cieślara – kwestia narodowościowa na Zaolziu w okresie stalinowskim, b.m.w. 2005.

Gąsior G., Rozdělení Těšínského Slezska v letech 1918–1920, [w:] R. Kaszper, B. Małysz (red.), Poláci na těšínsku. Studijní materiál, Český Těšín 2009.

Gdulewicz E., Republika Czeska, [w:] E. Gdulewicz (red.), Ustroje państw współczesnych, Lublin 2002.

Greń Z., Śląsk Cieszyński: dziedzictwo językowe, Warszawa 2000.

Guziur E., Plebiscyt krwi, Londyn 1946.

Guziur E., Śląsk Cieszyński a drogi ekspansji niemieckiej na Wschód, Londyn 1942.

Hannan K., Borders of language and identity in Teschen Silesia, New York 1996.

Hannan K., Identity and assimilation among the Poles of Zaolzie, Houston 1996.

Hannan K., Language and ethnicity among students in Teschen Silesia, New York 1999.

Hannan K., Polishness in the borderlands, Poznań 2005.

Herbut R., Teoria i praktyka funkcjonowania partii politycznych, Wrocław 2002, s. 28–31.

Horovitz D.L., Ethnic groups in conflict, Berkeley 1985.

http://pzko.cz/pzko/o-pzko.html

https://polonica.cz/domains/polonica.cz/index.php?h=132367506437434643&m=132367506437434643

Ishiyama J., Breuning M., What is in a name? Ethnic party identity and democratic development in post-communist politics, „Party Politics” 2011, nr 17(2).

Ishiyama J., Ethnopolitical parties and democratic consolidation in postcommunist Eastern Europe, „Nationalism & Ethnic Politics” 2001, nr 7(3).

Jandová E., Morfologicko-syntaktické prostředky deagentizace v mluvených projevech polsko-českého smíšeného pruhu, Ostrava 2006.

Januszewska-Jurkiewicz J., Zaolzie w polityce rządu i opinii społeczeństwa polskiego: (1925–1937), Katowice 2001.

Jasiński Z., Działalność kulturalno-oświatowa Polaków za Olzą 1920–1938, Opole 1990.

Jesenský M. (red.), Etnografia Kysúc a Těšínska: zborník z medzinárodnej etnografickej konferencie, Čadca 2014.

Jesenský M., Ondřeka Z., Turóci M., Regionálny dejepis Kysúc a Tešínska, Čadca 2014.

Jež R., Pindur D. (red.), Těšínsko v proměnách staletí: sborník přednášek z let 2008–2009 k dějinám Těšínského Slezska, Český Těšín 2010.

Kaase M., Politische Beteiligung, [w:] M. Greiffenhagen, S. Greiffenhagen (red.), Handwörterbuch zur Politischen Kultur der Bundesrepublik Deutschland, wyd. 2, Wiesbaden1992.

Kadłubiec D. (red.), Płyniesz Olzo.... Zarys kultury duchowej ludu Cieszyńskiego, Ostrawa 1970–1972.

Kadłubiec D. et al., Płyniesz Olzo: monografia kultury ludowej Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn 2016.

Kadłubiec D., Cieszyńska ojczyzna polszczyzna, Czeski Cieszyn–Cieszyn 2001.

Kadłubiec K.D. et al. (red.), Polská národní menšina na Těšínsku v České republice (1920–1995), Ostrava 1997.

Kadłubiec K.D., Opowiado Anna Chybidziurowa, Bystřice nad Olší 2017.

Kajfosz J., Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn 2001.

Kamiński M.K., Konflikt polsko-czeski: 1918–1921, Warszawa 2001.

Káňa O., Pavelka R., Těšínsko v polsko-československých vztazích: 1918–1939, Ostrava 1970.

Káňa O., Těšínsko v polsko-československých vztazích 1918–1939, Ostrava–Opava 1970.

Kaňok J., Siwek T., Czeska część Śląska Cieszyńskiego w świadomości mieszkańców – mapa mentalna, [w:] Problemy społeczno-demograficzne pogranicza polsko-czeskiego na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice 2001.

Kaňok J., Siwek T., Czeska część Śląska Cieszyńskiego w świadomości mieszkańców – mapa mentalna, [w:] Problemy społeczno-demograficzne pogranicza polsko-czeskiego na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice 2001.

Kapras J., Jazyková a národnostní otázka na Těšínsku v historickém vývoji, Moravská Ostrava 1930.

Kaszper R., Małysz B., Szymeczek J. (red.), Poláci na Těšínsku: studijní materiál, Český Těšín 2009.

Knyt A. (oprac.), Zaolzie: polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Warszawa 2008.

Kocurek D., Korzeniowska W., Śląsk Cieszyński w latach 1741–1918 w aspekcie czynników integrujących i dezintegrujących region: studium monograficzne, Kraków 2013.

Kopeček L., Coexistentia-Soužití a politická reprezentace polské menšiny na Těšínsku, „Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2003, nr 2–3, [online:] https://journals.muni.cz/cepsr/article/view/3941/5312.

Kopeček L., Study of interest representation development of polish minority in the Czech Republic, „Středoevropské politické studie – Central European Political Studies Review” 2002, nr 4, [online:] https://journals.muni.cz/cepsr/article/view/3918/5357.

Korbelářová I., Žáček R., Těšínsko – země Koruny české – Ducatus Tessinensis – terra Coronae Regni Bohemiae: (k dějinám knížectví od počátků do 18. století), Český Těšín 2008.

Kosowska-Gąstoł B., Europeizacja partii politycznych reprezentujących interesy nacjonalistyczne, regionalne i etnoregionalne w „starej” i „nowej” Europie, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2013, t. 11.

Kowalczyk J., Po drugiej stronie Olzy: przemiany zasad samookreślenia polskiej ludności Śląska Cieszyńskiego w świetle prasy, Warszawa 1992.

Kowalewska D., Organizacje mniejszości narodowych i etnicznych jako podmioty etnopolityki, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica” 2015, nr 34.

Koźbiał K., Ugrupowania polityczne mniejszości narodowych w Rumunii. Przykład Wegrów i Niemców, „Przegląd Politologiczny” 2014, nr 2.

Kożusznik B., The problem of Cieszyn Silesia, London 1943.

Kubík L., Těšínský konflikt, Olomouc 2001.

Kudělka M., Češi a Poláci na Těšínsku v době národního obrození: z dějin slovanské myšlenky, Ostrava 1957.

Kufová I., Mniejszości narodowe na Śląsku Cieszyńskim dawniej i dziś: referaty wygłoszone na międzynarodowej konferencji naukowej, która odbyła się 4.10.2001 w Czeskim Cieszynie, Czeski Cieszyn 2001.

Ledwoch J., Zaolzie 1938, Warszawa 2016.

Lewowicki T., Poczucie tożsamości narodowej młodzieży: studium z pogranicza polsko-czeskiego, Cieszyn 1994.

Lewowicki T., Tożsamość narodowa i inne wyznaczniki dróg życiowych – ciągłość i zmiany (uwagi końcowe), Katowice 1994.

Lipset S.M., S. Rokkan, Party systems and voters. cross-national perspectives, New York 1967.

M. Ćmiel, Tożsamość dwóch pokoleń Zaolzian w wywiadach biograficznych, Český Těšín 2016.

Marek P. et al., Přehled politického stranictví na území českých zemí a Československa v letech 1861–1998, Olomouc 2000.

Mareš M. (red.), Etnické a regionální strany v ČR po roce 1989, Brno 2003.

Mareš M., Etnické a regionální subjekty ve stranickém systému České republiky, Brno 2003.

Mareš M. et al., Etnické menšiny a česká politika. Analýza stranických přístupů k etnické a imigrační politice po roce 1989, Brno 2004.

Mareš M., Strmiska M., Political Participation by Ethnic Minorities in the Czech Republic, [w:] T. Sirovátka, The Challenge of Social Inclusion: Minorities and Marginalised Groups in Czech Society, Brno 2006.

Michalska M., Małe formy architektury sakralnej Zaolzia: krzyże, kapliczki, figury, Czeski Cieszyn 2001.

Michalska M., Religijność na pograniczu: Polacy na Zaolziu, Czeski Cieszyn 2006.

Miszewski D., Aktywność polityczna mniejszości polskiej w Czechosłowacji 1920–1938, Toruń 2002.

Miszewski D., Polacy i Czesi na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945, Warszawa 2013.

Miszewski D., Polacy i Czesi na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945, Warszawa 2013.

Mojžíšek J., Lidové písně z Těšínska, Ostrava 1956.

Muryc J., Obecné a specifické rysy polsko-české jazykové interference na českém Těšínsku, Ostrava 2010.

Myśliwiec M., Pojęcie partii etnoregionalnej, [w:] A. Adamczyk, A. Sakson, C. Trosiak (red.), Europejskie i polskie doświadczenia z etnicznością i migracjami w XXI wieku, Poznań 2018.

Nowak K. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 6: Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, Cieszyn 2015.

Nowak K. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 7: Śląsk Cieszyński w latach 1945-2015, Cieszyn 2015.

Nowak K. (red.), Śląsk Cieszyński u zarania polskiej i czechosłowackiej niepodległości 1918–1920, Cieszyn 1999.

Nowak K., Leon Wolf (1883–1968): biografia polityczna, Katowice 2002.

Nowak K., Mniejszość polska w Czechosłowacji 1945–1989: między nacjonalizmem a ideą internacjonalizmu, Cieszyn–Katowice 2010.

Nowak K., Na Zaolziu: 1 maja 1945 – marzec 1947, Paryż 1990.

Nowak K., Panic I. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 5: Śląsk Cieszyński od Wiosny Ludów do I wojny światowej (1848–1918), Cieszyn 2013.

Nowak K., Pierwsza Niepodległość: Polacy na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 2008.

Nowak K., Życie polityczne i społeczne, [w:] I. Panic (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 6: Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, Cieszyn 2015.

Nowicka E., Akulturacja, [w:] Z. Bokszański et al. (red.), Encyklopedia socjologii, t. 1, Warszawa 1998.

Ogrodzka-Mazur E., Polska mniejszość narodowa na Zaolziu w ciągłości i zmianie społecznej: perspektywa wielokulturowa i edukacyjna, „Chowanna” 2015, t. 1.

Ondrusz J., Godki śląskie: podania i baśnie ze Śląska Cieszyńskiego, Ostrava 1977.

Ondrusz J., Przysłowia i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn 1954.

Orlová M., Těšínské báje a pověsti, Orlová 1995.

Pałka E., Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania na Zaolziu: od polskiej organizacji religijnej do Kościoła czeskiego, Wrocław 2007.

Panic I. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 1: Śląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych, Cieszyn 2012.

Panic I. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych,t. 2: Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528 roku), Cieszyn 2015.

Panic I. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 3: Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528–1653), Cieszyn 2011.

Pańko G., Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej w Czechosłowacji w okresie międzywojennym, Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka” 1980, nr 1.

Polacy w radach miast i gmin (2018–2022 r.) / Poláci v zastupitelstvech měst a obcí (2018–2022), [online:] http://www.coexistentia.cz/2018wybor/polacy2018.htm.

Polášek J., Polášková J., Z úst do úst: pověsti těšínské, Dobrá 2007.

Romportl M., Zvuková stránka souvislé řeči v nářečích na Těšínsku: fonetická studie, Ostrava–Opava 1958.

Runge J., Kłosowski F. (red.), Problemy społeczno-demograficzne pogranicza polsko-czeskiego na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice 2001.

Rusek H., Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja: studium socjologiczne, Katowice 1997.

Rusek H., Religia i polskość na Zaolziu, Kraków 2002.

Rusek H., Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia, „Etnografia Polska” 1996, z. 1–2.

Saheb J., Moravští nekatolíci a Těšínsko v předtolerančním období, Český Těšín 2013.

Siwek T., „Narodowość śląska” w perspektywie czasu. Przykład Rychwałdu 1940–1991, „Zwrot” 1991, nr 8.

Siwek T., Česko-polská etnická hranice, Ostrava 1996.

Siwek T., Fenomen „narodowości śląskiej” na Zaolziu, „Zaranie Śląskie” 1992, nr 2.

Siwek T., Klasifikace polské menšiny podle subjektivních a objektivních kritérií, [w:] Národnostní menšiny a majoritní společnost v České republice a v zemích střední Evropy v 90. letech XX. století. Slezský ústav Slezského zemského muzea Opava a Dokumentační a informační středisko Rady Evropy, Praha 1998.

Siwek T., Narodowość śląska w byłej Czechosłowacji, [w:] D. Kadłubiec (red.), Kultura Ludowa na pograniczu, Katowice 1995.

Siwek T., Nazwiska jako indykator pochodzenia miasta Český Těšín, „Dokumentacja Geograficzna” 2008, nr 36.

Siwek T., Polacy w Republice Czeskiej – według spisu ludności w 2001 r. Wyniki czeskiego spisu ludności z roku 2001, [online:] http://wspolnotapolska.org.pl/polonia_w_opracowaniach/5.html

Siwek T., Polacy w Republice Czeskiej w świetle statystyki, „Przegląd Polonijny” 1998, nr 1.

Siwek T., Příspěvek ke zkoumání etnické hranice, „Geografie: sborník České geografické společnosti” 1999, nr 1.

Siwek T., Specyfika tożsamości etnicznej na Zaolziu, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 1997, nr 1.

Siwek T., Zahradnik S., Szymeczek J., Polská národní menšina v Československu: 1945–1954, Praha 2001.

Šlachta F., Těšínsko: jeho první a druhé dělení, Karviná 1946.

Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na poziomie regionu. Przykład Szkocji i Katalonii, Kraków 2012.

Sokolová G., Češi, Slováci a Poláci na Těšínsku a jejich vzájemné vztahy, Opava Šenov u Ostravy 1997.

Sokolová G., Hernová Š., O. Šrajerová, Češi, Slováci a Poláci na Těšínsku a jejich vzájemné vztahy, Šenov u Ostravy 1997.

Spyra J. (red.), Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, t. 4: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848, Cieszyn 2012.

Stępniak A., Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i w początkach XX wieku (do roku 1920), Katowice 1986.

Štika J. (red.), Těšínsko. 4. díl, Lidová píseň a hudba, lidový tanec, prozaická ústní slovesnost, lidové umění výtvarné, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002.

Štika J. (red.), Těšínsko. 5. díl, Těšínská lidová kultura a polská národnostní menšina, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002.

Stolařík I., Štika J. (red.), Těšínsko. 3. díl, Rodina a obec, obyčeje, lidové léčitelství, Šenov u Ostravy 2001. J. Štika (red.), Těšínsko. 4. díl, Lidová píseň a hudba, lidový tanec, prozaická ústní slovesnost, lidové umění výtvarné, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2002.

Stolařík I., Štika J., Tomolová V. (red.), Těšínsko. 1. díl, Přírodní prostředí, dějiny, obyvatelstvo, nářečí, zaměstnání, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 1997.

Stolařík I., Štika J., Tomolová V. (red.), Těšínsko. 2. díl, Obydlí, oděv, Český Těšín – Rožnov pod Radhoštěm – Šenov u Ostravy 2000.

Szczypka-Rusz A., Elementy tradycji kulturowej w społeczności polskiej na Zaolziu, Katowice 1994.

Szeliga W., Tam około Bogumina: obrazy z życia autochtonicznej ludności północnego Zaolzia, Czeski Cieszyn 1997.

Szelong K., Zaolzie. Pojęcie, obszar i historia, https://openairmuseum.info/pl/dzialy/Zaolzie/Pojecie-obszar-i-historia.

Szelong K., Zaolzie. Polacy za Olzą, https://openairmuseum.info/pl/dzialy/Zaolzie/Polacy-za-Olza.

Szpyrc A., Współczesna plastyka ludowa Zaolzia, Czeski Cieszyn 1992.

Szymeczek J. (red.), Mniejszości narodowe na Śląsku Cieszyńskim dawniej i dziś, Czeski Cieszyn 2001.

Szymeczek J. (red.), Polacy na Zaolziu, 1920-2000: zbiór referatów z konferencji naukowej, która odbyła się 13.–14. 10. 2000 w Czeskim Cieszynie = Poláci na Tĕšínsku: sborník příspĕvků z vůdecké konference konané ve dnech 13.–14.10 2000 v Českém Tĕšínĕ, Czeski Cieszyn 2002.

Szymeczek J. (red.), Stát, církev a národ v československé části Těšínského Slezska (1945–1953), Český Těšín 2004.

Szymeczek J., Augsburski Kościół Ewangelicki w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945–1950, Cieszyn 2008.

Szymeczek J., Kaszper R., Poláci v České republice v době transformace společnosti po roce 1989, [w:] R. Kaszper, B. Małysz (red.), Poláci na Těšínsku. Studijní materiál, Český Těšín 2009, s. 82.

Szymeczek J., Vznik Československa a evangelíci augsburského vyznání v Těšínském Slezsku 1918–1923, Český Těšín 2010.

Szymeczek K., Od grupy etnicznej do grupy etnicznej? W kwestii „kondycji narodowej” Polaków na Zaolziu u progu XXI wieku, [w:] M.W. Wanatowicz (red.), Józef Chlebowczyk – badacz procesów narodowotwórczych w Europie XIX i XX wieku, Katowice 2007.

Szymik J., Raszyk K., Cieszyńska plastyka ludowa, Czeski Cieszyn 1986.

Szyndler M., Folklor pieśniowy Zaolzia: uwarunkowania, typologia i funkcje, Katowice 2011.

Tacina J., Śląskie tańce ludowe, t. 1:Śląsk Cieszyński, Bielsko-Biała 1981.

Těšínské Slezsko: folklorní regiony Čech, Moravy a Slezska: 9. června 2018 Národopisné muzeum Národního muzea, Praha 2018.

Tomášová V., Evangelíci na Těšínsku v tolerančním období (1781–1861), Český Těšín 2018.

Touquet H., Multi-ethnic parties in Bosnia-Herzegovina: Naša Stranka and the paradoxes of postethnic politics, „Studies in Ethnicity and Nationalism” 2011, nr 11(3).

Trzaskalik H., Gmina Górna Sucha. Zarys monograficzny, maszynopis, 1951, 1955, Zasoby Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/220323/edition/208187.

Uhlíř F., Těšínské Slezsko, Moravská Ostrava – Praha 1946.

Valenta J., Česko-polské vztahy v letech 1918-1920 a Těšínské Slezsko, Ostrava–Opava 1961.

Valenta J., Nástin dějin Těšínska, Ostrava 1992. R. Žáček, Těšínsko v československo-polských vztazích v letech 1939–1945, Český Těšín 2000.

Valenta J., Těšínská otázka 1918–1919: příspěvek k česko-polským politickým vztahům v období imperialismu, Praha 1958.

Van Cott D.L., From movements to parties in Latin America: The evolution of ethnic politics, New York 2005.

Wanatowicz M.W., Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918–1945, Katowice 1994.

Wasiuta M., Partie etniczne w Republice Czeskiej, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 2017, nr 49.

Weisskopf T.E., Is positive discrimination a good way to aid disadvantages ethnic communities, „Economic and Political Weekly” 2006, vol. 41, no. 8.

Wiechowski J., Spór o Zaolzie: 1918–1920 i 1938, Warszawa 1990.

Wierzgoń J., Z dziejów polskiego, społecznego ruchu śpiewaczo-muzycznego na Śląsku Cieszyńskim – Zaolziu w Republice Czeskiej: (od Wiosny Ludów 1848 do końca 2012 roku), Czeski Cieszyn 2017.

Witt K., Die Teschener Frage, Berlin 1935.

Woźnica R., Partie polityczne i udział mniejszości w życiu politycznym Macedonii i Bułgarii, „Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne” 2016, t. 24.

Wójcicki M., Pojęcie, istota i formy partycypacji społecznej w procesie planowania przestrzennego, „Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna” 2014, t. 24.

Zahradnik S., M. Ryczkowski, Korzenie Zaolzia, Warszawa–Praga–Trzyniec 1992.

Zahradnik S., Polacy na Zaolziu w historii, statystyce i dokumentach, Czeski Cieszyn 1995.

Zahradnik S., Polacy na Zaolziu w historii, statystyce i dokumentach: podsumowanie półwiekowej, historycznej działalności twórczej, w celu przysłużenia się społeczeństwu, zwłaszcza zaolziańskiemu, Trzyniec–Czeski Cieszyn 2010.

Zahradnik S., Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności 1880–1991, Trzyniec 1991.

Zenderowski R., Nad Tatrami błyska się… Słowacka tożsamość narodowa w dyskursie politycznym w Republice Słowackiej (1989–2004), Warszawa 2007.

Zenderowski R., Pieńkowski J., Kwestie narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej, t. 1:Zagadnienia teoretyczne, Warszawa 2014.

WYKAZY ELEMENTÓW NIETEKSTOWYCH

Spis tabel

Tabela 1. Miejscowości na Zaolziu z ludnością czeską i polską (odsetek populacji w latach 2001, 2011 i 1910, 1921)

Tabela 2. Zmiany liczebności polskiej grupy narodowościowej na Zaolziu w porównaniu z czeską grupą narodowościową w latach 1910-2011

Tabela 3. Religijność na Zaolziu w gminach o rozszerzonych kompetencjach (obcí s rozšířenou působností) w 2011 r.

Tabela 4. Szkoły ludowe i wydziałowe (podstawowe) publiczne i prywatne na Śląsku Zaolziańskim w latach 1916-1927

Tabela 5. Głosy Polaków w wyborach gminnych (1923) a spisy ludności (1910, 1921)

Tabela 6. Wyniki wyborów do Izby Poselskiej w 1925 r. na Śląsku Zaolziańskim

Tabela 7. Listy polskie na czechosłowackim Śląsku Cieszyńskim w wyborach do Izby Poselskiej (1925-1935)

Tabela 8. „Głos”/„Głos Ludu” i „Zwrot” – czasopisma adresowane do Polaków na Zaolziu (nakład, dotacja)

Tabela 9. Gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności polskiej (powyżej 15%, 2011)

Tabela 10. Gminy na Zaolziu o najniższym odsetku ludności polskiej (poniżej 5%, 2011)

Tabela 11. Gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności polskiej (powyżej 58,8%, 1921)

Tabela 12. Gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności czeskiej (powyżej 59,3%, 1921)

Tabela 13. Dane statystyczne dotyczące gmin: Gródek, Milików, Koszarzyska, Herczawa, Dobracice, Toszonowice Dolne (2019)

Tabela 14. Struktura narodowościowa gmin (zaolziańskich) o rozszerzonych kompetencjach (obcí s rozšířenou působností) w 2011 r.

Tabela 15. Liczba głosów oddanych na kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994-2018

Tabela 16. Liczba mandatów uzyskanych przez kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994-2018

Tabela 17. Polscy radni w poszczególnych gminach Zaolzia (wybory samorządowe w 2018 r.)

Tabela 18. Polscy radni z ramienia Coexistentia–Wspólnota w wybranych gminach (1994-2018) cz. 1

Tabela 19. Polscy radni z ramienia Coexistentia–Wspólnota w wybranych gminach (1994-2018) cz. 2

Tabela 20. Poparcie wyborcze dla Forum Obywatelskiego w wyborach parlamentarnych w 1990 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 21. Poparcie wyborcze dla Komunistycznej Partii Czechosłowacji w wyborach parlamentarnych w 1990 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 22. Poparcie dla Forum Obywatelskiego i Komunistycznej Partii Czechosłowacji w poszczególnych gminach Zaolzia w wyborach do Czeskiej Rady Narodowej w 1990 roku (%)

Tabela 23. Poparcie wyborcze dla Ruchu na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska w wyborach parlamentarnych w 1990 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 24. Poparcie wyborcze dla Unii Chrześcijańskiej i Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1990 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 25. Poparcie wyborcze dla Koalicji Lewy Blok w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 26. Poparcie wyborcze dla Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 27. Poparcie wyborcze dla Koalicji ODS i KDS w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 28. Poparcie wyborcze dla Ruchu na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 29. Poparcie wyborcze dla Unii Chrześcijańskiej i Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Tabela 30. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Tabela 31. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Tabela 32. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Tabela 33. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Tabela 34. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Tabela 35. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Tabela 36. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Tabela 37. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Tabela 38. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Tabela 39. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Tabela 40. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 74 (Karviná) w 2000 roku - II tura (w %)

Tabela 41. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 75 (Karviná) w 2002 roku - II tura (w %)

Tabela 42. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 73 (Frýdek-Místek) w 2010 roku - II tura (w %)

Tabela 43. Wyniki wyborów do Senatu Republiki Czeskiej w okręgu 73 (Frýdek-Místek) w 2016 roku - II tura (w %)

Tabela 44. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2013 roku

Tabela 45. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu (II tura, 2013 r., w %)

Tabela 46. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2018 roku

Tabela 47. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu (II tura, 2018 r., w %)

Tabela 48. Reprezentanci polskiej mniejszości narodowej w czechosłowackim/czeskim parlamencie

Spis ilustracji

Rysunek 1. Odsetek Polaków w gminach powiatów: Frydek-Mistek i Karwina

Rysunek 2. Struktura narodowościowa Śląska Cieszyńskiego (Księstwa Cieszyńskiego) w 1910 r.

Rysunek 3. Główne trakcje kolejowe łączące ziemie czeskei i słowackie

Rysunek 4. Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie

Rysunek 5. Wybory do Izby Poselskiej w Czechosłowacji (na ziemiach czeskich) w 1925 roku

Rysunek 6. Wybory do Izby Poselskiej w Czechosłowacji (na ziemiach czeskich) w 1929 roku

Rysunek 7. Wybory do Izby Poselskiej w Czechosłowacji (na ziemiach czeskich) w 1935 roku

Rysunek 8. Podział administracyjny Województwa Morawsko-Śląskiego

Rysunek 9. Gródek, Koszarzyska, Milików – gminy na Zaolziu o najwyższym odsetku ludności polskiej

Rysunek 10. Liczba głosów oddanych na kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994-2018

Rysunek 11. Liczba mandatów uzyskanych przez kandydatów COEX w wyborach samorządowych (lokalnych) w latach 1994-2018

Rysunek 12. Poparcie wyborcze dla Koalicji Lewy Blok w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Rysunek 13. Poparcie wyborcze dla Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Rysunek 14. Poparcie wyborcze dla Koalicji ODS i KDS w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Rysunek 15. Poparcie wyborcze dla Ruchu na rzecz samorządnej demokracji – Stowarzyszenie dla Moraw i Śląska w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Rysunek 16. Poparcie wyborcze dla Unii Chrześcijańskiej i Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 1992 roku w wybranych gminach Zaolzia (%)

Rysunek 17. Poparcie wyborcze dla ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 roku

Rysunek 18. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Rysunek 19. Poparcie dla ČSSD w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Rysunek 20. Poparcie wyborcze dla ODS w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 roku

Rysunek 21. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Rysunek 22. Poparcie dla ODS w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Rysunek 23. Poparcie wyborcze dla KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 roku

Rysunek 24. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Rysunek 25. Poparcie dla KDU-ČSL w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Rysunek 26. Poparcie wyborcze dla KSČM w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 roku

Rysunek 27. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Rysunek 28. Poparcie dla KSČM w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Rysunek 29. Poparcie wyborcze dla ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej w 2017 roku

Rysunek 30. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996-2017 na Zaolziu (w %)

Rysunek 31. Poparcie dla ANO 2011 w wyborach w latach 1996-2017 w „polskich: i „czeskich” gminach na Zaolziu (w %)

Rysunek 32. Okręgi wyborcze w wyborach do Senatu Rep. Czeskiej na Zaolziu

Rysunek 33. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2013 roku

Rysunek 34. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu (II tura, 2013 r., w %)

Rysunek 35. Zwycięzcy pierwszej tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2013 roku

Rysunek 36. Zwycięzcy drugiej tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2013 roku

Rysunek 37. Wyniki II tury wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu w 2013 roku

Rysunek 38. Wyniki wyborów na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej w „polskich” i „czeskich” gminach na Zaolziu (II tura, 2018 r., w %)

Rysunek 39. Zwycięzcy pierwszej tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2018 roku

Rysunek 40. Wyniki drugiej tury wyborów prezydenckich w Republice Czeskiej w 2018 roku

Spis ramek

Ramka 1. Krótka charakterystyka gmin: Gródek, Milików, Koszarzyska, Herczawa, Dobracice, Toszonowice Dolne

Ramka 2. Przedstawiciele polskiej mniejszości kandydujący do Senatu Rep. Czeskiej (1996-2018)

Ramka 3. Parlamentarzyści reprezentujący polską mniejszość narodową

ANEKS

Wykaz załączników

Załącznik 1. Wyniki wyborcze ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017)

Załącznik 2. Wyniki wyborcze ODS w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017)

Załącznik 3. Wyniki wyborcze KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017)

Załącznik 4. Wyniki wyborcze KSČM w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017)

Załącznik 5. Wyniki wyborcze ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (2013-2017)

Załącznik 6. Wyniki wyborcze KSČM w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 7. Wyniki wyborcze ODS w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 8. Wyniki wyborcze KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 9. Wyniki wyborcze ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996-2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 10. Wyniki wyborcze ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (2013-2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 11. Mapa: wybory do Czeskiej Rady Narodowej (1990)

Załącznik 12. Mapa: wybory do Czeskiej Rady Narodowej (1990)

Załącznik 13. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996)

Załącznik 14. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1998)

Załącznik 15. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2002)

Załącznik 16. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2006)

Załącznik 17. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2010)

Załącznik 18. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2013)

Załącznik 19. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996)

Załącznik 20. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu, 2013, II tura

Załącznik 21. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu, 2018, II tura

Załącznik 1. Wyniki wyborcze ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

POWIAT FRYDEK-MISTEK

Bocanovice/Boconowice

25,21

38,39

26,74

37,82

30,38

27,27

16,24

Bukovec/Bukowiec

19,02

25,11

22,2

36,93

48,04

29,88

8,14

Bystřice/Bystrzyca

34,64

41,67

35,04

44,34

31,15

29,44

13,11

Dolní Lomná/Dolna Łomna

25,3

34,65

21,81

42,03

32,72

27,98

11,32

Horní Lomná/Górna Łomna

19,52

25,23

32,31

46,32

38,46

27,37

10,76

Hrádek/Gródek

29,31

36,63

31,84

44,04

35,66

39,62

14,81

Hrčava/Herczawa

17,42

29,13

36,28

55,26

57,28

51,23

8,52

Jablunkov/Jabłonków

25,66

34,49

32,43

40,81

33,36

26,74

15,28

Košařiska/Koszarzyska

29,73

38,87

29,05

49,75

32,81

31,36

12,82

Milíkov/Milików

35,79

42,92

31,66

51,43

39,4

35,59

10,72

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

23,3

30,8

29,95

39,89

31,45

26,72

9,83

Návsí/Nawsie

32,64

41,02

37,4

47,39

35,05

35,1

12,23

Nýdek/Nydek

31,08

40,86

34,84

41,71

33,91

32,92

13,88

Písečná/Pioseczna

30,7

47,74

34,9

28,03

12,88

Písek/Piosek

26,85

38,73

37,02

45,35

40,28

31,62

13,62

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

31,55

35,12

30,84

35,87

24,41

23,37

5,04

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

30,38

32,5

32,57

44,18

36,87

36,25

10,39

Hnojnik/Gnojnik

31,38

35,44

34,75

39,82

29,28

21,16

9,26

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

35,24

41,68

32,87

39,04

27,04

22,56

6,59

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

31,84

39,73

31,32

34,38

25,88

21,31

7,33

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

28,26

40,55

33,63

33,57

25,4

19,82

8,04

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

34,51

37,78

36,56

40,66

32,68

26,82

9,85

Ropice/Ropica

31,56

43,81

41,07

30,85

6,97

Řeka/Rzeka

37,42

45,04

37,5

46,35

41,07

30,85

6,97

Smilovice/Śmiłowice

26,84

38,25

41,72

38,27

27,77

25,45

9,55

Soběšovice/Szobiszowice

38,33

41,55

31,68

40,24

27,5

23,6

6,02

Střítež/Trzycież

27,7

38,04

34,88

40,97

33,26

31,35

7,84

Třanovice/Trzanowice

30,22

41,35

30,14

35,68

28,41

25,18

8,95

Vělopolí/Wielopole

29,37

45,38

38,33

37,59

17,91

20,13

7,48

Dobratice/Dobracice

30,06

31,42

27,33

30,05

18,96

19,62

7,12

Vendryně/Wędrynia

33,47

41,48

33,62

43,17

33,01

29,32

10,42

Třinec/Trzyniec

34,51

42,38

35,97

45,14

33,39

31,74

10,16

POWIAT KARWINA

Albrechtice/Olbrachcice

45,34

48,86

41,61

46,58

34,8

29,67

9,31

Bohumín/Bogumin

41,34

46,97

41,75

47

39,2

35,42

13,83

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

34,67

42,07

36,12

40,69

30,86

28,23

8,46

Dětmarovice/Dziećmorowice

40,75

43,54

33,96

37,93

30,9

25,74

7,86

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

37,98

43,92

37,48

44,58

34,27

29,91

9,54

Doubrava/Dąbrowa

44,01

47,73

39,09

48,92

38,49

24,78

7,6

Havířov/Hawierzów

41,57

45,92

40,5

47,22

34,51

31,51

9,51

Horní Suchá/ Sucha Górna

46,64

50,35

39,31

46,36

33,64

27,55

8,62

Chotěbuz/Kocobędz

43,16

32,75

43,76

30,19

28,91

8,04

Karviná/Karwina

44,14

50,26

42,91

52,83

42,83

36,05

11,51

Orlová/Orłowa

43,75

49,96

40,52

50,71

37,69

31,88

9,07

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

40,49

43,18

39,94

47,26

35,51

30,36

9,06

Petřvald/Pietwałd

39,49

41,43

35,98

45,74

33,77

28,28

10,56

Rychvald/Rychwałd

37,68

42,19

38,01

42,21

32,79

28,19

8,12

Stonava/Stonawa

40,16

44,96

31,69

47,72

32,89

25,6

7,41

Těrlicko/Cierlicko

44,26

47,63

37,2

42,65

29,39

27,48

8,63

REPUBLIKA CZESKA

26,44

32,31

30,2

32,32

22,08

20,45

7,27

Powiat Frydek-Mistek

33,49

39,88

35,76

40,56

29,19

26,06

9,16

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

41,68

46,9

40,21

47,69

36,32

31,76

9,98

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

29,38

37,37

32,53

41,76

33,08

28,66

10,06

Góralszczyzna

26,82

35,61

31,28

44,72

36,99

32,06

12,28

Miasta

39,25

45,52

39,45

46,58

36,16

32,59

10,69

„Polskie” gminy 2011 (3)

31,61

39,47

30,85

48,41

35,96

35,52

12,78

„Czeskie” gminy 2011 (3)

25,95

31,02

32,06

43,16

37,70

35,70

8,68

„Polskie” gminy 2011 (20)

32,15

39,74

33,00

44,08

34,98

29,98

10,78

„Czeskie” gminy 2011 (14)

35,03

40,28

35,13

42,07

32,82

29,01

8,64

„Polskie” gminy 1921 (20)

31,07

38,94

33,50

43,23

33,88

29,21

10,96

„Czeskie” gminy 1921 (16)

34,00

40,36

34,43

41,43

32,20

28,00

8,16

Załącznik 2. Wyniki wyborcze ODS w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

POWIAT FRYDEK-MISTEK

Bocanovice/Boconowice

30,99

15,64

13,37

19,68

13,25

3,74

10,15

Bukovec/Bukowiec

33,42

17,04

14,61

16,96

10,76

5,08

4,95

Bystřice/Bystrzyca

35,72

20,85

16,75

27,48

16,25

6,79

7,18

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

33,07

15,35

15,58

20,55

15,58

8,69

7,67

Horní Lomná/ Górna Łomna

27,49

13,3

7,92

11,86

8,87

3,91

3,58

Hrádek/Gródek

40,2

22,33

16,9

27,3

17,33

5,37

7,01

Hrčava/Herczawa

49,68

26,77

23

17,54

16,5

9,09

2,56

Jablunkov/Jabłonków

36,01

21,28

18,38

22,14

16,92

6,45

6,21

Košařiska/Koszarzyska

36,49

16,97

15,54

20,89

11,97

8,87

11,53

Milíkov/Milików

29,33

16,57

12,96

17,04

9,19

3,29

4,84

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

40,97

24,91

22,76

26,71

17,51

6,84

5,71

Návsí/Nawsie

38,95

19,69

13,61

21,31

15,91

5,55

7,37

Nýdek/Nydek

44,59

25,75

19,46

25,33

18,09

5,36

5,33

Písečná/Pioseczna

14,13

22,52

13,06

2,8

4,78

Písek/Piosek

36,68

18,3

13,44

19,63

12,91

2,07

4,25

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

23,62

23,88

21,87

27,07

18,01

4,7

10,91

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

26,58

18,75

12,87

12,41

8,51

1,25

2,87

Hnojnik/Gnojnik

33,45

21,56

19,43

27,86

17,71

6,49

6,52

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

21,35

15,56

15,38

25,86

16,96

5,22

9

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

23,46

16,8

14,15

24,67

15,8

5,26

6,42

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

26,45

16,93

18,18

17,71

14,34

7,32

6,51

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

33,13

19,64

19,92

28,26

20,22

7,13

7,2

Ropice/Ropica

12,5

19,22

13,27

1,48

6,58

Řeka/Rzeka

20,2

15,65

13,42

20,6

13,27

1,48

6,58

Smilovice/Śmiłowice

34,74

16,87

17,7

30,24

28,3

6,24

8,62

Soběšovice/Szobiszowice

25,43

23,69

17,02

23,98

15

3,4

9,89

Střítež/Trzycież

32,09

22,1

10,14

24,27

14,31

3,28

8,42

Třanovice/Trzanowice

32,47

19,49

16,77

23,85

16,03

5,41

9,29

Vělopolí/Wielopole

35,31

13,85

14,16

36,09

25,37

9,02

9,52

Dobratice/Dobracice

29,75

23,44

21,65

27,8

20,09

4,43

8,45

Vendryně/Wędrynia

30,96

17,22

17,78

26,33

16,96

5,48

7,61

Třinec/Trzyniec

32,05

20,7

18,23

26,69

16,1

5,14

6,1

POWIAT KARWINA

Albrechtice/Olbrachcice

21,73

15,67

14,42

19,27

12,87

4,24

5,6

Bohumín/Bogumin

25,81

20,09

17,05

25,29

15,82

4,7

6,45

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

30,8

20,18

17,55

25,45

17,26

6,87

6,73

Dětmarovice/ Dziećmorowice

22,93

17,21

18,32

26,65

17,69

6,6

7,22

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

22,85

16,06

14,74

22,31

15,64

3,91

6,16

Doubrava/Dąbrowa

17,24

12,08

11,15

16,06

9,24

3,33

2,66

Havířov/Hawierzów

23,39

19,47

18,15

23,35

13,78

4,01

5,39

Horní Suchá/ Sucha Górna

18,4

12,67

12,33

18,81

13,37

4,13

4,31

Chotěbuz/Kocobędz

13,68

12,9

18,98

14,83

3,74

5,2

Karviná/Karwina

18,71

13,55

12,37

17,9

10,53

3,01

4,28

Orlová/Orłowa

17,75

13,67

12,7

19,41

11,07

2,91

4,86

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

24,55

18,5

16,37

24,13

14,28

5,18

6,66

Petřvald/Pietwałd

19,83

16,11

15,54

22,42

15,15

4,75

5,94

Rychvald/Rychwałd

23,21

17,5

16,58

25,97

15,01

4,05

6,38

Stonava/Stonawa

24,13

10,5

10,81

18,45

12,58

4,45

2,21

Těrlicko/Cierlicko

29

16,84

18,75

25,91

17,21

5,25

7,2

REPUBLIKA CZESKA

29,62

27,74

24,47

35,38

20,22

7,72

11,32

Powiat Frydek-Mistek

29,84

21,74

18,92

27,69

17,5

5,38

7,42

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

22,43

16,99

15,65

22

13,55

4,15

5,49

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

32,50

19,32

16,17

23,01

15,75

5,21

7,02

Góralszczyzna

36,69

19,63

15,89

21,13

14,27

5,59

6,21

Miasta

26,15

18,80

16,67

23,74

14,70

4,75

5,79

„Polskie” gminy 2011 (3)

35,34

18,62

15,13

21,74

12,83

5,84

7,79

„Czeskie” gminy 2011 (3)

35,34

22,99

19,17

19,25

15,03

4,92

4,63

„Polskie” gminy 2011 (20)

31,38

16,97

14,63

21,55

14,80

4,89

6,42

„Czeskie” gminy 2011 (14)

25,77

19,31

17,27

22,61

15,17

4,74

6,43

„Polskie” gminy 1921 (20)

31,96

17,90

15,81

23,14

15,50

5,65

6,86

„Czeskie” gminy 1921 (16)

26,40

18,83

16,46

22,38

14,98

4,68

6,61

Załącznik 3. Wyniki wyborcze KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Miejsce

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

POWIAT FRYDEK-MISTEK

Bocanovice/Boconowice

26,86

28,44

38,37

28,49

18,33

24,59

21,82

Bukovec/Bukowiec

31,23

43,5

40,41

35,43

19,5

30,68

31,94

Bystřice/Bystrzyca

5,09

9,81

14,81

7,97

5,03

10,09

11,52

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

17,93

30,04

26,89

18,7

16,1

19,56

19,31

Horní Lomná/ Górna Łomna

23,9

34,86

26,82

24,85

12,42

26,81

26,66

Hrádek/Gródek

7,33

15,62

17,03

9,77

5,23

10

11,8

Hrčava/Herczawa

16,77

20,47

13,27

8,77

3,88

9,09

14,52

Jablunkov/Jabłonków

18,31

23,64

26,37

18,19

13,98

22,43

20,27

Košařiska/Koszarzyska

11,71

17,89

12,83

11,94

6,77

15,38

12,82

Milíkov/Milików

13,44

21,67

24,25

14,32

9,85

17,01

19,37

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

12,79

20,67

25,07

16,34

11,07

16,39

15,68

Návsí/Nawsie

7,32

14,26

15,46

10,62

6,79

11,35

12,78

Nýdek/Nydek

3,13

7,84

10,39

7,33

4,13

12,66

15,88

Písečná/Pioseczna

27,17

16,44

14,11

23,13

17,25

Písek/Piosek

17,86

23,12

20,56

17,79

11,89

20,02

17,62

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

11,72

10,73

11,87

10,32

6,73

9,09

8,46

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

15,82

22,5

18,18

15,17

12,76

16,25

14,36

Hnojnik/Gnojnik

11,95

17,6

20,14

14,3

13,11

17,4

14,88

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

7,97

10,34

13,77

8,01

6,71

8,88

7,06

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

23,46

22,93

25

20,2

14,71

14,47

12,84

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

8,7

14,17

13,63

8,48

5,32

7,72

7,66

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

7,55

14,99

17,36

11,73

7,44

14,57

16,17

Ropice/Ropica

18,12

15,49

9,54

13,01

9,68

Řeka/Rzeka

6,29

12,21

15,747

10,72

9,54

13,01

9,68

Smilovice/Śmiłowice

10,26

16,27

18,39

11,11

7,93

15,23

18,41

Soběšovice/Szobiszowice

7,4

10,87

14,43

9,75

7,91

7,8

7,52

Střítež/Trzycież

13,01

16,49

20,71

13,2

10,31

15,13

15,49

Třanovice/Trzanowice

15,03

18,58

19,95

18,7

12,67

23,88

20,13

Vělopolí/Wielopole

5,56

17,69

12,5

6,76

5,22

17,36

22,44

Dobratice/Dobracice

18,54

24,56

25,13

21,24

11,5

15,87

10,23

Vendryně/Wędrynia

10,93

16,7

21,88

12,08

8,62

14,31

15,05

Třinec/Trzyniec

7,2

10,22

13,78

7,84

5,96

10,49

10,72

POWIAT KARWINA

Albrechtice/Olbrachcice

7,6

10,31

11,84

8,98

5,8

8,54

8,92

Bohumín/Bogumin

3,69

5,44

7,69

4,08

2,35

3,74

3,39

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

8,49

11,39

17,95

10,57

7,45

12,35

12,64

Dětmarovice/Dziećmorowice

6,11

7,65

8,54

5,39

3,09

4,19

3,22

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

8,22

10,89

11,23

6,38

4,85

6,23

5,49

Doubrava/Dąbrowa

4,99

4,83

6,51

5,02

3,58

2,63

4,56

Havířov/Hawierzów

3,51

4,4

7,24

3,32

2,27

3,84

3,66

Horní Suchá/ Sucha Górna

4,49

7,49

10,16

6,09

3,78

6,12

6,41

Chotěbuz/Kocobędz

18,25

19,65

16,16

13,61

17,68

18,61

Karviná/Karwina

3,81

5,34

7,66

3,69

2,7

3,69

3,55

Orlová/Orłowa

2,72

3,96

5,87

2,57

1,37

3

2,7

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

10,8

14,75

16,87

9,98

6,8

9,35

7,64

Petřvald/Pietwałd

4,57

4,72

5,03

3,4

1,87

3,24

2,83

Rychvald/Rychwałd

3,89

4,69

6,28

3,22

1,81

3,31

2,55

Stonava/Stonawa

7,12

14,1

21

8,76

4,63

6,85

8,07

Těrlicko/Cierlicko

5,84

10,4

10,51

7,39

5,66

7,83

8,55

REPUBLIKA CZESKA

8,08

9

14,27

7,22

4,39

6,78

5,8

Powiat Frydek-Mistek

9,44

11,81

14,84

9,9

7,01

10,41

9,63

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

4,39

5,99

8,69

4,61

3,15

5,01

4,89

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

13,37

19,26

20,21

14,65

9,97

15,91

15,46

Góralszczyzna

15,26

22,27

22,65

16,46

10,61

17,95

17,95

Miasta

5,34

7,36

10,86

5,90

4,15

6,82

6,79

„Polskie” gminy 2011 (3)

10,83

18,39

18,04

12,01

7,28

14,13

14,66

„Czeskie” gminy 2011 (3)

14,67

19,73

17,34

12,83

6,90

10,89

10,80

„Polskie” gminy 2011 (20)

7,19

13,79

20,43

14,35

9,46

15,53

15,61

„Czeskie” gminy 2011 (14)

9,65

12,00

12,39

8,74

5,74

7,70

7,10

„Polskie” gminy 1921 (20)

12,38

19,18

20,42

14,25

9,34

16,00

16,41

„Czeskie” gminy 1921 (16)

10,42

13,03

13,51

9,95

6,75

9,36

8,82

Załącznik 4. Wyniki wyborcze KSČM w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Obszar

1996

1998

2002

2006

2010

2013

2017

POWIAT FRYDEK-MISTEK

Bocanovice/Boconowice

2,07

4,27

11,04

2,59

3,31

6,41

6,59

Bukovec/Bukowiec

2,06

4,48

9,1

4,2

4,05

5,4

2,55

Bystřice/Bystrzyca

5,94

7,22

15,44

8,88

16,25

11,63

5,17

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

2,59

4,17

15,86

5,31

5,19

10,59

3,17

Horní Lomná/ Górna Łomna

6,37

5,05

12,8

10,16

11,24

9,49

3,07

Hrádek/Gródek

6,04

7,37

13,23

7,41

6,48

12,5

6,34

Hrčava/Herczawa

3,23

6,3

13,27

4,38

4,85

6,61

2,56

Jablunkov/Jabłonków

4,6

6,94

12,87

7,11

6,72

10,47

4,82

Košařiska/Koszarzyska

1,35

7,8

14,18

6,46

13,02

14,79

5,12

Milíkov/Milików

4,26

6,66

13,51

7,29

8,02

10,59

4,15

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

4,26

6,4

11

6,34

6,85

11,68

4,62

Návsí/Nawsie

3,95

6,18

13,61

7,42

8,49

11,78

6,88

Nýdek/Nydek

6,42

6,25

13,16

10,09

9,92

10,33

6,66

Písečná/Pioseczna

12,22

4,5

6,3

10,28

4,98

Písek/Piosek

2,85

6,13

11,39

7,69

7,54

11,74

6,12

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

12,59

16,09

23,33

15,56

14,3

17,69

8,79

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

5,7

6,88

19,69

9,65

9,21

12,5

5,17

Hnojnik/Gnojnik

5,52

8,05

16,31

9,82

9,2

12,07

6

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

16,24

19,7

28,53

18,66

12,79

20,99

13,27

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

6,42

6,93

18,07

12,86

10,89

17,1

7,11

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

8,33

12,6

21,81

10,33

15,16

19,39

7,66

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

6,01

6,45

13,89

7,27

8,89

17,98

6,61

Ropice/Ropica

16,4

11,2

9,95

13,01

8

Řeka/Rzeka

12,91

11,45

18,05

14,16

9,95

13,01

8,13

Smilovice/Śmiłowice

2,63

4,22

8,63

6,79

4,49

6,75

2,09

Soběšovice/Szobiszowice

10,82

13,98

24,78

17,47

13,54

16,4

12,04

Střítež/Trzycież

5,41

7,25

19,02

12,03

8,63

11,4

9,6

Třanovice/Trzanowice

5,18

7,1

15,07

6,67

5,54

8,76

5,85

Vělopolí/Wielopole

5,56

3,85

15,83

3,75

5,97

8,33

7,48

Dobratice/Dobracice

7,01

8,13

15,22

10,88

9,88

14,5

6,82

Vendryně/Wędrynia

5,99

6,41

13,35

8,16

6,61

10,17

5,12

Třinec/Trzyniec

6,62

7,99

15,91

9,72

9,33

12,73

6,57

POWIAT KARWINA

Albrechtice/Olbrachcice

9,27

10,76

22,43

17,52

14,35

21,03

10,85

Bohumín/Bogumin

9,28

10,97

22,98

14,89

12,34

17,85

9,14

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

5,69

7,3

15,66

11,17

10,13

15,1

7,33

Dětmarovice/ Dziećmorowice

11,36

15,2

29,83

22,47

17,07

22,27

11,76

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

11,28

14,51

26,48

17

16,05

22,12

9,54

Doubrava/Dąbrowa

11,89

14,4

29,82

20,94

18,86

31,28

11,78

Havířov/Hawierzów

11,73

16,68

25,18

17,29

15,6

21,77

11,73

Horní Suchá/ Sucha Górna

13,25

15,77

27,63

19,74

18,29

24,77

10,35

Chotěbuz/Kocobędz

8,77

16,57

11,24

9,59

14,79

7,57

Karviná/Karwina

12,94

14,78

28,99

18,39

16,4

23,8

11,24

Orlová/Orłowa

10,65

13,96

30,59

18,63

16,48

25,59

11,11

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

5,26

6,82

16,47

11,58

10,41

15,87

7,6

Petřvald/Pietwałd

18,34

21,39

35,48

20,92

18

26,58

13,83

Rychvald/Rychwałd

14,39

17,65

28,28

18,47

16,54

22,77

9,93

Stonava/Stonawa

10,58

11,98

25,06

15,37

12,82

19,08

9,4

Těrlicko/Cierlicko

6,98

9,51

22,32

14,39

12,68

19,9

9,98

REPUBLIKA CZESKA

10,33

11,03

18,51

12,81

11,27

14,91

7,76

Powiat Frydek-Mistek

8,52

9,79

17,92

11,62

10,75

15,27

7,58

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

11,14

13,3

25,83

16,96

15,02

21,66

10,67

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

5,94

7,73

15,51

8,87

8,81

12,08

6,21

Góralszczyzna

4,00

6,09

12,85

6,66

7,88

10,29

4,85

Miasta

9,25

11,54

21,74

14,29

12,76

18,25

9,20

„Polskie” gminy 2011 (3)

3,88

7,28

13,64

7,05

9,17

12,63

5,20

„Czeskie” gminy 2011 (3)

5,31

7,10

16,06

8,30

7,98

11,20

4,85

„Polskie” gminy 2011 (20)

5,98

7,51

15,31

9,29

9,36

12,72

6,14

„Czeskie” gminy 2011 (14)

10,08

12,95

23,93

15,06

13,57

18,80

9,09

„Polskie” gminy 1921 (20)

5,62

6,97

14,66

8,67

8,95

12,20

5,82

„Czeskie” gminy 1921 (16)

9,87

11,99

23,32

14,54

12,98

18,43

8,97

Załącznik 5. Wyniki wyborcze ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (2013–2017)

Obszar

2013

2017

POWIAT FRYDEK-MISTEK

Bocanovice/Boconowice

17,64

22,84

Bukovec/Bukowiec

8,58

19,32

Bystřice/Bystrzyca

16,76

31,49

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

11,95

28,83

Horní Lomná/ Górna Łomna

18,43

31,79

Hrádek/Gródek

13,62

32,73

Hrčava/Herczawa

4,13

34,18

Jablunkov/Jabłonków

14,7

26,74

Košařiska/Koszarzyska

11,83

33,97

Milíkov/Milików

12,32

36,85

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

17,81

36,88

Návsí/Nawsie

13,49

31,53

Nýdek/Nydek

16,81

32,22

Písečná/Pioseczna

14,71

32,01

Písek/Piosek

16,57

28,87

Dobratice/Dobracice

20,13

30,11

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

16,55

31,75

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

11,87

35,63

Hnojnik/Gnojnik

17,66

34,46

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

17,63

31,19

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

14,65

35,63

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

12,24

34,55

Ropice/Ropica

16,83

31,27

Řeka/Rzeka

16,72

32,94

Smilovice/Śmiłowice

20,51

31,46

Soběšovice/Szobiszowice

22,2

34,19

Střítež/Trzycież

14,91

27,25

Třanovice/Trzanowice

15,85

27,88

Vělopolí/Wielopole

11,8

26,53

Vendryně/Wędrynia

16,68

33,83

Třinec/Trzyniec

17,2

37,14

POWIAT KARWINA

Albrechtice/Olbrachcice

14,35

32,66

Bohumín/Bogumin

16,94

35,18

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

14,48

34,71

Dětmarovice/Dziećmorowice

21,4

39,84

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

16,54

38

Doubrava/Dąbrowa

21,08

42,01

Havířov/Hawierzów

15,92

36,83

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

18,46

32,53

Horní Suchá/ Sucha Górna

16,08

33,07

Chotěbuz/Kocobędz

16,32

29,81

Karviná/Karwina

15,74

40,07

Orlová/Orłowa

14,48

41,31

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

17,81

38,78

Petřvald/Pietwałd

17,3

35,88

Rychvald/Rychwałd

17,83

40,59

Stonava/Stonawa

14,85

44,02

Těrlicko/Cierlicko

17,46

36,35

REPUBLIKA CZESKA

18,65

29,64

Powiat Frydek-Mistek

18,26

34,19

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

15,98

37,66

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

15,19

31,30

Góralszczyzna

13,96

30,68

Miasta

16,06

36,79

„Polskie” gminy 2011 (3)

12,59

34,52

„Czeskie” gminy 2011 (3)

12,97

33,31

„Polskie” gminy 2011 (20)

15,04

31,86

„Czeskie” gminy 2011 (14)

16,26

35,74

„Polskie” gminy 1921 (20)

15,16

31,32

„Czeskie” gminy 1921 (16)

16,82

35,93

Załącznik 6. Wyniki wyborcze KSČM w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Gmina

1996

Gmina

1998

Gmina

2002

Gmina

2006

Petřvald/Pietwałd

18,34

Petřvald/Pietwałd

21,39

Petřvald/Pietwałd

35,48

Dětmarovice/Dziećmorowice

22,47

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

16,24

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

19,7

Orlová/Orłowa

30,59

Doubrava/Dąbrowa

20,94

Rychvald/Rychwałd

14,39

Rychvald/Rychwałd

17,65

Dětmarovice/Dziećmorowice

29,83

Petřvald/Pietwałd

20,92

Horní Suchá/ Sucha Górna

13,25

Havířov/Hawierzów

16,68

Doubrava/Dąbrowa

29,82

Horní Suchá/ Sucha Górna

19,74

Karviná/Karwina

12,94

Dolní Domaslavice/Domasłowice Dolne

16,09

Karviná/Karwina

28,99

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

18,66

Řeka/Rzeka

12,91

Horní Suchá/Sucha Górna

15,77

Horní Bludovice/Błędowice Górne

28,53

Orlová/Orłowa

18,63

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

12,59

Dětmarovice/Dziećmorowice

15,2

Rychvald/Rychwałd

28,28

Rychvald/Rychwałd

18,47

Doubrava/Dąbrowa

11,89

Karviná/Karwina

14,78

Horní Suchá/Sucha Górna

27,63

Karviná/Karwina

18,39

Havířov/Hawierzów

11,73

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

14,51

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

26,48

Albrechtice/Olbrachcice

17,52

Dětmarovice/ Dziećmorowice

11,36

Doubrava/Dąbrowa

14,4

Havířov/Hawierzów

25,18

Soběšovice/Szobiszowice

17,47

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

11,28

Soběšovice/Szobiszowice

13,98

Stonava/Stonawa

25,06

Havířov/Hawierzów

17,29

Soběšovice/ Szobiszowice

10,82

Orlová/Orłowa

13,96

Soběšovice/Szobiszowice

24,78

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

17

Orlová/Orłowa

10,65

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

12,6

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

23,33

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

15,56

Stonava/Stonawa

10,58

Stonava/Stonawa

11,98

Bohumín/Bogumin

22,98

Stonava/Stonawa

15,37

Bohumín/Bogumin

9,28

Řeka/Rzeka

11,45

Albrechtice/Olbrachcice

22,43

Bohumín/Bogumin

14,89

Albrechtice/Olbrachcice

9,27

Bohumín/Bogumin

10,97

Těrlicko/Cierlicko

22,32

Těrlicko/Cierlicko

14,39

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

8,33

Albrechtice/Olbrachcice

10,76

Horní Tošanovice/Toszonowice Górne

21,81

Řeka/Rzeka

14,16

Těrlicko/Cierlicko

6,98

Těrlicko/Cierlicko

9,51

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

19,69

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

12,86

Třinec/Trzyniec

6,62

Chotěbuz/Kocobędz

8,77

Střítež/Trzycież

19,02

Střítež/Trzycież

12,03

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

6,42

Hnojnik/Gnojnik

8,05

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

18,07

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

11,58

Nýdek/Nydek

6,42

Třinec/Trzyniec

7,99

Řeka/Rzeka

18,05

Chotěbuz/Kocobędz

11,24

Horní Lomná/ Górna Łomna

6,37

Košařiska/Koszarzyska

7,8

Chotěbuz/Kocobędz

16,57

Ropice/Ropica

11,2

Hrádek/Gródek

6,04

Hrádek/Gródek

7,37

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

16,47

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

11,17

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

6,01

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

7,3

Ropice/Ropica

16,4

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

10,33

Vendryně/Wędrynia

5,99

Střítež/Trzycież

7,25

Hnojnik/Gnojnik

16,31

Horní Lomná/ Górna Łomna

10,16

Bystřice/Bystrzyca

5,94

Bystřice/Bystrzyca

7,22

Třinec/Trzyniec

15,91

Nýdek/Nydek

10,09

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

5,7

Třanovice/Trzanowice

7,1

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

15,86

Hnojnik/Gnojnik

9,82

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

5,69

Jablunkov/Jabłonków

6,94

Vělopolí/Wielopole

15,83

Třinec/Trzyniec

9,72

Vělopolí/Wielopole

5,56

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

6,93

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

15,66

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

9,65

Hnojnik/Gnojnik

5,52

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

6,88

Bystřice/Bystrzyca

15,44

Bystřice/Bystrzyca

8,88

Střítež/Trzycież

5,41

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

6,82

Třanovice/Trzanowice

15,07

Vendryně/Wędrynia

8,16

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

5,26

Milíkov/Milików

6,66

Košařiska/Koszarzyska

14,18

Písek/Piosek

7,69

Třanovice/Trzanowice

5,18

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

6,45

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

13,89

Návsí/Nawsie

7,42

Jablunkov/Jabłonków

4,6

Vendryně/Wędrynia

6,41

Návsí/Nawsie

13,61

Hrádek/Gródek

7,41

Milíkov/Milików

4,26

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

6,4

Milíkov/Milików

13,51

Milíkov/Milików

7,29

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

4,26

Hrčava/Herczawa

6,3

Vendryně/Wędrynia

13,35

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

7,27

Návsí/Nawsie

3,95

Nýdek/Nydek

6,25

Hrčava/Herczawa

13,27

Jablunkov/Jabłonków

7,11

Hrčava/Herczawa

3,23

Návsí/Nawsie

6,18

Hrádek/Gródek

13,23

Smilovice/Śmiłowice

6,79

Písek/Piosek

2,85

Písek/Piosek

6,13

Nýdek/Nydek

13,16

Třanovice/Trzanowice

6,67

Smilovice/Śmiłowice

2,63

Horní Lomná/Górna Łomna

5,05

Jablunkov/Jabłonków

12,87

Košařiska/Koszarzyska

6,46

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

2,59

Bukovec/Bukowiec

4,48

Horní Lomná/ Górna Łomna

12,8

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

6,34

Bocanovice/Boconowice

2,07

Bocanovice/Boconowice

4,27

Písečná/Pioseczna

12,22

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

5,31

Bukovec/Bukowiec

2,06

Smilovice/Śmiłowice

4,22

Písek/Piosek

11,39

Písečná/Pioseczna

4,5

Košařiska/Koszarzyska

1,35

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

4,17

Bocanovice/Boconowice

11,04

Hrčava/Herczawa

4,38

Písečná/Pioseczna

Vělopolí/Wielopole

3,85

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

11

Bukovec/Bukowiec

4,2

Ropice/Ropica

Písečná/Pioseczna

Bukovec/Bukowiec

9,1

Vělopolí/Wielopole

3,75

Chotěbuz/Kocobędz

Ropice/Ropica

Smilovice/Śmiłowice

8,63

Bocanovice/Boconowice

2,59

Gmina

2010

Gmina

2013

Gmina

2017

Doubrava/Dąbrowa

18,86

Doubrava/Dąbrowa

31,28

Petřvald/Pietwałd

13,83

Horní Suchá/ Sucha Górna

18,29

Petřvald/Pietwałd

26,58

Soběšovice/Szobiszowice

12,04

Petřvald/Pietwałd

18

Orlová/Orłowa

25,59

Doubrava/Dąbrowa

11,78

Dětmarovice/ Dziećmorowice

17,07

Horní Suchá/ Sucha Górna

24,77

Dětmarovice/ Dziećmorowice

11,76

Rychvald/Rychwałd

16,54

Karviná/Karwina

23,8

Havířov/Hawierzów

11,73

Orlová/Orłowa

16,48

Rychvald/Rychwałd

22,77

Karviná/Karwina

11,24

Karviná/Karwina

16,4

Dětmarovice/ Dziećmorowice

22,27

Orlová/Orłowa

11,11

Bystřice/Bystrzyca

16,25

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

22,12

Albrechtice/Olbrachcice

10,85

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

16,05

Havířov/Hawierzów

21,77

Horní Suchá/ Sucha Górna

10,35

Havířov/Hawierzów

15,6

Albrechtice/Olbrachcice

21,03

Těrlicko/Cierlicko

9,98

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

15,16

Těrlicko/Cierlicko

19,9

Rychvald/Rychwałd

9,93

Albrechtice/Olbrachcice

14,35

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

19,39

Střítež/Trzycież

9,6

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

14,3

Stonava/Stonawa

19,08

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

9,54

Soběšovice/Szobiszowice

13,54

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

17,98

Stonava/Stonawa

9,4

Košařiska/Koszarzyska

13,02

Bohumín/Bogumin

17,85

Bohumín/Bogumin

9,14

Stonava/Stonawa

12,82

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

17,69

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

8,79

Těrlicko/Cierlicko

12,68

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

17,1

Řeka/Rzeka

8,13

Bohumín/Bogumin

12,34

Soběšovice/Szobiszowice

16,4

Ropice/Ropica

8

Horní Lomná/ Górna Łomna

11,24

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

15,87

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

7,66

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

10,89

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

15,1

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

7,6

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

10,41

Košařiska/Koszarzyska

14,79

Chotěbuz/Kocobędz

7,57

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

10,13

Chotěbuz/Kocobędz

14,79

Vělopolí/Wielopole

7,48

Ropice/Ropica

9,95

Ropice/Ropica

13,01

Český Těšín/Czeski Cieszyn

7,33

Řeka/Rzeka

9,95

Řeka/Rzeka

13,01

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

7,11

Nýdek/Nydek

9,92

Třinec/Trzyniec

12,73

Návsí/Nawsie

6,88

Chotěbuz/Kocobędz

9,59

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

12,5

Nýdek/Nydek

6,66

Třinec/Trzyniec

9,33

Hrádek/Gródek

12,5

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

6,61

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

9,21

Hnojnik/Gnojnik

12,07

Bocanovice/Boconowice

6,59

Hnojnik/Gnojnik

9,2

Návsí/Nawsie

11,78

Třinec/Trzyniec

6,57

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

8,89

Písek/Piosek

11,74

Hrádek/Gródek

6,34

Střítež/Trzycież

8,63

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

11,68

Písek/Piosek

6,12

Návsí/Nawsie

8,49

Bystřice/Bystrzyca

11,63

Hnojnik/Gnojnik

6

Milíkov/Milików

8,02

Střítež/Trzycież

11,4

Třanovice/Trzanowice

5,85

Písek/Piosek

7,54

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

10,59

Bystřice/Bystrzyca

5,17

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

6,85

Milíkov/Milików

10,59

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

5,17

Jablunkov/Jabłonków

6,72

Jablunkov/Jabłonków

10,47

Košařiska/Koszarzyska

5,12

Vendryně/Wędrynia

6,61

Nýdek/Nydek

10,33

Vendryně/Wędrynia

5,12

Hrádek/Gródek

6,48

Písečná/Pioseczna

10,28

Písečná/Pioseczna

4,98

Písečná/Pioseczna

6,3

Vendryně/Wędrynia

10,17

Jablunkov/Jabłonków

4,82

Vělopolí/Wielopole

5,97

Horní Lomná/ Górna Łomna

9,49

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

4,62

Třanovice/Trzanowice

5,54

Třanovice/Trzanowice

8,76

Milíkov/Milików

4,15

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

5,19

Vělopolí/Wielopole

8,33

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

3,17

Hrčava/Herczawa

4,85

Smilovice/Śmiłowice

6,75

Horní Lomná/ Górna Łomna

3,07

Smilovice/Śmiłowice

4,49

Hrčava/Herczawa

6,61

Hrčava/Herczawa

2,56

Bukovec/Bukowiec

4,05

Bocanovice/Boconowice

6,41

Bukovec/Bukowiec

2,55

Bocanovice/Boconowice

3,31

Bukovec/Bukowiec

5,4

Smilovice/Śmiłowice

2,09

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Załącznik 7. Wyniki wyborcze ODS w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Gmina

1996

Gmina

1998

Gmina

2002

Gmna

2006

Hrčava/Herczawa

49,68

Hrčava/Herczawa

26,77

Hrčava/Herczawa

23

Vělopolí/Wielopole

36,09

Nýdek/Nydek

44,59

Nýdek/Nydek

25,75

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

22,76

Smilovice/Śmiłowice

30,24

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

40,97

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

24,91

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

21,87

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

28,26

Hrádek/Gródek

40,2

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

23,88

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

19,92

Hnojnik/Gnojnik

27,86

Návsí/Nawsie

38,95

Soběšovice/Szobiszowice

23,69

Nýdek/Nydek

19,46

Bystřice/Bystrzyca

27,48

Písek/Piosek

36,68

Hrádek/Gródek

22,33

Hnojnik/Gnojnik

19,43

Hrádek/Gródek

27,3

Košařiska/Koszarzyska

36,49

Střítež/Trzycież

22,1

Těrlicko/Cierlicko

18,75

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

27,07

Jablunkov/Jabłonków

36,01

Hnojnik/Gnojnik

21,56

Jablunkov/Jabłonków

18,38

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

26,71

Bystřice/Bystrzyca

35,72

Jablunkov/Jabłonków

21,28

Dětmarovice/Dziećmorowice

18,32

Třinec/Trzyniec

26,69

Vělopolí/Wielopole

35,31

Bystřice/Bystrzyca

20,85

Třinec/Trzyniec

18,23

Dětmarovice/Dziećmorowice

26,65

Smilovice/Śmiłowice

34,74

Třinec/Trzyniec

20,7

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

18,18

Vendryně/Wędrynia

26,33

Hnojnik/Gnojnik

33,45

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

20,18

Havířov/Hawierzów

18,15

Rychvald/Rychwałd

25,97

Bukovec/Bukowiec

33,42

Bohumín/Bogumin

20,09

Vendryně/Wędrynia

17,78

Těrlicko/Cierlicko

25,91

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

33,13

Návsí/Nawsie

19,69

Smilovice/Śmiłowice

17,7

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

25,86

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

33,07

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

19,64

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

17,55

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

25,45

Třanovice/Trzanowice

32,47

Třanovice/Trzanowice

19,49

Bohumín/Bogumin

17,05

Nýdek/Nydek

25,33

Střítež/Trzycież

32,09

Havířov/Hawierzów

19,47

Soběšovice/Szobiszowice

17,02

Bohumín/Bogumin

25,29

Třinec/Trzyniec

32,05

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

18,75

Hrádek/Gródek

16,9

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

24,67

Bocanovice/Boconowice

30,99

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

18,5

Třanovice/Trzanowice

16,77

Střítež/Trzycież

24,27

Vendryně/Wędrynia

30,96

Písek/Piosek

18,3

Bystřice/Bystrzyca

16,75

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

24,13

Český Těšín/Czeski Cieszyn

30,8

Rychvald/Rychwałd

17,5

Rychvald/Rychwałd

16,58

Soběšovice/Szobiszowice

23,98

Milíkov/Milików

29,33

Vendryně/Wędrynia

17,22

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

16,37

Třanovice/Trzanowice

23,85

Těrlicko/Cierlicko

29

Dětmarovice/Dziećmorowice

17,21

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

15,58

Havířov/Hawierzów

23,35

Horní Lomná/ Górna Łomna

27,49

Bukovec/Bukowiec

17,04

Košařiska/Koszarzyska

15,54

Písečná/Pioseczna

22,52

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

26,58

Košařiska/Koszarzyska

16,97

Petřvald/Pietwałd

15,54

Petřvald/Pietwałd

22,42

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

26,45

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

16,93

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

15,38

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

22,31

Bohumín/Bogumin

25,81

Smilovice/Śmiłowice

16,87

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

14,74

Jablunkov/Jabłonków

22,14

Soběšovice/Szobiszowice

25,43

Těrlicko/Cierlicko

16,84

Bukovec/Bukowiec

14,61

Návsí/Nawsie

21,31

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

24,55

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

16,8

Albrechtice/Olbrachcice

14,42

Košařiska/Koszarzyska

20,89

Stonava/Stonawa

24,13

Milíkov/Milików

16,57

Vělopolí/Wielopole

14,16

Řeka/Rzeka

20,6

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

23,62

Petřvald/Pietwałd

16,11

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

14,15

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

20,55

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

23,46

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

16,06

Písečná/Pioseczna

14,13

Bocanovice/Boconowice

19,68

Havířov/Hawierzów

23,39

Albrechtice/Olbrachcice

15,67

Návsí/Nawsie

13,61

Písek/Piosek

19,63

Rychvald/Rychwałd

23,21

Řeka/Rzeka

15,65

Písek/Piosek

13,44

Orlová/Orłowa

19,41

Dětmarovice/Dziećmorowice

22,93

Bocanovice/Boconowice

15,64

Řeka/Rzeka

13,42

Albrechtice/Olbrachcice

19,27

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

22,85

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

15,56

Bocanovice/Boconowice

13,37

Ropice/Ropica

19,22

Albrechtice/Olbrachcice

21,73

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

15,35

Milíkov/Milików

12,96

Chotěbuz/Kocobędz

18,98

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

21,35

Vělopolí/Wielopole

13,85

Chotěbuz/Kocobędz

12,9

Horní Suchá/ Sucha Górna

18,81

Řeka/Rzeka

20,2

Chotěbuz/Kocobędz

13,68

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

12,87

Stonava/Stonawa

18,45

Petřvald/Pietwałd

19,83

Orlová/Orłowa

13,67

Orlová/Orłowa

12,7

Karviná/Karwina

17,9

Karviná/Karwina

18,71

Karviná/Karwina

13,55

Ropice/Ropica

12,5

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

17,71

Horní Suchá/Sucha Górna

18,4

Horní Lomná/ Górna Łomna

13,3

Karviná/Karwina

12,37

Hrčava/Herczawa

17,54

Orlová/Orłowa

17,75

Horní Suchá/ Sucha Górna

12,67

Horní Suchá/ Sucha Górna

12,33

Milíkov/Milików

17,04

Doubrava/Dąbrowa

17,24

Doubrava/Dąbrowa

12,08

Doubrava/Dąbrowa

11,15

Bukovec/Bukowiec

16,96

Písečná/Pioseczna

Stonava/Stonawa

10,5

Stonava/Stonawa

10,81

Doubrava/Dąbrowa

16,06

Ropice/Ropica

Písečná/Pioseczna

Střítež/Trzycież

10,14

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

12,41

Chotěbuz/Kocobędz

Ropice/Ropica

Horní Lomná/ Górna Łomna

7,92

Horní Lomná/ Górna Łomna

11,86

Gmina

2010

Gmina

2013

Gmina

2017

Smilovice/Śmiłowice

28,3

Hrčava/Herczawa

9,09

Košařiska/Koszarzyska

11,53

Vělopolí/Wielopole

25,37

Vělopolí/Wielopole

9,02

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

10,91

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

20,22

Košařiska/Koszarzyska

8,87

Bocanovice/Boconowice

10,15

Nýdek/Nydek

18,09

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

8,69

Soběšovice/Szobiszowice

9,89

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

18,01

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

7,32

Vělopolí/Wielopole

9,52

Hnojnik/Gnojnik

17,71

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

7,13

Třanovice/Trzanowice

9,29

Dětmarovice/Dziećmorowice

17,69

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

6,87

Smilovice/Śmiłowice

8,62

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

17,51

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

6,84

Střítež/Trzycież

8,42

Hrádek/Gródek

17,33

Bystřice/Bystrzyca

6,79

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

7,67

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

17,26

Dětmarovice/Dziećmorowice

6,6

Vendryně/Wędrynia

7,61

Těrlicko/Cierlicko

17,21

Hnojnik/Gnojnik

6,49

Návsí/Nawsie

7,37

Vendryně/Wędrynia

16,96

Jablunkov/Jabłonków

6,45

Dětmarovice/Dziećmorowice

7,22

Jablunkov/Jabłonków

16,92

Smilovice/Śmiłowice

6,24

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

7,2

Hrčava/Herczawa

16,5

Návsí/Nawsie

5,55

Těrlicko/Cierlicko

7,2

Bystřice/Bystrzyca

16,25

Vendryně/Wędrynia

5,48

Bystřice/Bystrzyca

7,18

Třinec/Trzyniec

16,1

Třanovice/Trzanowice

5,41

Hrádek/Gródek

7,01

Třanovice/Trzanowice

16,03

Hrádek/Gródek

5,37

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

6,73

Návsí/Nawsie

15,91

Nýdek/Nydek

5,36

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

6,66

Bohumín/Bogumin

15,82

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

5,26

Ropice/Ropica

6,58

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

15,8

Těrlicko/Cierlicko

5,25

Řeka/Rzeka

6,58

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

15,64

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

5,18

Hnojnik/Gnojnik

6,52

Dolní Lomná/Dolna Łomna

15,58

Třinec/Trzyniec

5,14

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

6,51

Petřvald/Pietwałd

15,15

Bukovec/Bukowiec

5,08

Bohumín/Bogumin

6,45

Rychvald/Rychwałd

15,01

Petřvald/Pietwałd

4,75

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

6,42

Soběšovice/Szobiszowice

15

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

4,7

Rychvald/Rychwałd

6,38

Chotěbuz/Kocobędz

14,83

Bohumín/Bogumin

4,7

Jablunkov/Jabłonków

6,21

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

14,34

Stonava/Stonawa

4,45

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

6,16

Střítež/Trzycież

14,31

Albrechtice/Olbrachcice

4,24

Třinec/Trzyniec

6,1

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

14,28

Horní Suchá/ Sucha Górna

4,13

Petřvald/Pietwałd

5,94

Havířov/Hawierzów

13,78

Rychvald/Rychwałd

4,05

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

5,71

Horní Suchá/ Sucha Górna

13,37

Havířov/Hawierzów

4,01

Albrechtice/Olbrachcice

5,6

Ropice/Ropica

13,27

Horní Lomná/ Górna Łomna

3,91

Havířov/Hawierzów

5,39

Řeka/Rzeka

13,27

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

3,91

Nýdek/Nydek

5,33

Bocanovice/Boconowice

13,25

Bocanovice/Boconowice

3,74

Chotěbuz/Kocobędz

5,2

Písečná/Pioseczna

13,06

Chotěbuz/Kocobędz

3,74

Bukovec/Bukowiec

4,95

Písek/Piosek

12,91

Soběšovice/Szobiszowice

3,4

Orlová/Orłowa

4,86

Albrechtice/Olbrachcice

12,87

Doubrava/Dąbrowa

3,33

Milíkov/Milików

4,84

Stonava/Stonawa

12,58

Milíkov/Milików

3,29

Písečná/Pioseczna

4,78

Košařiska/Koszarzyska

11,97

Střítež/Trzycież

3,28

Horní Suchá/ Sucha Górna

4,31

Orlová/Orłowa

11,07

Karviná/Karwina

3,01

Karviná/Karwina

4,28

Bukovec/Bukowiec

10,76

Orlová/Orłowa

2,91

Písek/Piosek

4,25

Karviná/Karwina

10,53

Písečná/Pioseczna

2,8

Horní Lomná/ Górna Łomna

3,58

Doubrava/Dąbrowa

9,24

Písek/Piosek

2,07

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

2,87

Milíkov/Milików

9,19

Ropice/Ropica

1,48

Doubrava/Dąbrowa

2,66

Horní Lomná/ Górna Łomna

8,87

Řeka/Rzeka

1,48

Hrčava/Herczawa

2,56

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

8,51

Dolní Tošanovice/Toszonowice Dolne

1,25

Stonava/Stonawa

2,21

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Załącznik 8. Wyniki wyborcze KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Gmina

1996

Gmina

1998

Gmina

2002

Gmina

2006

Bukovec/Bukowiec

31,23

Bukovec/Bukowiec

43,5

Bukovec/Bukowiec

40,41

Bukovec/Bukowiec

35,43

Bocanovice/Boconowice

26,86

Horní Lomná/ Górna Łomna

34,86

Bocanovice/Boconowice

38,37

Bocanovice/Boconowice

28,49

Horní Lomná/ Górna Łomna

23,9

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

30,04

Písečná/Pioseczna

27,17

Horní Lomná/ Górna Łomna

24,85

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

23,46

Bocanovice/Boconowice

28,44

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

26,89

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

20,2

Jablunkov/Jabłonków

18,31

Jablunkov/Jabłonków

23,64

Horní Lomná/ Górna Łomna

26,82

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

18,7

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

17,93

Písek/Piosek

23,12

Jablunkov/Jabłonków

26,37

Třanovice/Trzanowice

18,7

Písek/Piosek

17,86

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

22,93

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

25,07

Jablunkov/Jabłonków

18,19

Hrčava/Herczawa

16,77

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

22,5

Horní Domaslavice/Domasłowice Górne

25

Písek/Piosek

17,79

Dolní Tošanovice/Toszonowice Dolne

15,82

Milíkov/Milików

21,67

Milíkov/Milików

24,25

Písečná/Pioseczna

16,44

Třanovice/Trzanowice

15,03

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

20,67

Vendryně/Wędrynia

21,88

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

16,34

Milíkov/Milików

13,44

Hrčava/Herczawa

20,47

Stonava/Stonawa

21

Chotěbuz/Kocobędz

16,16

Střítež/Trzycież

13,01

Třanovice/Trzanowice

18,58

Střítež/Trzycież

20,71

Ropice/Ropica

15,49

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

12,79

Chotěbuz/Kocobędz

18,25

Písek/Piosek

20,56

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

15,17

Hnojnik/Gnojnik

11,95

Košařiska/Koszarzyska

17,89

Hnojnik/Gnojnik

20,14

Milíkov/Milików

14,32

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

11,72

Vělopolí/Wielopole

17,69

Třanovice/Trzanowice

19,95

Hnojnik/Gnojnik

14,3

Košařiska/Koszarzyska

11,71

Hnojnik/Gnojnik

17,6

Chotěbuz/Kocobędz

19,65

Střítež/Trzycież

13,2

Vendryně/Wędrynia

10,93

Vendryně/Wędrynia

16,7

Smilovice/Śmiłowice

18,39

Vendryně/Wędrynia

12,08

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

10,8

Střítež/Trzycież

16,49

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

18,18

Košařiska/Koszarzyska

11,94

Smilovice/Śmiłowice

10,26

Smilovice/Śmiłowice

16,27

Ropice/Ropica

18,12

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

11,73

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

8,7

Hrádek/Gródek

15,62

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

17,95

Smilovice/Śmiłowice

11,11

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

8,49

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

14,99

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

17,36

Řeka/Rzeka

10,72

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

8,22

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

14,75

Hrádek/Gródek

17,03

Návsí/Nawsie

10,62

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

7,97

Návsí/Nawsie

14,26

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

16,87

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

10,57

Albrechtice/Olbrachcice

7,6

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

14,17

Řeka/Rzeka

15,747

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

10,32

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

7,55

Stonava/Stonawa

14,1

Návsí/Nawsie

15,46

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

9,98

Soběšovice/Szobiszowice

7,4

Řeka/Rzeka

12,21

Bystřice/Bystrzyca

14,81

Hrádek/Gródek

9,77

Hrádek/Gródek

7,33

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

11,39

Soběšovice/Szobiszowice

14,43

Soběšovice/Szobiszowice

9,75

Návsí/Nawsie

7,32

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

10,89

Třinec/Trzyniec

13,78

Albrechtice/Olbrachcice

8,98

Třinec/Trzyniec

7,2

Soběšovice/Szobiszowice

10,87

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

13,77

Hrčava/Herczawa

8,77

Stonava/Stonawa

7,12

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

10,73

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

13,63

Stonava/Stonawa

8,76

Řeka/Rzeka

6,29

Těrlicko/Cierlicko

10,4

Hrčava/Herczawa

13,27

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

8,48

Dětmarovice/Dziećmorowice

6,11

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

10,34

Košařiska/Koszarzyska

12,83

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

8,01

Těrlicko/Cierlicko

5,84

Albrechtice/Olbrachcice

10,31

Vělopolí/Wielopole

12,5

Bystřice/Bystrzyca

7,97

Vělopolí/Wielopole

5,56

Třinec/Trzyniec

10,22

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

11,87

Třinec/Trzyniec

7,84

Bystřice/Bystrzyca

5,09

Bystřice/Bystrzyca

9,81

Albrechtice/Olbrachcice

11,84

Těrlicko/Cierlicko

7,39

Doubrava/Dąbrowa

4,99

Nýdek/Nydek

7,84

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

11,23

Nýdek/Nydek

7,33

Petřvald/Pietwałd

4,57

Dětmarovice/Dziećmorowice

7,65

Těrlicko/Cierlicko

10,51

Vělopolí/Wielopole

6,76

Horní Suchá/ Sucha Górna

4,49

Horní Suchá/ Sucha Górna

7,49

Nýdek/Nydek

10,39

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

6,38

Rychvald/Rychwałd

3,89

Bohumín/Bogumin

5,44

Horní Suchá/ Sucha Górna

10,16

Horní Suchá/ Sucha Górna

6,09

Karviná/Karwina

3,81

Karviná/Karwina

5,34

Dětmarovice/Dziećmorowice

8,54

Dětmarovice/Dziećmorowice

5,39

Bohumín/Bogumin

3,69

Doubrava/Dąbrowa

4,83

Bohumín/Bogumin

7,69

Doubrava/Dąbrowa

5,02

Havířov/Hawierzów

3,51

Petřvald/Pietwałd

4,72

Karviná/Karwina

7,66

Bohumín/Bogumin

4,08

Nýdek/Nydek

3,13

Rychvald/Rychwałd

4,69

Havířov/Hawierzów

7,24

Karviná/Karwina

3,69

Orlová/Orłowa

2,72

Havířov/Hawierzów

4,4

Doubrava/Dąbrowa

6,51

Petřvald/Pietwałd

3,4

Písečná/Pioseczna

Orlová/Orłowa

3,96

Rychvald/Rychwałd

6,28

Havířov/Hawierzów

3,32

Ropice/Ropica

Písečná/Pioseczna

Orlová/Orłowa

5,87

Rychvald/Rychwałd

3,22

Chotěbuz/Kocobędz

Ropice/Ropica

Petřvald/Pietwałd

5,03

Orlová/Orłowa

2,57

Gmina

2010

Gmina

2013

Gmina

2017

Bukovec/Bukowiec

19,5

Bukovec/Bukowiec

30,68

Bukovec/Bukowiec

31,94

Bocanovice/Boconowice

18,33

Horní Lomná/ Górna Łomna

26,81

Horní Lomná/ Górna Łomna

26,66

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

16,1

Bocanovice/Boconowice

24,59

Vělopolí/Wielopole

22,44

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

14,71

Třanovice/Trzanowice

23,88

Bocanovice/Boconowice

21,82

Písečná/Pioseczna

14,11

Písečná/Pioseczna

23,13

Jablunkov/Jabłonków

20,27

Jablunkov/Jabłonków

13,98

Jablunkov/Jabłonków

22,43

Třanovice/Trzanowice

20,13

Chotěbuz/Kocobędz

13,61

Písek/Piosek

20,02

Milíkov/Milików

19,37

Hnojnik/Gnojnik

13,11

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

19,56

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

19,31

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

12,76

Chotěbuz/Kocobędz

17,68

Chotěbuz/Kocobędz

18,61

Třanovice/Trzanowice

12,67

Hnojnik/Gnojnik

17,4

Smilovice/Śmiłowice

18,41

Horní Lomná/ Górna Łomna

12,42

Vělopolí/Wielopole

17,36

Písek/Piosek

17,62

Písek/Piosek

11,89

Milíkov/Milików

17,01

Písečná/Pioseczna

17,25

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

11,07

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

16,39

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

16,17

Střítež/Trzycież

10,31

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

16,25

Nýdek/Nydek

15,88

Milíkov/Milików

9,85

Košařiska/Koszarzyska

15,38

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

15,68

Ropice/Ropica

9,54

Smilovice/Śmiłowice

15,23

Střítež/Trzycież

15,49

Řeka/Rzeka

9,54

Střítež/Trzycież

15,13

Vendryně/Wędrynia

15,05

Vendryně/Wędrynia

8,62

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

14,57

Hnojnik/Gnojnik

14,88

Smilovice/Śmiłowice

7,93

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

14,47

Hrčava/Herczawa

14,52

Soběšovice/Szobiszowice

7,91

Vendryně/Wędrynia

14,31

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

14,36

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

7,45

Ropice/Ropica

13,01

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

12,84

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

7,44

Řeka/Rzeka

13,01

Košařiska/Koszarzyska

12,82

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

6,8

Nýdek/Nydek

12,66

Návsí/Nawsie

12,78

Návsí/Nawsie

6,79

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

12,35

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

12,64

Košařiska/Koszarzyska

6,77

Návsí/Nawsie

11,35

Hrádek/Gródek

11,8

Dolní Domaslavice/Domasłowice Dolne

6,73

Třinec/Trzyniec

10,49

Bystřice/Bystrzyca

11,52

Třinec/Trzyniec

5,96

Bystřice/Bystrzyca

10,09

Třinec/Trzyniec

10,72

Albrechtice/Olbrachcice

5,8

Hrádek/Gródek

10

Ropice/Ropica

9,68

Těrlicko/Cierlicko

5,66

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

9,35

Řeka/Rzeka

9,68

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

5,32

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

9,09

Albrechtice/Olbrachcice

8,92

Hrádek/Gródek

5,23

Hrčava/Herczawa

9,09

Těrlicko/Cierlicko

8,55

Vělopolí/Wielopole

5,22

Albrechtice/Olbrachcice

8,54

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

8,46

Bystřice/Bystrzyca

5,03

Těrlicko/Cierlicko

7,83

Stonava/Stonawa

8,07

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

4,85

Soběšovice/Szobiszowice

7,8

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

7,66

Stonava/Stonawa

4,63

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

7,72

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

7,64

Nýdek/Nydek

4,13

Stonava/Stonawa

6,85

Soběšovice/Szobiszowice

7,52

Hrčava/Herczawa

3,88

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

6,23

Horní Suchá/ Sucha Górna

6,41

Horní Suchá/ Sucha Górna

3,78

Horní Suchá/ Sucha Górna

6,12

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

5,49

Doubrava/Dąbrowa

3,58

Dětmarovice/Dziećmorowice

4,19

Doubrava/Dąbrowa

4,56

Dětmarovice/Dziećmorowice

3,09

Havířov/Hawierzów

3,84

Havířov/Hawierzów

3,66

Karviná/Karwina

2,7

Bohumín/Bogumin

3,74

Karviná/Karwina

3,55

Bohumín/Bogumin

2,35

Karviná/Karwina

3,69

Bohumín/Bogumin

3,39

Havířov/Hawierzów

2,27

Rychvald/Rychwałd

3,31

Dětmarovice/Dziećmorowice

3,22

Petřvald/Pietwałd

1,87

Petřvald/Pietwałd

3,24

Petřvald/Pietwałd

2,83

Rychvald/Rychwałd

1,81

Orlová/Orłowa

3

Orlová/Orłowa

2,7

Orlová/Orłowa

1,37

Doubrava/Dąbrowa

2,63

Rychvald/Rychwałd

2,55

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Załącznik 9. Wyniki wyborcze ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Gmina

1996

Gmina

1998

Gmina

2002

Gmina

2006

Horní Suchá/ Sucha Górna

46,64

Horní Suchá/ Sucha Górna

50,35

Karviná/Karwina

42,91

Hrčava/Herczawa

55,26

Albrechtice/Olbrachcice

45,34

Karviná/Karwina

50,26

Bohumín/Bogumin

41,75

Karviná/Karwina

52,83

Těrlicko/Cierlicko

44,26

Orlová/Orłowa

49,96

Smilovice/Śmiłowice

41,72

Milíkov/Milików

51,43

Karviná/Karwina

44,14

Albrechtice/Olbrachcice

48,86

Albrechtice/Olbrachcice

41,61

Orlová/Orłowa

50,71

Doubrava/Dąbrowa

44,01

Doubrava/Dąbrowa

47,73

Orlová/Orłowa

40,52

Košařiska/Koszarzyska

49,75

Orlová/Orłowa

43,75

Těrlicko/Cierlicko

47,63

Havířov/Hawierzów

40,5

Doubrava/Dąbrowa

48,92

Havířov/Hawierzów

41,57

Bohumín/Bogumin

46,97

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

39,94

Písečná/Pioseczna

47,74

Bohumín/Bogumin

41,34

Havířov/Hawierzów

45,92

Horní Suchá/ Sucha Górna

39,31

Stonava/Stonawa

47,72

Dětmarovice/Dziećmorowice

40,75

Vělopolí/Wielopole

45,38

Doubrava/Dąbrowa

39,09

Návsí/Nawsie

47,39

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

40,49

Řeka/Rzeka

45,04

Vělopolí/Wielopole

38,33

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

47,26

Stonava/Stonawa

40,16

Stonava/Stonawa

44,96

Rychvald/Rychwałd

38,01

Havířov/Hawierzów

47,22

Petřvald/Pietwałd

39,49

Dolní Lutyně/Lutynia Dolna

43,92

Řeka/Rzeka

37,5

Bohumín/Bogumin

47

Soběšovice/Szobiszowice

38,33

Dětmarovice/Dziećmorowice

43,54

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

37,48

Albrechtice/Olbrachcice

46,58

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

37,98

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

43,18

Návsí/Nawsie

37,4

Horní Suchá/Sucha Górna

46,36

Rychvald/Rychwałd

37,68

Chotěbuz/Kocobędz

43,16

Těrlicko/Cierlicko

37,2

Řeka/Rzeka

46,35

Řeka/Rzeka

37,42

Milíkov/Milików

42,92

Písek/Piosek

37,02

Horní Lomná/ Górna Łomna

46,32

Milíkov/Milików

35,79

Třinec/Trzyniec

42,38

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

36,56

Petřvald/Pietwałd

45,74

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

35,24

Rychvald/Rychwałd

42,19

Hrčava/Herczawa

36,28

Písek/Piosek

45,35

Český Těšín/Czeski Cieszyn

34,67

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

42,07

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

36,12

Třinec/Trzyniec

45,14

Bystřice/Bystrzyca

34,64

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

41,68

Petřvald/Pietwałd

35,98

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

44,58

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

34,51

Bystřice/Bystrzyca

41,67

Třinec/Trzyniec

35,97

Bystřice/Bystrzyca

44,34

Třinec/Trzyniec

34,51

Soběšovice/Szobiszowice

41,55

Bystřice/Bystrzyca

35,04

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

44,18

Vendryně/Wędrynia

33,47

Vendryně/Wędrynia

41,48

Střítež/Trzycież

34,88

Hrádek/Gródek

44,04

Návsí/Nawsie

32,64

Petřvald/Pietwałd

41,43

Nýdek/Nydek

34,84

Ropice/Ropica

43,81

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

31,84

Třanovice/Trzanowice

41,35

Hnojnik/Gnojnik

34,75

Chotěbuz/Kocobędz

43,76

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

31,55

Návsí/Nawsie

41,02

Dětmarovice/Dziećmorowice

33,96

Vendryně/Wędrynia

43,17

Hnojnik/Gnojnik

31,38

Nýdek/Nydek

40,86

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

33,63

Těrlicko/Cierlicko

42,65

Nýdek/Nydek

31,08

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

40,55

Vendryně/Wędrynia

33,62

Rychvald/Rychwałd

42,21

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

30,38

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

39,73

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

32,87

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

42,03

Třanovice/Trzanowice

30,22

Košařiska/Koszarzyska

38,87

Chotěbuz/Kocobędz

32,75

Nýdek/Nydek

41,71

Košařiska/Koszarzyska

29,73

Písek/Piosek

38,73

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

32,57

Střítež/Trzycież

40,97

Vělopolí/Wielopole

29,37

Bocanovice/Boconowice

38,39

Jablunkov/Jabłonków

32,43

Jablunkov/Jabłonków

40,81

Hrádek/Gródek

29,31

Smilovice/Śmiłowice

38,25

Horní Lomná/ Górna Łomna

32,31

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

40,69

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

28,26

Střítež/Trzycież

38,04

Hrádek/Gródek

31,84

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

40,66

Střítež/Trzycież

27,7

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

37,78

Stonava/Stonawa

31,69

Soběšovice/Szobiszowice

40,24

Písek/Piosek

26,85

Hrádek/Gródek

36,63

Soběšovice/Szobiszowice

31,68

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

39,89

Smilovice/Śmiłowice

26,84

Hnojnik/Gnojnik

35,44

Milíkov/Milików

31,66

Hnojnik/Gnojnik

39,82

Jablunkov/Jabłonków

25,66

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

35,12

Ropice/Ropica

31,56

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

39,04

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

25,3

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

34,65

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

31,32

Smilovice/Śmiłowice

38,27

Bocanovice/Boconowice

25,21

Jablunkov/Jabłonków

34,49

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

30,84

Dětmarovice/Dziećmorowice

37,93

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

23,3

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

32,5

Písečná/Pioseczna

30,7

Bocanovice/Boconowice

37,82

Horní Lomná/ Górna Łomna

19,52

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

30,8

Třanovice/Trzanowice

30,14

Vělopolí/Wielopole

37,59

Bukovec/Bukowiec

19,02

Hrčava/Herczawa

29,13

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

29,95

Bukovec/Bukowiec

36,93

Hrčava/Herczawa

17,42

Horní Lomná/Górna Łomna

25,23

Košařiska/Koszarzyska

29,05

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

35,87

Písečná/Pioseczna

Bukovec/Bukowiec

25,11

Bocanovice/Boconowice

26,74

Třanovice/Trzanowice

35,68

Ropice/Ropica

Písečná/Pioseczna

Bukovec/Bukowiec

22,2

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

34,38

Chotěbuz/Kocobędz

Ropice/Ropica

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

21,81

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

33,57

Gmina

2010

Gmina

2013

2017

Hrčava/Herczawa

57,28

Hrčava/Herczawa

51,23

Bocanovice/Boconowice

16,24

Bukovec/Bukowiec

48,04

Hrádek/Gródek

39,62

Jablunkov/Jabłonków

15,28

Karviná/Karwina

42,83

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

36,25

Hrádek/Gródek

14,81

Ropice/Ropica

41,07

Karviná/Karwina

36,05

Nýdek/Nydek

13,88

Řeka/Rzeka

41,07

Milíkov/Milików

35,59

Bohumín/Bogumin

13,83

Písek/Piosek

40,28

Bohumín/Bogumin

35,42

Písek/Piosek

13,62

Milíkov/Milików

39,4

Návsí/Nawsie

35,1

Bystřice/Bystrzyca

13,11

Bohumín/Bogumin

39,2

Nýdek/Nydek

32,92

Písečná/Pioseczna

12,88

Doubrava/Dąbrowa

38,49

Orlová/Orłowa

31,88

Košařiska/Koszarzyska

12,82

Horní Lomná/ Górna Łomna

38,46

Třinec/Trzyniec

31,74

Návsí/Nawsie

12,23

Orlová/Orłowa

37,69

Písek/Piosek

31,62

Karviná/Karwina

11,51

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

36,87

Havířov/Hawierzów

31,51

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

11,32

Hrádek/Gródek

35,66

Košařiska/Koszarzyska

31,36

Horní Lomná/ Górna Łomna

10,76

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

35,51

Střítež/Trzycież

31,35

Milíkov/Milików

10,72

Návsí/Nawsie

35,05

Ropice/Ropica

30,85

Petřvald/Pietwałd

10,56

Písečná/Pioseczna

34,9

Řeka/Rzeka

30,85

Vendryně/Wędrynia

10,42

Albrechtice/Olbrachcice

34,8

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

30,36

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

10,39

Havířov/Hawierzów

34,51

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

29,91

Třinec/Trzyniec

10,16

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

34,27

Bukovec/Bukowiec

29,88

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

9,85

Nýdek/Nydek

33,91

Albrechtice/Olbrachcice

29,67

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

9,83

Petřvald/Pietwałd

33,77

Bystřice/Bystrzyca

29,44

Smilovice/Śmiłowice

9,55

Horní Suchá/ Sucha Górna

33,64

Vendryně/Wędrynia

29,32

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

9,54

Třinec/Trzyniec

33,39

Chotěbuz/Kocobędz

28,91

Havířov/Hawierzów

9,51

Jablunkov/Jabłonków

33,36

Petřvald/Pietwałd

28,28

Albrechtice/Olbrachcice

9,31

Střítež/Trzycież

33,26

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

28,23

Hnojnik/Gnojnik

9,26

Vendryně/Wędrynia

33,01

Rychvald/Rychwałd

28,19

Orlová/Orłowa

9,07

Stonava/Stonawa

32,89

Písečná/Pioseczna

28,03

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

9,06

Košařiska/Koszarzyska

32,81

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

27,98

Třanovice/Trzanowice

8,95

Rychvald/Rychwałd

32,79

Horní Suchá/ Sucha Górna

27,55

Těrlicko/Cierlicko

8,63

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

32,72

Těrlicko/Cierlicko

27,48

Horní Suchá/ Sucha Górna

8,62

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

32,68

Horní Lomná/ Górna Łomna

27,37

Hrčava/Herczawa

8,52

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

31,45

Bocanovice/Boconowice

27,27

Český Těšín/Czeski Cieszyn

8,46

Bystřice/Bystrzyca

31,15

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

26,82

Bukovec/Bukowiec

8,14

Dětmarovice/Dziećmorowice

30,9

Jablunkov/Jabłonków

26,74

Rychvald/Rychwałd

8,12

Český Těšín/Czeski Cieszyn

30,86

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

26,72

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

8,04

Bocanovice/Boconowice

30,38

Dětmarovice/Dziećmorowice

25,74

Chotěbuz/Kocobędz

8,04

Chotěbuz/Kocobędz

30,19

Stonava/Stonawa

25,6

Dětmarovice/Dziećmorowice

7,86

Těrlicko/Cierlicko

29,39

Smilovice/Śmiłowice

25,45

Střítež/Trzycież

7,84

Hnojnik/Gnojnik

29,28

Třanovice/Trzanowice

25,18

Doubrava/Dąbrowa

7,6

Třanovice/Trzanowice

28,41

Doubrava/Dąbrowa

24,78

Vělopolí/Wielopole

7,48

Smilovice/Śmiłowice

27,77

Soběšovice/Szobiszowice

23,6

Stonava/Stonawa

7,41

Soběšovice/Szobiszowice

27,5

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

23,37

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

7,33

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

25,88

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

21,31

Ropice/Ropica

6,97

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

25,4

Hnojnik/Gnojnik

21,16

Řeka/Rzeka

6,97

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

24,41

Vělopolí/Wielopole

20,13

Soběšovice/Szobiszowice

6,02

Vělopolí/Wielopole

17,91

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

19,82

Dolní Domaslavice/Domasłowice Dolne

5,04

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

Załącznik 10. Wyniki wyborcze ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (2013–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Gmina

2013

Gmina

2017

Soběšovice/Szobiszowice

22,2

Stonava/Stonawa

44,02

Dětmarovice/Dziećmorowice

21,4

Doubrava/Dąbrowa

42,01

Doubrava/Dąbrowa

21,08

Orlová/Orłowa

41,31

Smilovice/Śmiłowice

20,51

Rychvald/Rychwałd

40,59

Dobratice/Dobracice

20,13

Karviná/Karwina

40,07

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

18,46

Dětmarovice/Dziećmorowice

39,84

Horní Lomná/Górna Łomna

18,43

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

38,78

Rychvald/Rychwałd

17,83

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

38

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

17,81

Třinec/Trzyniec

37,14

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

17,81

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

36,88

Hnojnik/Gnojnik

17,66

Milíkov/Milików

36,85

Bocanovice/Boconowice

17,64

Havířov/Hawierzów

36,83

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

17,63

Těrlicko/Cierlicko

36,35

Těrlicko/Cierlicko

17,46

Petřvald/Pietwałd

35,88

Petřvald/Pietwałd

17,3

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

35,63

Třinec/Trzyniec

17,2

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

35,63

Bohumín/Bogumin

16,94

Bohumín/Bogumin

35,18

Ropice/Ropica

16,83

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

34,71

Nýdek/Nydek

16,81

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

34,55

Bystřice/Bystrzyca

16,76

Hnojnik/Gnojnik

34,46

Řeka/Rzeka

16,72

Soběšovice/Szobiszowice

34,19

Vendryně/Wędrynia

16,68

Hrčava/Herczawa

34,18

Písek/Piosek

16,57

Košařiska/Koszarzyska

33,97

Dolní Domaslavice/Domasłowice Dolne

16,55

Vendryně/Wędrynia

33,83

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

16,54

Horní Suchá/ Sucha Górna

33,07

Chotěbuz/Kocobędz

16,32

Řeka/Rzeka

32,94

Horní Suchá/Sucha Górna

16,08

Hrádek/Gródek

32,73

Havířov/Hawierzów

15,92

Albrechtice/Olbrachcice

32,66

Třanovice/Trzanowice

15,85

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

32,53

Karviná/Karwina

15,74

Nýdek/Nydek

32,22

Střítež/Trzycież

14,91

Písečná/Pioseczna

32,01

Stonava/Stonawa

14,85

Horní Lomná/ Górna Łomna

31,79

Písečná/Pioseczna

14,71

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

31,75

Jablunkov/Jabłonków

14,7

Návsí/Nawsie

31,53

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

14,65

Bystřice/Bystrzyca

31,49

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

14,48

Smilovice/Śmiłowice

31,46

Orlová/Orłowa

14,48

Ropice/Ropica

31,27

Albrechtice/Olbrachcice

14,35

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

31,19

Hrádek/Gródek

13,62

Dobratice/Dobracice

30,11

Návsí/Nawsie

13,49

Chotěbuz/Kocobędz

29,81

Milíkov/Milików

12,32

Písek/Piosek

28,87

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

12,24

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

28,83

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

11,95

Třanovice/Trzanowice

27,88

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

11,87

Střítež/Trzycież

27,25

Košařiska/Koszarzyska

11,83

Jablunkov/Jabłonków

26,74

Vělopolí/Wielopole

11,8

Vělopolí/Wielopole

26,53

Bukovec/Bukowiec

8,58

Bocanovice/Boconowice

22,84

Hrčava/Herczawa

4,13

Bukovec/Bukowiec

19,32

Załącznik 11. Mapa: wybory do Czeskiej Rady Narodowej (1990)

Załącznik 12. Mapa: wybory do Czeskiej Rady Narodowej (1990)

Załącznik 13. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996)

Załącznik 14. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1998)

Załącznik 15. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2002)

Załącznik 16. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2006)

Załącznik 17. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2010)

Załącznik 18. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2013)

Załącznik 19. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996)

Załącznik 20. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu – 2013, II tura

Gmina

Zeman Miloš

Schwarzenberg Karel

Bocanovice/Boconowice

54,69

45,6

Bukovec/Bukowiec

59,46

40,53

Bystřice/Bystrzyca

66,83

33,16

Písek/Piosek

67,33

32,66

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

64,01

35,98

Písečná/Pioseczna

64,56

35,43

Nýdek/Nydek

73,19

26,8

Horní Lomná/ Górna Łomna

71,11

28,88

Návsí/Nawsie

67,94

32,05

Hrádek/Gródek

65,88

34,11

Hrčava/Herczawa

75,43

24,56

Jablunkov/Jabłonków

61,82

38,17

Košařiska/Koszarzyska

58,12

41,87

Milíkov/Milików

71,07

28,92

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

62,44

37,55

Ropice/Ropica

67,15

32,84

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

65,22

34,77

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

72,84

27,15

Hnojnik/Gnojnik

68,74

31,25

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

67,94

32,05

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

65,29

34,7

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

74,16

25,83

Soběšovice/Szobiszowice

62,34

37,65

Střítež/Trzycież

68,3

31,69

Třanovice/Trzanowice

59,79

40,2

Vělopolí/Wielopole

53,96

46,03

Vendryně/Wędrynia

63,8

36,19

Smilovice/Śmiłowice

55,64

44,35

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

65,74

34,25

Dobratice/Dobracice

64,24

35,7

Řeka/Rzeka

71,65

28,34

Třinec/Trzyniec

65,93

34,06

Albrechtice/Olbrachcice

76,75

23,24

Bohumín/Bogumin

75,71

24,28

Český Těšín/ Czeski Cieszyn

66,16

33,83

Dětmarovice/ Dziećmorowice

75,26

24,73

Dolní Lutyně/ Lutynia Dolna

78,42

21,57

Doubrava/Dąbrowa

86,09

13,9

Havířov/Hawierzów

74,89

25,1

Horní Suchá/ Sucha Górna

74,58

25,46

Chotěbuz/Kocobędz

64,34

35,65

Karviná/Karwina

82,39

17,6

Orlová/Orłowa

81,82

18,17

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

72,06

27,93

Petřvald/Pietwałd

78,52

21,47

Rychvald/Rychwałd

73

26,99

Stonava/Stonawa

78,63

21,36

Těrlicko/Cierlicko

69,14

30,85

REPUBLIKA CZESKA

54,8

45,19

Powiat Frydek-Mistek

64,7

35,29

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

76,39

23,6

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

65,51

34,49

Góralszczyzna

65,59

34,42

Miasta

73,02

26,97

„Polskie” gminy 2011 (3)

65,02

34,97

„Czeskie” gminy 2011 (3)

70,84

29,14

„Polskie” gminy 2011 (20)

66,76

33,25

„Czeskie” gminy 2011 (14)

72,65

27,33

„Polskie” gminy 1921 (20)

64,59

35,03

„Czeskie” gminy 1921 (16)

71,87

28,12

Załącznik 21. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu, 2018, II tura

Gmina

Zeman Miloš

Drahoš Jiří

Bocanovice/Boconowice

42,23

57,76

Bukovec/Bukowiec

41,49

58,5

Bystřice/Bystrzyca

50,87

49,12

Písek/Piosek

39,81

60,18

Dolní Lomná/ Dolna Łomna

45,61

54,38

Písečná/Pioseczna

39,22

60,77

Nýdek/Nydek

56,01

43,98

Horní Lomná/ Górna Łomna

51,52

48,47

Návsí/Nawsie

44,01

55,98

Hrádek/Gródek

53,02

46,97

Hrčava/Herczawa

58,74

41,25

Jablunkov/Jabłonków

34,9

65,09

Košařiska/Koszarzyska

53,6

46,39

Milíkov/Milików

45,18

54,81

Mosty u Jablunkova/ Mosty k. Jabłonkowa

45,17

54,82

Ropice/Ropica

57,27

42,77

Dolní Domaslavice/ Domasłowice Dolne

62,77

37,22

Dolní Tošanovice/ Toszonowice Dolne

63,15

36,84

Hnojnik/Gnojnik

58,05

41,94

Horní Bludovice/ Błędowice Górne

57,44

42,55

Horní Domaslavice/ Domasłowice Górne

58,33

41,66

Horní Tošanovice/ Toszonowice Górne

72,13

27,86

Soběšovice/Szobiszowice

57,93

42,06

Střítež/Trzycież

58,26

41,73

Třanovice/Trzanowice

56,88

43,11

Vělopolí/Wielopole

49,7

50,29

Vendryně/Wędrynia

52,28

47,71

Smilovice/Śmiłowice

47,75

52,2

Komorní Lhotka/ Ligotka Kameralna

56,25

43,74

Dobratice/Dobracice

52,7

47,29

Řeka/Rzeka

66,77

33,22

Třinec/Trzyniec

56,56

43,43

Albrechtice/Olbrachcice

64,96

35,03

Bohumín/Bogumin

69,45

30,54

Český Těšín/Czeski Cieszyn

58,55

41,44

Dětmarovice/Dziećmorowice

70,06

29,93

Dolní Lutyně/Lutynia Dolna

71

28,99

Doubrava/Dąbrowa

74,66

25,33

Havířov/Hawierzów

69,46

30,53

Horní Suchá/ Sucha Górna

67,36

32,63

Chotěbuz/Kocobędz

56,94

43,05

Karviná/Karwina

75,27

24,72

Orlová/Orłowa

76,69

23,3

Petrovice u Karviné/ Piotrowice k. Karwiny

63,87

36,12

Petřvald/Pietwałd

71,65

28,34

Rychvald/Rychwałd

67,09

32,9

Stonava/Stonawa

72,03

27,96

Těrlicko/Cierlicko

61,57

38,42

REPUBLIKA CZESKA

51,36

48,63

Powiat Frydek-Mistek

56,72

43,27

Powiat Karwina (Północne Zaolzie)

69,78

30,21

Południowe Zaolzie (wsch. część powiatu FM) bez Trzyńca

52,55

47,44

Góralszczyzna

46,76

53,23

Miasta

65,86

34,13

„Polskie” gminy 2011 (3)

50,60

49,39

„Czeskie” gminy 2011 (3)

58,20

41,79

„Polskie” gminy 2011 (20)

53,22

46,77

„Czeskie” gminy 2011 (14)

65,80

34,19

„Polskie” gminy 1921 (20)

51,81

48,18

„Czeskie” gminy 1921 (16)

64,60

35,39

Table of Contents

Strona Redakcyjna

WYKAZ SKRÓTÓW

WPROWADZENIE

1. ZAŁOŻENIA BADAWCZE

1.1. Przedmiot (zakres) i cel badań

1.2. Pytania badawcze

1.3. Hipotezy

1.4. Metody i techniki badawcze

2. MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE JAKO AKTORZY POLITYCZNI (UJĘCIE TEORETYCZNE)

2.1. Polityka państwa

2.2. Mniejszości narodowe lub etniczne wobec państwa i narodu dominującego

2.3. Zachowania wyborcze mniejszości etnicznych/narodowych (modele)

3. ZAOLZIE I JEGO (POLSCY) MIESZKAŃCY – GENERALNA CHARAKTERYSTYKA

3.1. Zaolziański topos

3.2. Zaolziański demos

4. AKTYWNOŚĆ POLITYCZNA POLAKÓW MIESZKAJĄCYCH NA ZAOLZIU (1920–2020)

4.1. Okres międzywojenny

4.2. Okres po II wojnie światowej (w komunistycznej Czechosłowacji)

4.3. Zaolziańscy Polacy po aksamitnej rewolucji – uwarunkowania i perspektywy

5. AKTYWNOŚĆ WYBORCZA ZAOLZIAŃSKICH POLAKÓW PO 1989 R. –

5.1. Uwagi generalne

5.2. Wybory komunalne

5.3. Pierwsze wybory parlamentarne po upadku komunizmu w Czechosłowacji

5.4. Wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej

5.5. Wybory do Senatu Republiki Czeskiej

5.6. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej

5.7. Konkluzje

ZAKOŃCZENIE

BIBLIOGRAFIA

Źródła

Opracowania

WYKAZY ELEMENTÓW NIETEKSTOWYCH

Spis tabel

Spis ilustracji

Spis ramek

ANEKS

Wykaz załączników

Załącznik 2. Wyniki wyborcze ODS w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Załącznik 3. Wyniki wyborcze KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Załącznik 4. Wyniki wyborcze KSČM w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017)

Załącznik 5. Wyniki wyborcze ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (2013–2017)

Załącznik 6. Wyniki wyborcze KSČM w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 7. Wyniki wyborcze ODS w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 8. Wyniki wyborcze KDU-ČSL w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 9. Wyniki wyborcze ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (1996–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 10. Wyniki wyborcze ANO 2011 w wyborach do Izby Poselskiej Rep. Czeskiej (2013–2017): gminy, w których osiągnięto wyższy wynik niż w skali państwa

Załącznik 11. Mapa: wybory do Czeskiej Rady Narodowej (1990)

Załącznik 12. Mapa: wybory do Czeskiej Rady Narodowej (1990)

Załącznik 13. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996)

Załącznik 14. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1998)

Załącznik 15. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2002)

Załącznik 16. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2006)

Załącznik 17. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2010)

Załącznik 18. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (2013)

Załącznik 19. Mapa: wybory do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (1996)

Załącznik 20. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu – 2013, II tura

Załącznik 21. Wybory na urząd Prezydenta Republiki Czeskiej na Zaolziu, 2018, II tura