Obowiązki jednostki w konstytucjach wybranych państw współczesnych

Andrzej Pogłódek

RECENZENCI

dr Łukasz Jurek

dr Jerzy Szukalski

REDAKCJA JĘZYKOWA I KOREKTA

Justyna Sałata

DTP

Krzysztof Abramowski

PROJEKT OKŁADKI

Gabriela Chołuj

© Copyright by Ośrodek Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego

ISBN 978-83-67049-15-3

EPISTEME

ul. Solna 4/9

20-021 Lublin

wydawnictwoepisteme.pl

Wprowadzenie

Problematyka konstytucyjnych obowiązków jednostki jest bez wątpliwości jednym z tych zagadnień, które obecnie również zasługuje na uwagę, a niezasłużenie pozostaje w cieniu rozważań dotyczących czy to praw i wolności jednostki, czy też obowiązków (pozytywnych i negatywnych) państwa wobec tejże. Rozważania odnoszące się do obowiązków jednostki jako członka określonej wspólnoty politycznej odnoszą się zazwyczaj do obowiązków najbardziej „podstawowych” i oczywistych, a co najmniej tych, które powodują (lub spowodowały) pewne konsekwencje prawne najbardziej widoczne, w tym z punktu widzenia każdego obywatela (np. związane ze służbą wojskową). Tymczasem zagadnienie obowiązków jednostki ma istotne znaczenie ze względu na wyzwania związane ze zrównoważonym rozwojem oraz zagadnieniem solidarności między jednostkami w warunkach społeczeństwa industrialnego i postindustrialnego, do którego nie zawsze pasują rozwiązania wypracowane w odmiennych warunkach gospodarczych i społecznych.

Pojęcie obowiązków jest jednym z podstawowych pojęć w nauce prawa. Rozumie się przez nie powinność określonego zachowania. Obowiązkiem konstytucyjnym będzie wymóg określonego zachowania się przez jednostkę związany również z ponoszeniem przez nią pewnych ciężarów czy ograniczeń w swobodnym decydowaniu o swoim postępowaniu.

Obowiązek występuje jako zakaz lub nakaz. We współczesnym państwie może być na jednostkę nakładany tylko w drodze ustawy, a w niektórych wypadkach musi mieć wyraźną podstawę konstytucyjną. W każdym zaś wypadku jest limitowany przez nienaruszanie istoty praw i wolności określonych zarówno w ustawie zasadniczej danego państwa, jak też w wiążących je umowach międzynarodowych. Wobec tego obowiązki jednostki zwarte w konstytucji stanowią dla ustawodawcy swego rodzaju upoważnienie przyjęcia przepisów prawnych regulujących wykonanie danego obowiązku, jak też ustalenie (lub nie) sankcji prawnych za ich niewykonywanie. Konstytucyjne obowiązki jednostki wyznaczają pewne wzorce pożądanego zachowania się jednostki wynikające z uznania prymatu dobra wspólnego nad indywidualnym interesem jednostki. Istnienie obowiązków jednostki jest wyrazem uznania, że obywatel powinien uczestniczyć we wspólnocie, robić coś na rzecz wspólnoty, iż korzyści z obywatelstwa nie są darmowe i z tego względu każda osoba ma również obowiązek etyczny i polityczny współpracować na rzecz dobra tej społeczności.

Obowiązki nie mają jedynie wymiaru negatywnego, tj. jednostka musi coś robić ze względu na innych, a nie swój własny interes, ale również pozytywny – mogą zawierać wytyczne, co robić, czego przestrzegać lub jak działać. W pewnym sensie można uznać, że każde konstytucyjne prawo lub wolność zawiera w sobie obowiązek lub zobowiązanie innych jednostek do określonego zachowania. Stąd też istnieje związek między prawami i obowiązkami konstytucyjnymi. Osoba ludzka, stanowiąca centrum porządku konstytucyjnego, jest podmiotem nie tylko praw podstawowych, ale również obowiązków i powinności niezbędnych dla zachowania ładu i harmonii społecznej.

Podstawą ustanowienia obowiązków jednostki jest uznanie państwa za dobro wspólne wszystkich obywateli, jak też akceptacja tego, że tworzą oni wspólnotę polityczną. Stąd każdy obywatel ma obowiązek dbania o dobro wspólne. Dobrze oddaje to konstytucja Węgier, stanowiąc, że: „Każdy jest odpowiedzialny za siebie i jest zobowiązany do współuczestnictwa – w miarę swych zdolności i możliwości – w realizacji zadań państwowych oraz wspólnotowych”[1]. Obowiązki obywatelskie są również wyrazem zbudowania ustroju społecznego na zasadzie sprawiedliwości, która w tym znaczeniu związana byłaby z posiadaniem przez jednostkę nie tylko prawa, ale również pewnych powinności wobec wspólnoty oraz innych osób. Wykonując przewidziane w konstytucji obowiązki, jednostka realizuje swój obowiązek solidarności społecznej, który wpisany jest w istotę państwa demokratycznego, prawnego i socjalnego. Stąd w niektórych z tych państw ustrojodawcy zdecydowali się na wyraźne podkreślenie związku między prawami i wolnościami jednostki a jej obowiązkami wobec państwa i wspólnoty. Uczynił tak ustrojodawca w Azerbejdżanie[2], Kirgistanie[3], Osetii Południowej[4], Naddniestrzu[5] i Turkmenistanie[6]. W innych zwrócono uwagę na powszechność obowiązków, np.: Białoruś[7], Federacja Rosyjska[8], Uzbekistan[9] czy też – jak w Estonii – na ich otwarty katalog[10].

Zakres obowiązków nakładanych na obywatela może być zmienny. Nie ulega wątpliwości, że w sytuacji nadzwyczajnej, gdy zagrożony jest porządek ustrojowy albo niepodległy byt państwa, ma ono prawo nałożyć na obywateli większe obowiązki niż w przypadku sytuacji normalnej. Zakres tych obowiązków będzie także uwarunkowany przyjętą w danym momencie rozwoju społecznego koncepcją roli państwa w życiu społecznym oraz statusu jednostki wobec państwa. W przypadku przyjęcia koncepcji kładącej nacisk na wspólnotę zarówno zakres tych obowiązków, jak też ich powiązanie z prawami będzie większy. W przypadku koncepcji liberalnej obowiązki jednostki będą niezwykle ograniczone, jednocześnie jednak nie będzie ona mogła liczyć na pomoc wspólnoty w przypadkach losowych. Można też powiedzieć, że w koncepcji liberalnej możliwość rzeczywistego korzystania ze swych praw przez jednostkę będzie daleko bardziej ograniczona niż w koncepcji wspólnotowej. Wynika to z faktu, że możliwość rzeczywistego wykonywania tych praw zależy w znacznej mierze tak od państwa, które stoi na ich straży i zapobiega naruszeniom, jak też od stabilnego otoczenia społecznego zależnego od urzeczywistnienia praw socjalnych. Nic bowiem nie przyjdzie bezdomnemu z wolności twórczości artystycznej ani głodnemu z wolności przekonań.

Obecnie obowiązki jednostki są wyraźnie obecnie w wielu ustawach zasadniczych oraz w niektórych aktach prawa międzynarodowego. W przypadku konstytucji zawarte są one najczęściej w tych fragmentach, które odnoszą się do praw podstawowych. W odróżnieniu od nich obowiązki podmiotów publicznych wiązane są z ich kompetencjami, które wyrażają przez cele polityczne, jakimi powinny się kierować w swojej działalności. Różnice widać także w sposobie dokonania konstytucjonalizacji obowiązków obywatelskich. Niektóre konstytucje łączą je w jednym rozdziale z prawami i wolnościami, co pokazuje ich wzajemne powiązanie. Dość często w takim przypadku są one wyodrębniane jako osobny podrozdział dotyczący podstawowych obowiązków obywatelskich. Inne obowiązki obywatelskie „rozrzucone” są w tekście ustawy zasadniczej, w jeszcze innych do określenia podstawowych obowiązków obywatelskich niezbędne jest dokonanie wykładni szeregu postanowień konstytucji. Lektura ustaw zasadniczych zawierających wyraźnie określone obowiązki pozwala na wyróżnienie obowiązków dotyczących każdego, kto znajduje się na terytorium danego państwa (obowiązki człowieka), oraz tych, które skierowane są wyłącznie do obywateli danego państwa (obowiązki obywatelskie). Oczywiście obowiązki odnoszące się do każdego człowieka obejmują także obywateli.

Przedstawione opracowanie dotyczy normatywnej regulacji obowiązków jednostki w konstytucjach państw Europy Środkowej oraz na obszarach poradzieckich. Oprócz tego uwzględnione zostaną – w ramach wyznaczonych przez cele tego opracowania – pewne kwestie, pojęcia oraz historia regulacji tej problematyki w tych państwach w okresie międzywojennym. Nie zdecydowałem się na uwzględnienie okresu konstytucjonalizmu socjalistycznego, ponieważ w ówczesnych warunkach były to państwa niesuwerenne o narzuconym im z zewnątrz ustroju politycznym, o czym zresztą wyraźnie wspominają obecnie obowiązujące ustawy zasadnicze niektórych z nich.

[1] Artykuł o konstytucji Węgier, http://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2015/11/Wegry_pol_0107151.pdf.

[2] „Każdy ma wobec państwa i społeczeństwa obowiązki wynikające bezpośrednio z jego praw i swobód. Obowiązki na każdego nie mogą być nałożone inaczej niż przez niniejszą Konstytucję lub ustawy” (art. 72 I. konstytucji Azerbejdżanu). Jednocześnie ustrojodawca wyraźnie przewidział, że uchylanie się od wykonywania tych obowiązków pociąga za sobą kary przewidziane przez prawo (art. 80 konstytucji Azerbejdżanu).

[3] Przestrzeganie zasad i norm współżycia społecznego, odnoszenie się z szacunkiem do interesów wspólnoty jest obowiązkiem każdego człowieka. Wykonywanie przez człowieka jego prawa i wolności nie może naruszać praw i wolności innych osób (art. 53 ust. 1 konstytucji Kirgistanu).

[4] 1. Korzystanie z praw i wolności jest nieodłącznie związane z wykonywaniem przez obywatela swoich obowiązków (art. 41 konstytucji Osetii Południowej).

[5] Por. art. 47 konstytucji Naddniestrza.

[6] Wykonywanie praw i wolności jest nierozerwalnie związane z wykonywaniem przez człowieka i obywatela swoich obowiązków wobec społeczeństwa i państwa (art. 40 zd. 1 konstytucji Turkmenistanu).

[7] Obywatel odpowiada przed państwem za pełne wykonywanie obowiązków nałożonych na niego w konstytucji (art. 2 zd. 3 konstytucji Białorusi). Nikt nie może być zmuszony do wykonywania obowiązków nieprzewidzianych przez Konstytucję Republiki Białorusi i jej ustawy albo do rezygnacji ze swoich prawa (art. 58 konstytucji Białorusi).

[8] Każdy obywatel Federacji Rosyjskiej korzysta na jej terytorium z pełni praw i wolności i ma jednakowe obowiązki przewidziane przez Konstytucję Federacji Rosyjskiej (art. 6 ust. 2 konstytucji Federacji Rosyjskiej).

[9] Wszyscy obywatele mają obowiązki określone w konstytucji (art. 47 konstytucji Uzbekistanu).

[10] § 10 konstytucji Estonii.

POJĘCIE KONSTYTUCYJNYCH OBOWIĄZKÓW JEDNOSTKI

1.1. UWAGI DOTYCZĄCE POJĘCIA OBOWIĄZKU KONSTYTUCYJNEGO

Obowiązki jednostki wymienione w konstytucji stanowią szczególną formę obowiązków na niej spoczywających. Są one uznane przez ustrojodawcę za najważniejsze. Ich funkcją jest zazwyczaj ochrona najistotniejszych dla państwa i wspólnoty wartości. Obowiązek można wiązać z istnieniem po drugiej stronie uprawnienia, ale może też on istnieć w oderwaniu od uprawnienia innego podmiotu, a być ustanowiony w celu ochrony interesu ogólnego pod warunkiem, że istnieje „władza” mogąca wyegzekwować wypełnianie danego obowiązku. W znaczeniu szerokim za konstytucyjne obowiązki jednostki może być uznany każdy powinny wzorzec zachowania, który konstytucja bezpośrednio lub pośrednio nakłada na jednostkę, co wiąże się z oddziaływaniem na sferę jej konstytucyjnych praw i wolności. W ujęciu wąskim za konstytucyjne obowiązki jednostki trzeba by uznać tylko te, które zostały wprost wyrażone w konstytucji. Oprócz tego należy zwrócić uwagę, że pojęcie obowiązku jest obecne nie tylko w prawie, ale również używane jest w obszarze moralności. Samo istnienie konstytucyjnych obowiązków jednostki uzasadnić można społecznym nakazem solidarności.

1.2. KWESTIE TERMINOLOGICZNE

Konstytucyjne obowiązki jednostki są różnie określane w literaturze. Najczęściej spotyka się określenia: „obowiązki obywatelskie”, „obowiązki jednostki” czy „podstawowe obowiązki”. Wydaje się, że najważniejsza różnica znaczenia istnieje między obowiązkiem obywatelskim a obowiązkiem jednostki, bowiem te pierwsze odnoszą się do pewnych obowiązków spoczywających na jednostce ze względu na posiadanie obywatelstwa i są istotne dla wspólnoty politycznej, której jest częścią, wyłączając z obowiązku ich wykonywania niestanowiących jej części. Przykładem może być obowiązek służby wojskowej, a w niektórych krajach również obowiązek uczestniczenia wyborach, który jednak nie stanowi obowiązku wynikającego wprost z konstytucji. W przypadku podstawowych obowiązków w takim ujęciu uwaga będzie zwrócona na te obowiązki, które mają istotne znaczenia dla funkcjonowania danej wspólnoty, bez rozróżnienia ze względu na obywatelstwo.

1.3. PROBLEM WYMAGALNOŚCI

Innym zagadnieniem związanym z konstytucyjnymi obowiązkami jednostki jest bezpośrednie obowiązywanie (wykonalność) tych, które wyraźnie zawarto w ustawie zasadniczej. W tym względzie wydaje się, że za podstawowe można uznać trzy stanowiska:

1. konstytucyjne obowiązki jednostki pozbawione są bezpośredniego obowiązywania, nie są samowykonalne, w takim ujęciu nie ustanawiają wymagalnego prawnie wzorca zachowania, a pełnią rolę aksjologiczną, edukacyjną lub moralizatorską;

2. konstytucyjne obowiązki jednostki są samowykonalne, obowiązują bezpośrednio, nie wymagając przy tym jakiejkolwiek aktywności legislacyjnej ze strony ustawodawcy. Takie rozumienie można by oprzeć na bezpośrednim obowiązywaniu konstytucji, zgodnie z którą nawet w przypadku braku rozwinięcia danej normy przez ustawodawcę zwykłego można odwołać się bezpośrednio do postanowień konstytucji. To ujęcie można uzasadnić w ten sposób, że wszystkie postanowienia konstytucji mają jednakową moc prawną, nie można też przez pozbawianie znaczenia prawnego czy bezpośredniej skuteczności czynić niektórych z nich bezużytecznymi, uderza to bowiem w jedność konstytucji jako aktu i prowadzi do jej ograniczonej skuteczności;

3. konstytucyjne obowiązki jednostki stanowią upoważnienie dla ustawodawcy – w tym ujęciu obowiązek dla swej pełnej skuteczności wymagałby aktywności legislacyjnej ze strony parlamentu. Ujęte w konstytucji obowiązki zawierałyby więc w sobie nakaz ustalenia na drodze ustawowej procedur i form ich wykonywania. Nie jest to rozwiązanie niespotykane, bowiem szereg przepisów konstytucji wymaga rozwinięcia normatywnego, co nie stanowi jedynie prawa ustawodawcy zwykłego, ale jest jego obowiązkiem.

Jeśli przyjmiemy ostatni pogląd, musimy uznać, że konstytucyjne obowiązki jednostki mogą stanowić – podobnie jak inne przepisy konstytucyjne – podstawę dla oceny zgodności aktów niższego rzędu z konstytucją. Ustawodawca zwykły jest zobowiązany do określenia w ustawie sposobu wykonywania przez osoby zobowiązane do danego konstytucyjnego obowiązku jednostki, przy czym musi on dokonać tego zgodnie z przewidzianymi w konstytucji granicami konstytucyjnych praw i wolności jednostki. Uwzględniając, że konstytucyjne obowiązki jednostki wymagają rozwinięcia w ustawodawstwie zwykłym, należy uznać, iż w ograniczonym zakresie bez niego mogą one być stosowane bezpośrednio, a więc ich regulacja konstytucyjna jest w pewien sposób niedoskonała. Oprócz tego, ustanawiając te obowiązki, konstytucja nie wyznacza sankcji za ich niewykonywanie, wobec czego można by stwierdzić, że należy odróżniać obowiązek konstytucyjny od obowiązku przestrzegania obowiązków konstytucyjnych. Stąd pomimo tego, że konstytucyjne obowiązki jednostki są ujęte w sposób normatywny, to przez ogólną treść regulacji konstytucyjnej niezbędne jest ustawowe określenie ich treści i zakresu, co odróżnia je od praw i wolności, których jednostka może dochodzić nawet przy braku szczegółowego ich rozwinięcia w obowiązującym ustawodawstwie. Wykonywanie obowiązku konstytucyjnego może być więc wymagane od jednostki wówczas, jeżeli ustawodawca zwykły określi jego treść oraz ustanowi sankcje za jego nieprzestrzeganie.

2. DROGI KONSTYTUCJONALIZACJI OBOWIĄZKÓW

Obowiązki konstytucyjne mogą zostać wyrażone zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Oba sposoby ujęcia obowiązków konstytucyjnych jednostki nie są wzajemnie sprzeczne. Oprócz tego można pośród nich wyróżnić obowiązki pozytywne, tj. zawierające nakaz czynienia czegoś, oraz obowiązki negatywne, tj. zawierające zakaz czynienia czegoś, co w obu przypadkach przekłada się na wzorzec powinnego zachowania.

2.1. BEZPOŚREDNIE ODNIESIENIE KONSTYTUCYJNE DO OBOWIĄZKÓW

Spoglądając na to, jak w sposób bezpośredni mogą zostać wyrażone konstytucyjne obowiązki jednostki, można wskazać, że pierwszym wariantem będzie symboliczne (retoryczne) ujęcie obowiązków jednostki. W takim przypadku zwykle podkreślony zostanie związek między tymi obowiązkami a pewnymi podstawowymi wartościami, na których opiera się dana wspólna. Zwykle będzie to miało miejsce w preambule, poprzez wskazanie, że obywatele są równi w prawach i powinnościach wobec ojczyzny. Takie odniesienie nie ustanawia określonych obowiązków, poza ogólnym zasygnalizowaniem, że istnieją. Innym bezpośrednim odniesieniem do obowiązków konstytucyjnych jednostki może być ujęcie w konstytucji swego rodzaju klauzuli generalnej, która wyrażałaby obowiązek przestrzegania prawa, co zawiera w sobie również nakaz wykonywania określonych w ustawodawstwie zwykłym obowiązków. Wreszcie ostatnią formą pozytywnego wyrażenia obowiązków konstytucyjnych jest ich enumeratywne wyliczanie. Rozwiązanie takie pojawia się już w pierwszych konstytucjach, które zawarły katalog obowiązków obywatelskich. Niezależnie do tego, że istnieją rozbieżności do ich liczby czy szczegółowości ujęcia, można wyróżnić ich trzy typy: a) obowiązki obywatelstwie związane z posiadaniem obywatelstwa, byciem członkiem danej wspólnoty politycznej; b) obowiązki związane ze sprawowaniem określonego stanowiska; c) obowiązki obywatelskie ogólne (takie, które odnoszą się do wszystkich obywateli, np. służba wojskowa czy płacenie podatków) oraz specjalne (odnoszące się tylko do niektórych, np. urzędników publicznych).

2.2. POŚREDNIE OBOWIĄZKI KONSTYTUCYJNE

Oprócz obowiązków konstytucyjnych wyrażonych bezpośrednio warto zwrócić uwagę na istnienie konstytucyjnych obowiązków jednostki, które mogą być z konstytucji wywiedzione pośrednio. Wydaje się bowiem, że istnieje szereg obowiązków jednostki, które, mimo że nie zostały wymienione, wynikają jednak z ustaw zasadniczych. Przykładowo wskazać można na obowiązki konstytucyjne wynikające z potrzeby zapewnienia skuteczności praw podstawowych w wymiarze horyzontalnym – w tym względzie niektóre konstytucje ustanawiają ogólny obowiązek poszanowania wolności i praw innych osób. Wreszcie trudno nie zauważyć obowiązków konstytucyjnych wynikających z przyznanych praw i wolności, w praktyce bowiem pewne prawo lub wolność nie istnieje bez powiązanego z nim obowiązku. Innymi słowy, współistnienie praw i obowiązków jest konieczne, przy czym wydaje się, że wzajemny związek może istnieć w trzech postaciach:

1. przyznanie pewnego prawa lub wolności jednostce zawiera w sobie obowiązek innych osób do poszanowania tego uprawnienia. Owszem, obowiązek stworzenia skutecznych warunków wykonywania praw podstawowych ciąży przede wszystkim na państwie, jedynak realizowany jest on również poprzez nałożenie na jednostki obowiązku poszanowania prawa własności lub prywatności innych osób, a ustanowione regulacje tworzą ramy niezbędne do karania za naruszenie tego obowiązku;

2. oprócz obowiązku poszanowania praw innych osób niekiedy uznanie pewnych konstytucyjnych praw i wolności może po stronie jednostek rodzić obowiązek pewnego pozytywnego działania, by umożliwić innym realizację ich prawa; w tym sensie ochrona praw podstawowych może wymagać ustanowienia pewnych pozytywnych obowiązków, np. związanych z realizowaniem obowiązku szkolnego czy społeczną funkcją własności;

3. samo przyznanie jednostce pewnych praw i wolności związane jest również z obowiązkiem korzystania z nich w sposób zgodny z wartościami konstytucyjnymi. Jednostka nie może bowiem nadużywać konstytucyjnych praw i wolności.

Wreszcie, pośrednimi obowiązkami konstytucyjnymi będą obowiązki wynikające z uprawnień przyznanych organom władzy publicznej, zwykle bowiem są one związane z nałożeniem określonych obowiązków na jednostkę. Warto też zwrócić uwagę na istnienie w konstytucji takich norm ustanawiających zarówno prawo, jak i związany z nim obowiązek. Również one są pośrednim wyrazem konstytucyjnych obowiązków jednostki. Przykładem może być prawo do nauki, które równocześnie powiązane jest z ustanowieniem obowiązku szkolnego. Oczywiście, w przypadku prawa do nauki i innych praw-obowiązków treść prawa oraz obowiązku są ze sobą powiązane, ale nie są treściowo identyczne. Jak również zależnie od określonego prawa-obowiązku w jednym przypadku będzie przeważał element prawa, a w innym element obowiązków; podobnie może to też być zmienne w czasie.

3. FUNKCJE OBOWIĄZKÓW KONSTYTUCYJNYCH

Obowiązkom konstytucyjnym można przypisać nie tylko wypełnianie przez nie funkcji ideologicznej i aksjologicznej, ale również funkcji legitymizującej w obszarze stanowienia prawa, jak też funkcji gwarancyjnej w odniesieniu do jednostek.

3.1. FUNKCJA IDEOLOGICZNA

Obowiązkom konstytucyjnym można przypisać funkcję ideologiczną w tym znaczeniu, że stanowią one przypomnienie tego, jakie obowiązki wynikają dla jednostek z posiadanych wolności i praw konstytucyjnych. Obecność obowiązków konstytucyjnych stanowi swoistą sugestię, iż korzyści wynikające z bycia podmiotem prawa i wolności rodzą również określone obowiązki wobec wspólnoty. Nie powoduje to jednak, że obowiązki konstytucyjne są jedynie zobowiązaniami etycznymi pozbawionymi znaczenia prawnego, bowiem otwierają drogę do ustanowienia regulacji prawnej, w której zostanie określony sposób realizacji danego obowiązku.

3.2. FUNKCJA AKSJOLOGICZNA

Obowiązki jednostki można również uznać za wyraz podstawowych wartości, na których opiera się dana wspólnota polityczna. Stąd nawiązują one często do równości, sprawiedliwości, solidarności oraz dobra wspólnego. Wobec tego obowiązki opierają się na istotnych wartościach ustrojowych, mogą więc również pełnić rolę kryteriów interpretacyjnych w odniesienie do aktów prawnych niższego rzędu, które określają powinne zachowanie się obywateli. Oprócz tego obowiązki konstytucyjne mogą stanowić wskazówki co do określania zakresu ochrony praw podstawowych. Inaczej ujmując, obowiązki obywatelskie zawarte w konstytucji można również traktować jako wyraz wartości konstytucyjnych.

3.3. FUNKCJA LEGITYMIZACYJNA

Uznanie istnienia w ustawie zasadniczej określonych obowiązków człowieka (obywatela) stanowi legitymizację dla rozwiązań prawnych, które nakładają na jednostkę pewne obowiązki czy też ograniczają przysługujące jej prawa i wolności. Wynikająca z ich ustanowienia legitymacja dla ustawodawcy do ustanowienia określonych norm prawnych wpływa na wzmocnienie domniemania konstytucyjności tych regulacji, których celem jest określenie sposobu wykonywania przez jednostkę jej obowiązku konstytucyjnego. Oczywiście, istnienie w konstytucji określonego obowiązku obywatelskiego nie oznacza, że jakiekolwiek kwestionowanie jego ustawodawczego rozwinięcia będzie niemożliwe, powoduje jednak, że można podważyć w tym obszarze uprawienia ustawodawcy, ale nie samą (nie)konstytucyjność. Ta wciąż podlega ocenie standardów racjonalności i proporcjonalności oraz przestrzegania pozostałych wymogów formalnych odnoszących się do procesu stanowienia prawa. Istnienie obowiązków jednostki ujętych w konstytucji poszerza więc zakres swobody ustawodawcy w nakładaniu określonych ograniczeń na jednostki w ustawodawstwie zwykłym.

3.4. FUNKCJA GWARANCYJNA

Obowiązki konstytucyjne mają też funkcję gwarancyjną, wyznaczają bowiem ustawodawcy granicę uprawnionej ingerencji w prawa i wolności jednostki poprzez nałożenie na nie obowiązków. Stanowić mogą w tym względzie jeden z aspektów oceny, czy dana regulacja posiada swoje konstytucyjne uzasadnienie. Zauważyć przy tym należy, że obowiązki jednostki przewidziane w ustawie zasadniczej mają służyć realizacji istotnych wartości ustrojowych. Dla swej wykonalności muszą w większości wypadków otrzymać rozwiniecie w ustawie, jedynie niektóre z nich same w sobie tego nie wymagają, a niezbędne jest tylko ewentualne ustanowienie sankcji za ich niedopełnienie.

4. PODMIOTY ZOBOWIĄZANE DO WYKONYWANIA OBOWIĄZKÓW JEDNOSTKI

Jeśli chodzi o kręgi podmiotów, które są adresatami obowiązków jednostki wyrażonych w ustawach zasadniczych, to ustrojodawcy wyraźnie przesądzają, czy dany obowiązek odnosi się wyłącznie do obywateli, czy też do „każdego”, kto znajduje się na obszarze danego państwa. Rozróżnienie w tym względzie jest przeprowadzane zwykle ze względu na rodzaj obowiązku, choć można zauważyć różnice między poszczególnymi państwami w kwalifikacji poszczególnych obowiązków jako „obywatelskich” lub „powszechnych”.

5. OBOWIĄZKI KONSTYTUCYJNE JEDNOSTKI W PIERWSZYCH USTAWACH ZASADNICZNYCH

Obowiązki konstytucyjne pojawią się wraz z narodzinami nowożytnego konstytucjonalizmu, stanowiąc w nim wyraz potrzeby poszanowania interesu powszechnego, który w okresie oświecenia zastąpił – przynajmniej na pewien czas – pojęcia dobra wspólnego. Stąd od końca XVIII w. obowiązki jednostki wobec wspólnoty politycznej, do której przynależy, nie stanowią jedynie przedmiotu rozważań etycznych, doktrynalnych czy filozoficznych, a stają się częścią zobowiązań prawnopozytywnych.

Francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 25 sierpnia 1789 r. mówiła o nich w preambule, zawierając zdanie przypominające „wszystkim członkom społeczeństwa stale o ich prawach i obowiązkach”, zaś w art. 13 ustanawiała obowiązek płacenia podatków. Warto zauważyć, że wśród poprzedzających ją projektów pojawiały się takie, które przewidywały znacząco szerszy katalog obowiązków obywatelskich, zaliczając do nich: szacunek dla Boga, religii i króla, poszanowanie prawa innych ludzi, przestrzeganie prawa, płacenie podatków, obronę ojczyzny, ponoszenie ciężarów publicznych, zakaz naruszania porządku publicznego, zakaz naruszania czci innych ludzi, świadczenie pomocy sąsiedzkiej, umiłowanie ojczyzny[11]. Pierwsza, jeszcze monarchiczna konstytucja Francji z 1791 r. przewidywała dość liczne obowiązki obywatelskie (przestrzeganie prawa, płacenie podatków, obrona ojczyzny, wierność wobec ojczyzny, gotowość do ponoszenia ofiar na rzecz ojczyzny, obowiązek szkolny). Odmiennie republikańska konstytucja z 1793 r. (jakobińska) przewidywała wąski katalog takich obowiązków (obowiązek obrony ojczyzny, przestrzegania prawa, płacenia podatków i oporu wobec niezgodnego z prawem wykonywania władzy). Obowiązki obywatelskie zawierała również konstytucja Hiszpanii z 1812 r., wymieniając następujące: miłości do ojczyzny (art. 6), wierności konstytucji, przestrzegania prawa oraz poszanowania ustanowionej władzy (art. 7), płacenia podatków i ponoszenia innych ciężarów publicznoprawnych (art. 8) oraz obowiązek obrony Ojczyzny z bronią w ręku na zasadach określonych przez prawo (art. 9). Obowiązki wymieniała również konstytucja Francji z 1848 r., ale w preambule, którą ówcześnie uznawano za część ustawy zasadniczej pozbawioną walorów normatywnych.

Zawarcie obowiązków wprost w tekstach konstytucyjnych nie oznaczało ich bezpośredniego stosowania normatywnego, ponieważ w XVIII i XIX w. uznawano, że wszystkie dyspozycje konstytucyjne mają charakter deklaratoryjny, programowy i nie są wiążące w wymiarze prawnym (a jedynie politycznym). Przy tym pierwsze ustawy zasadnicze kładły większy nacisk na prawa jednostki, stąd obowiązki uważano za nakazy natury moralnej lub wartości obywatelskie, nieegzekwowalne prawnie, z wyjątkiem tych, które zostały określone przez prawo i przybrały formę zobowiązań prawnych. Zawarcie lub nie, jak też zakres przyjętych obowiązków obywatelskich wynikał również z przyjętej koncepcji państwa. Stąd większość konstytucji XIX-wiecznych nie zawierała ich lub robiła to w niewielkim stopniu. Zauważyć można, że większość tych obowiązków, które pojawiły się w pierwszych konstytucjach, można spotkać we współczesnych ustawach zasadniczych, tym niemniej w procesie rozwoju historycznego dodane zostały nowe: w niektórych państwach jest to obowiązek wyborczy, w wielu zaś ochrony środowiska naturalnego czy dóbr kultury.

[11] B. Banaszak, Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, wyd. 2, Warszawa 2007, s. 223.

OBOWIĄZKI OBYWATELSKIE W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM

Obowiązki obywatelskie mają swoje źródło nie tylko w przepisach konstytucji krajowych, ale zawarte są również w szeregu instrumentów międzynarodowych. Ze względu na swoje znaczenie pierwszą z deklaracji, do których warto się odnieść, jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948): „Każdy człowiek ma obowiązki wobec społeczeństwa, bez którego niemożliwy jest swobodny i pełny rozwój jego osobowości.” (art. 29 ust. 1). Oprócz tego na istnienie obowiązków wskazano w preambułach Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych przyjętych przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1966 r.: „[…] jednostka ludzka, mająca obowiązki w stosunku do innych jednostek i w stosunku do społeczności, do której należy, powinna dążyć do popierania i przestrzegania praw uznanych w niniejszym Pakcie”.

Podobnie zdawkowo, co w systemie powszechnym, wspomina się o nich w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej, która stanowi w swej preambule, że: „Korzystanie z tych praw rodzi odpowiedzialność i nakłada obowiązki wobec innych osób, wspólnoty ludzkiej i przyszłych pokoleń”. Nie wymieniania jednak konkretnych obowiązków jednostki w swojej części artykułowej. O wiele szerzej potraktowano ten problem w dwóch pozaeuropejskich systemach regionalnych ochrony praw człowieka. Jest to system afrykański stworzony na podstawie Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów z 1981 r. oraz system obowiązujący w Ameryce Łacińskiej i Karaibach na bazie Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka (Pakt z San José). W Afrykańskiej Karcie Praw Człowieka i Ludów obowiązki wymienione są w art. 27–29. Zgodnie z nimi: „1. Każda osoba ma obowiązki wobec swojej rodziny i społeczeństwa, państwa i innych uznanych przez prawo wspólnot oraz społeczności międzynarodowej. 2. Prawa i wolności każdej osoby są wykonywane z należnym uznaniem praw innych, zbiorowego bezpieczeństwa, moralności i wspólnego interesu” (art. 27); „Każda osoba ma obowiązek szanować i mieć wzgląd na swoich bliźnich bez jakiejkolwiek dyskryminacji oraz utrzymywać relacje nastawione na promowanie, ochronę i umacnianie wzajemnego szacunku i tolerancji” (art. 28); „Osoba ma również obowiązek: 1) zachowywać harmonijny rozwój rodziny i pracować dla spójności oraz szacunku rodziny; zawsze szanować swoich rodziców i utrzymywać ich w razie potrzeby; 2) służyć swojej wspólnocie krajowej poprzez oddanie na jej usługi swoich zdolności fizycznych i intelektualnych; 3) nie narażać bezpieczeństwa państwa, którego jest obywatelem lub mieszkańcem; 4) zachowywać i umacniać społeczną i państwową solidarność, szczególnie gdy ta ostatnia jest zagrożona; 5) zachowywać i umacniać niepodległość państwową i integralność terytorialną swojego państwa oraz brać udział w jego obronie na zasadach przewidzianych przez ustawę; 6) pracować na miarę własnych możliwości i umiejętności oraz płacić podatki ustanowione przez prawo w interesie społeczeństwa; 7) zachowywać i umacniać pozytywne afrykańskie wartości kulturowe w relacjach z innymi członkami społeczeństwa w duchu tolerancji, dialogu i porozumienia oraz ogólnie przyczyniać się do wspierania moralnego zdrowia społeczeństwa; 8) przyczyniać się na miarę swoich możliwości, w każdym czasie i na wszystkich poziomach do wspierania i urzeczywistniania afrykańskiej jedności” (art. 29).

Również Międzyamerykańska Konwencja Praw Człowieka (Pakt z San José) ustanawia związek między prawami i obowiązkami jednostki. Zgodnie z nią każda jednostka ma obowiązki wobec „swojej rodziny, społeczności i ludzkości” (art. 32 ust. 1) oraz wskazuje, że prawa każdej osoby są ograniczone przez prawa innych osób, ich bezpieczeństwo oraz sprawiedliwe wymogi dobra wspólnego w społeczeństwie demokratycznym (art. 32 ust. 2). Zwrócić jednak należy również uwagę na Amerykańską Deklarację Praw i Obowiązków Człowieka (1948), która poświęca im liczący dziesięć artykułów rozdział drugi pt. „Obowiązki”. Już w preambule wskazano, że każdy człowiek ma obowiązek wykonywania obowiązków. Zwrócono uwagę, że prawa i obowiązki przenikają się wzajemnie w całej aktywności społecznej i politycznej każdej jednostki. Autorzy deklaracji zauważali, że obowiązki przewidziane przez system prawny są powiązane z tymi wynikającymi z systemu moralnego, jak też zwracano uwagę, że przestrzeganie zasad moralnych oraz dobrych obyczajów wynikających z kultury stanowi obowiązek każdego człowieka. Sama deklaracja przewiduje, że każdy ma prawa i obowiązki w niej zawarte, bez względu na rasę, płeć, język, wyznanie ani inne przesłanki (art. 2), i uznaje wraz z tą generalną proklamacją obowiązek równości w prawach i obowiązkach. Pośród obowiązków wskazano, że każda osoba jest zobowiązana do współżycia z innymi w taki sposób, by każdy mógł kształtować i w pełni rozwijać swoją osobowości (art. 29). Pozostałe ujęte w niej obowiązki są w większości typowe: obowiązek przestrzegania prawa, zgodnie z którym każdy ma obowiązek przestrzegać prawo państwa, w jakim przebywa (art. 33), obowiązek daninowy – każdy ma obowiązek płacić podatki i inne opłaty przewidziane przez prawo w celu utrzymania usług publicznych (art. 36) czy obowiązek szkolny na poziomie co najmniej podstawowym (art. 31). Wymieniono również obowiązek służby wojskowej, ale ujęty szerzej, bowiem jako zobowiązanie każdej osoby zdolnej do służby wojskowej i cywilnej niezbędnej Ojczyźnie dla jej obrony i zachowania bytu, jak również w przypadku klęsk żywiołowych świadczeń, do których jest ona zdolna; każdą osobę zobowiązano również do sprawowania urzędów z wyborów w swoich państwie (art. 34). Przewidziano również, że wszyscy mają obowiązek pracy stosownie do swojego przygotowania i możliwości w celu uzyskania środków na swoje utrzymanie lub dla dobra wspólnoty (art. 37). Powiązać z nim można również obowiązek współdziałania z państwem i wspólnotą w obszarze pomocy i zabezpieczenia społecznego (art. 35). Uwzględniono również obowiązki rodzinne, wskazując, że rodzice mają obowiązek utrzymania, wychowywania i edukacji swoich niepełnoletnich dzieci, jak też dzieci zobowiązane są do pomocy potrzebującym rodzicom (art. 30). Wymieniono również dwa atypowe obowiązki jednostki związane z obowiązkiem głosowania oraz powstrzymywania się od prowadzenia działalności politycznej w państwie obcym. W przypadku pierwszego z nich przewidziano, że każdy ma obowiązek głosowania w wyborach w kraju, którego jest obywatelem, jeżeli ma czynne prawo wyborcze (art. 32). W przypadku drugiego wskazano, że każdy ma obowiązek nieuczestniczenia w działalności politycznej w państwie obcym, która zgodnie z jego ustawodawstwem jest zastrzeżona dla obywateli tego państwa (art. 38).

OBOWIĄZKI JEDNOSTKI W PRZEDWOJENNYCH KONSTYTUCJACH PAŃSTW EUROPY ŚRODKOWEJ

W Bułgarii w Konstytucji Tyrnowskiej[12] przewidywano, oprócz obowiązku nauki (art. 78), również obowiązek odbycia służby wojskowej zgodnie z ustawą przez każdego obywatela (art. 71) oraz obowiązek płacenia podatków oraz uiszczania innych danin publicznych (art. 62).

Konstytucja Czechosłowacji z 29 lutego 1920 r.[13], wymieniała tylko jeden obowiązek, tj. obowiązek wojskowy, stanowiąc, że każdy obywatel jest zobowiązany do odbycia przeszkolenia wojskowego oraz uczestniczenia w obronie państwa, przy czym szczegóły uregulować miała ustawa[14].

W Estonii zgodnie z konstytucją z 15 czerwca 1920 r.[15], jak również z 1934 r.[16] przewidywano dwa obowiązki obywatelskie: nauki dla dzieci w wieku szkolnym (§ 12 zd. 2) oraz obowiązek obrony republiki, zgodnie z którym wszyscy obywatele Estonii byli zobowiązani na zasadach i w trybie określonym w ustawie do uczestniczenia w obronie kraju (§ 78). Rozszerzony katalog obowiązków obywatelskich zawierać będzie dopiero konstytucja Estonii z 1938 r.[17] Przewidywała ona, że najwyższym obowiązkiem każdego obywatela jest lojalność wobec państwa estońskiego oraz jego ustroju konstytucyjnego (art. 8 zd. 1). Utrzymano znane z poprzednich ustaw zasadniczych obowiązek nauki (art. 22), dodając jednak, że dbanie o rozwój umysłowy, moralny i fizyczny młodych pokoleń oraz wychowanie ich na dobrych obywateli stanowi jeden z głównych obowiązków zarówno rodziców, jak również państwa i samorządu lokalnego, a także obowiązek uczestniczenia w obronie narodowej zgodnie z ustawą (art. 128). Pojawiły się również nowe obowiązki: pracy (art. 27) oraz członków rodziny do pomocy potrzebującemu członkowi rodziny (art. 28). Oprócz tego estońska konstytucja stanowiła, że wymienienie powyższych obowiązków nie wyklucza istnienia innych, które wynikają z ducha konstytucji lub są z nią zgodne (art. 33).

Na Litwie, zgodnie z konstytucją z 1 sierpnia 1922 r.[18] przewidywano, że obywatele uczestniczą w obronie jej terytorium w trybie określonym w ustawie[19], przy czym duchowni byli zwolnieni z służby wojskowej[20]. Pojawiało się również wskazanie, że wychowanie dzieci jest prawem i obowiązkiem rodziców[21], jak też wskazywano na obowiązek nauki[22]. Taki sam katalog obowiązków został zwarty w konstytucji z 1928 r.[23] Podobnie jak w innych państwach regionu, ostatnia z międzywojennych litewskich konstytucji z 11 lutego 1938 r.[24] zawarła szerszy katalog obowiązków obywatelskich. Po pierwsze stwierdzała, że obywatel korzysta ze swoich praw i wolności bez naruszania praw innych osób oraz winien zawsze pamiętać o swoich obowiązkach wobec państwa. Uznano również za obowiązek obywatela wierność wobec państwa[25]. Konstytucja przewidywała również obowiązek obrony państwa przez obywateli[26], stanowiąc, podobnie jak poprzednie ustawy zasadnicze, że duchowni uznanych przez państwo wyznań mogą być zwolnieni ze służby wojskowej[27]. Ustawa zasadnicza wskazywała również, że obowiązkiem rodziców jest wychowanie dzieci i zaszczepienie w nich miłości do ojczyzny oraz ducha poświęcenia dla niej, zaś obowiązkiem dzieci jest szanowanie rodziców, troska o nich na starość oraz zachowanie ich dziedzictwa[28]. Przewidywano również, że państwo może nałożyć obowiązek pracy w interesie publicznym[29]. Utrzymany został również obowiązek nauki[30].

Na Łotwie konstytucja z 15 lutego 1922 r.[31] nie przewidywała obowiązków konstytucyjnych jednostki.

W Polsce konstytucja marcowa z 1921 r.[32] była pierwszą konstytucją, w której nie tylko znalazły się obowiązki, ale również umiejscowione zostały one jako część odrębnej jednostki redakcyjnej, tylko im poświęconej. Podstawowy charakter, co zresztą wynikało z określonego sformułowania konstytucyjnego, miał wyrażony w art. 89 obowiązek wierności wobec państwa polskiego („Pierwszym obowiązkiem obywatela jest wierność dla Rzeczypospolitej Polskiej”). Pozostałe z obowiązków to: obowiązek przestrzegania obowiązującego prawa stanowionego (art. 90: „Każdy obywatel ma obowiązek szanowania i przestrzegania Konstytucji Państwa i innych obowiązujących ustaw i rozporządzeń władz państwowych i samorządowych”) oraz obowiązek ułatwiania władzy wypełniania jej „zadań” (art. 93: „Wszyscy obywatele są obowiązani szanować władzę prawowitą i ułatwiać spełnianie jej zadań oraz sumiennie pełnić obowiązki publiczne, do jakich powoła ich naród lub właściwa władza”). Oprócz nich ustawa zasadnicza wspominała o obowiązku służby wojskowej (art. 91: „Wszyscy obywatele są obowiązani do służby wojskowej. Rodzaj i sposób, porządek i czas trwania służby, zwolnienie od tego obowiązku oraz wszelkie świadczenia na cele wojskowe będą określone w drodze ustawodawczej”), a także o obowiązku ponoszenia świadczeń publicznych (art. 92: „Wszyscy obywatele mają obowiązek ponosić wszelkie ciężary i świadczenia publiczne, ustanowione na podstawie ustawy”) oraz obowiązku szkolnym (art. 118: „W zakresie szkoły powszechnej nauka jest obowiązkową dla wszystkich obywateli Państwa. Czas, zakres i sposób pobierania tej nauki określi ustawa”), wiążąc z nim obowiązek wychowania przez rodziców swoich dzieci na prawych obywateli (art. 194: „Obywatele mają obowiązek wychowania swoich dzieci na prawych obywateli Ojczyzny i zapewnienia im co najmniej początkowego wykształcenia. Obowiązek ten określi bliżej osobna ustawa”). Konstytucja marcowa wymieniała więc jedynie obowiązki obywatelskie, nie wskazując przy tym, które z nich dotyczą również przebywających w Polsce cudzoziemców lub bezpaństwowców.

Również w konstytucji kwietniowej z 1935 r.[33] zostały wskazane obowiązki obywatelskie. Jako pierwszy z nich (art. 1 ust. 3) wymieniono generalnie sformułowany obowiązek wzmacniania „siły i powagi państwa”, skierowany zresztą nie w stronę konkretnych jednostek (obywateli), ale „pokoleń”, a więc, można powiedzieć, pewnej zbiorowości narodowej. Obowiązek wierności państwu polskiemu, jak również przestrzegania jego praw odnaleźć można dopiero później, w art. 6 oraz w art. 10, który wprowadza, mający konstrukcyjnie charakter obowiązku, zakaz podejmowania działań sprzecznych z polityką państwa pod rygorem zastosowania „środków przymusu”. Na tym w zasadzie obowiązki wchodzące w skład konstytucyjnie określonego statusu jednostki się kończą. Podobnie jak miało to miejsce w konstytucji marcowej, była tu mowa jedynie o obowiązkach nałożonych na obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

W przypadku Rumunii obowiązki obywatelskie można odnaleźć już w konstytucji z 1866 r.[34], która ustanawiała obowiązek nauki, stanowiąc, że: „Edukacja na poziomie podstawowym będzie obowiązkowa dla każdego młodego Rumuna, wszędzie tam, gdzie powstaną szkoły podstawowe”[35], gwarantując przy tym, iż nauka w szkołach państwowych będzie bezpłatna. Oprócz tego odnosiła się do obowiązku służby wojskowej: „Wszyscy Rumunii są częścią regularnej armii, milicji lub gwardii obywatelskiej zgodnie z odrębnym ustawodawstwem”[36]. Konstytucja Królestwa Rumunii z 23 marca 1923 r.[37] utrzymała te dwa obowiązki, przy czym w przypadku obowiązku nauki stwierdzała: „Edukacja na poziomie podstawowym jest obowiązkowa. W szkołach państwowych nauka jest bezpłatna”[38], a w przypadku obowiązku służby wojskowej: „Wszyscy Rumunii bez względu na pochodzenie etniczne, język lub religię są częścią jednej z elementów sił zbrojnych. Siły zbrojne tworzą: armia czynna ze swoją stałą obsadą, rezerwa oraz milicja”[39].

Rumuńska konstytucja z 27 lutego 1938 r.[40] przewidywała, że wszyscy Rumuni, bez względu na pochodzenie etniczne czy wyznanie religijne, są zobowiązani: uważać dobro ojczyzny za swoją najważniejszą powinność życiową; poświęcać się w obronie jej integralności, niezależności i godności; przyczyniać się poprzez swoją pracę do jej wzrostu moralnego i dobrobytu ekonomicznego; wykonywać z oddaniem to, co nakazuje im prawo oraz przyczyniać się w dobrej wierze do wykonywania zadań publicznych[41]. W przypadku obowiązku nauki stwierdzała, że edukacja na poziomie podstawowym jest obowiązkowa, a w szkołach państwowych nauka jest bezpłatna[42]. Odnośnie do obowiązku służby wojskowej stwierdzała, że wszyscy obywatele rumuńscy są zobowiązani do przynależności do jednej z części składowych sił zbrojnych[43].

Obowiązki obywatelskie były obecne w serbskim konstytucjonalizmie już od 1835 r.[44] Warto też wspomnieć o konstytucji Czarnogóry z 1905 r.[45], która wymieniała obowiązek służby wojskowej spoczywający na „każdym obywatelu Czarnogóry”[46], oprócz tego wymieniała obowiązek płacenia podatków i innych danin, wskazując przy tym, że ich wymiar jest uzależniony od posiadanych zasobów[47]. Po pierwszej wojnie światowej przyjęta została Konstytucja Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.[48], drugą była konstytucja Jugosławii z 1931 r. Pierwsza z nich wskazywała – przed rozwinięciem później tych obowiązków – iż każdy obywatel ma przestrzegać prawa, służyć interesom wspólnoty narodowej, bronić ojczyznę i płacić podatki zgodnie ze swoimi możliwościami ekonomicznymi i postanowieniami prawa[49]. Ustanowiono w nich obowiązek służby wojskowej na zasadach określonych w ustawie[50], przy czym obowiązek ten był wzmocniony wskazaniem, że nikt, kto nie odbył służby wojskowej lub nie został z niej zwolniony zgodnie z ustawą, nie może po ukończeniu 20. roku życia zostać zatrudniony lub otrzymać pracę w sektorze państwowym[51]. Przewidywano również, iż nie można uchylić się od obowiązków obywatelskich i wojskowych ze względu na swoją religię[52]. W obu tych konstytucjach przewidziano istnienie obowiązku szkolnego na poziomie podstawowym[53]. W obu ustanowiono również obowiązek płacenia podatków, wskazywano, że obciążenia podatkowe są jednolite w całym kraju, a w konstytucji z 1921 r. przewidywano również, iż system podatkowy uwzględnia możliwości podatników i jest progresywny. W obu tych aktach ustrojowych istnieje zapis, że król i następca tronu płacą podatki od swojej własności prywatnej[54].

W pierwszej Republice Słowackiej w konstytucji z 21 lipca 1939 r.[55] ustanowiono obowiązek daninowy[56]: „Każdy obywatel jest zobowiązany do płacenia podatków, opłat i innych świadczeń przewidzianych ustawą”[57] oraz obowiązek służby wojskowej, przy czym do jej odbycia (lub związanej z nią pracy) był zobowiązany każdy obywatel płci męskiej, który również miał obowiązek uczestniczenia w obronie państwa. Ustrojodawca wspominał także o przechodzeniu przez obywateli płci męskiej szkolenia przygotowawczego, jak i o okresowych szkoleniach po odbyciu służby wojskowej. Wskazywano jednak, że każdy obywatel bez względu na płeć w interesie obrony państwa podlega służbie pomocniczej i może być powołany na szkolenie do tej służby[58]. Przewidywano również obowiązek pracy, stanowiąc, że: „Praca umysłowa lub fizyczna jest obowiązkiem obywatelskim”[59]. Obywateli zobowiązano również do wspomagania przy wykonywaniu swoich czynności zawodowych organów państwowych w wykonywaniu ich funkcji[60]. Ustrojodawca wskazywał także, że prawo własności ma funkcje społeczne, a właściciel jest zobowiązywany wykonywać swoje prawo własności z uwzględnieniem dobra wspólnego[61]. Wreszcie obywateli zobowiązano do dbania o wychowanie i edukację swoich dzieci, tak by stały się dobrymi obywatelami państwa[62].

W przypadku Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w jej ustawie zasadniczej z 1918 r.[63] wskazano na obowiązek pracy[64] oraz „obrony socjalistycznej Ojczyzny”. W związku z tym ustanowiono powszechny obowiązek wojskowy. Przy czym prawo „ochrony rewolucji z bronią w ręku” uznano za „honorowe”, więc spoczywać miało jedynie na pracujących, a pozostali mieli wypełniać go poprzez inne obowiązki wojskowe[65]. Obowiązki obywatelskie nie znalazły się w pierwszej konstytucji ZSRR z 1924 r.[66], pojawiają się jednak w konstytucji ZSRR z 1936 r.[67]. Wymieniono w niej obowiązek pracy[68], przestrzegania konstytucji i ustaw, przestrzegania dyscypliny pracy, uczciwego spełniania obowiązków społecznych, szanowania przepisów socjalistycznego współżycia[69], obowiązek strzeżenia i umacniania własności społecznej[70], obowiązek służby wojskowej[71] oraz obowiązek obrony Ojczyzny[72].

[12] Artykuły 167–169 Konstytucji Księstwa Bułgarii z 1879 r., [online:] http://www.hadjinikolov.pro/wp–content/uploads/2010/02/Търновска-конституция-ФТП.pdf [dostęp: 20.08.2021 r.].

[13] Konstytucja Czechosłowacji z 1920 r., [online:] http://bit.ly/Hsn3wN [dostęp: 20.08.2021 r.].

[14] § 127 Konstytucji Czechosłowacji z 1920 r.

[15] Tekst konstytucji Estonii z dnia 15 czerwca 1921 r., [w:] Nowe konstytucje, J. Makowski (red.), Warszawa 1925, s. 115 i n.; szerzej o konstytucjach estońskich okresu międzywojennego patrz: S. Sagan, Międzywojenne konstytucje Estonii, [w:] Prawo międzynarodowe, europejskie i krajowe – granice i wspólne obszary. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Genowefie Grabowskiej, B. Mikołajczyk, B. Nowakowska-Małusecka (red.), Katowice 2009, s. 486–495; P. Kierończyk, Estońskie doświadczenia polityczno-ustrojowe 1918–1940, „Studia Europejskie”, 2007, t. 16, s. 201–215.

[16] Konstytucja Estonii z 1934 r., [online:] https://et.wikisource.org/wiki/Eesti_Vabariigi_põhiseadus_(1934) [dostęp: 20.08.2021 r.].

[17] Zob. art. 146–150 konstytucji Estonii z 1938 r., [online:] http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_

the_Estonian_Republic_%281938%29 [dostęp: 20.08.2021 r.].

[18] https://lt.wikisource.org/wiki/Lietuvos_Valstybės_Konstitucija_(1922_m._rugpjūčio_1_d.).

[19] Art. 75 konstytucji Litwy z 1922 r.

[20] Art. 83 konstytucji Litwy z 1922 r.

[21] Art. 78 konstytucji Litwy z 1922 r.

[22] Art. 81 konstytucji Litwy z 1922 r.

[23] https://lt.wikisource.org/wiki/Lietuvos_Valstybės_Konstitucija_(1928_m._gegužės_15_d.); por. art. 76, 79, 82, 84.

[24] Tekst na stronie Seimasu: https://lt.wikisource.org/wiki/1938_m._Lietuvos_Konstitucija

[dostęp: 20.08.2021 r.].

[25] Art. 17 konstytucji Litwy z 1938 r.

[26] Art. 133 konstytucji Litwy z 1938 r.

[27] Art. 31 konstytucji Litwy z 1938 r.

[28] Art. 37 konstytucji Litwy z 1938 r.

[29] Art. 55 konstytucji Litwy z 1938 r.

[30] Art. 40 konstytucji Litwy z 1938 r.

[31] Tekst konstytucji Łotwy z dnia 15 lutego 1922 r., [w:] Nowe konstytucje…, op. cit., s. 137 i n., https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/11/Lotwa_pol_010711.pdf.

[32] Dz.U. z 1921 r., nr 44, poz. 267 z późn. zm.

[33] Dz.U. z 1935 r., nr 30, poz. 227.

[34] Pierwsza rumuńska konstytucja pochodzi z 1866 r., [online] http://cdep.ro/pls/legis/legi_pck.htp_act_text?idt=37755 [dostęp: 30.08.2021 r.].

[35] Art. 23 zd. 6 konstytucji Rumunii z 1866 r.

[36] Art. 118 konstytucji Rumunii z 1866 r.

[37] Tekst na stronie izby deputowanych: http://www.cdep.ro/pls/legis/legi_pck.htp_act_text?idt=1517 [dostęp: 30.08.2021 r.].

[38] Art. 24 zd. 2 i 3 konstytucji Rumunii z 1923 r.

[39] Art. 119 konstytucji Rumunii z 1923 r.

[40] Tekst na stronie izby deputowanych: http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9206 [dostęp: 30.08.2021 r.].

[41] Art. 4 konstytucji Rumunii z 1938 r.

[42] Art. 21 zd. 2 i 3 konstytucji Rumunii z 1938 r.

[43] Art. 88 konstytucji Rumunii z 1938 r.

[44] Por. Konstytucja Księstwa Serbii z 1835 r., pkt 122–124, [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Сретењски_устав [dostęp: 19.07.2021 r.]. Konstytucja Księstwa Serbii z 1838 r., pkt 50, [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Кнежевине_Србије_(1838) [dostęp: 19.07.2021 r.]; Konstytucja Księstwa Serbii z 1869 r., art. 31, 35 zd. 2, art. 39, [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Кнежевине_Србије_(1869) [dostęp: 19.07.2021 r.]; Konstytucja Królestwa Serbii z 1888 r., [online:] http://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Краљевине_Србије_(1888) [dostęp: 30.08.2021 r.]; Konstytucja Królestwa Serbii z 1901 r., [online:] http://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Србије_од_1901._године [dostęp: 19.07.2013 r.], https://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Краљевине_Југославије_(1931) [dostęp:30.08.2021 r.]; Konstytucja Królestwa Serbii z 1903 r., [online:] http://worldconstitutions.ru/archives/746 [dostęp: 20.08.2021 r.]; art. 20, 25, 171–172 i 195 Konstytucji Królestwa Serbii z 1888 r.; art. 88, 33 i 100 Konstytucji Królestwa Serbii z 1901 r.; art. 20–21, 170–171 i 194 Konstytucji Królestwa Serbii z 1903 r.

[45] http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/dokumenti/Ustav%20Crne%20Gore%20iz%201905.pdf.

[46] Art. 122 konstytucji Czarnogóry z 1905 r.

[47] Art. 155 konstytucji Czarnogóry z 1905 r.

[48] Konstytucja Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r., [online:] http://mjp.univ-perp.fr/constit/rs1921.htm [dostęp: 30.08.2021 r.].

[49] Art. 21 Konstytucji Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.

[50] Art. 119 zd. 1 Konstytucji Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.; art. 108 zd. 1 konstytucji Jugosławii z 1931 r.

[51] Art. 122 Konstytucji Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.

[52] Art. 12 zd. 4 Konstytucji Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.; art. 11 zd. 3 konstytucji Jugosławii z 1931 r.

[53] Art. 16 Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.; art. 16 zd. 1–3 konstytucji Jugosławii z 1931 r.

[54] Art. 116 Konstytucji Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r.; art. 105 konstytucji Jugosławii z 1931 r.

[55] Art. 21 ustawy konstytucyjnej z dnia 21 lipca 1939 r. o Konstytucji Republiki Słowacji, [online:] http://www.upn.gov.sk/data/pdf/ustava1939.pdf [dostęp: 20.08.2021 r.].

[56] § 77 konstytucji Słowacji z 1939 r.

[57] Ibidem.

[58] § 75 konstytucji Słowacji z 1939 r.

[59] § 76 konstytucji Słowacji z 1939 r.

[60] § 78 konstytucji Słowacji z 1939 r.

[61] § 79 konstytucji Słowacji z 1939 r.

[62] § 80 konstytucji Słowacji z 1939 r.

[63] http://www.rusconstitution.ru/term/30/ [dostęp: 20.08.2021 r.].

[64] Art. 18 konstytucji RFSRR z 1918 r.

[65] Art. 19 konstytucji RFSRR z 1918 r.

[66] http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1924.htm.

[67] http://www.rusconstitution.ru/term/126/.

[68] „Praca w ZSRR jest obowiązkiem i sprawą honoru każdego obywatela zdolnego do pracy, w myśl zasady: «Kto nie pracuje, ten nie je»” (art. 12 zd. 2 konstytucji ZSRR z 1936 r.).

[69] „Każdy obywatel ZSRR obowiązany jest przestrzegać konstytucji Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, wykonywać ustawy, przestrzegać dyscypliny pracy, uczciwie spełniać obowiązki społeczne, szanować przepisy socjalistycznego współżycia” (art. 130 konstytucji ZSRR z 1936 r.).

[70] „Każdy obywatel ZSRR obowiązany jest strzec i umacniać społeczną, socjalistyczną własność jako świętą i nietykalną podstawę ustroju radzieckiego, jako źródło bogactwa i potęgi ojczyzny, jako źródło dobrobytu i kulturalnego życia całego ludu pracującego. Osoby, które dopuszczają się zamachu na społeczną, socjalistyczną własność, są wrogami ludu” (art. 131 Konstytucji ZSRR z 1936 r.).

[71] „Powszechny obowiązek służby wojskowej jest obowiązującym prawem. Służba wojskowa w szeregach Sił Zbrojnych ZSRR jest zaszczytnym obowiązkiem obywateli ZSRR” (art. 132 Konstytucji ZSRR z 1936 r.).

[72] „Obrona Ojczyzny jest świętym obowiązkiem każdego obywatela ZSRR. Zdrada Ojczyzny: złamanie przysięgi, przejście na stronę wroga, przyczynienie uszczerbku sile wojennej państwa, szpiegostwo – karane są z całą surowością prawa jako najcięższe zbrodnie” (art. 133 Konstytucji ZSRR z 1936 r.).

OBOWIĄZKI OBYWATELSKIE WE WSPÓŁCZESNYCH KONSTYTUCJACH PAŃSTW EUROPY ŚRODKOWEJ I OBSZARU PORADZIECKIEGO

1. OBOWIĄZEK PRZESTRZEGANIA PRAWA

Obowiązek przestrzegania prawa jest najbardziej ogólny. W swej istocie sprowadza się do nienaruszania przez obywatela obowiązującego w państwie prawa. Obejmuje on wszystkie akty prawne pochodzące od organów władzy publicznej. Wydaje się jednak, że ustrojodawcy chodziło tu o przestrzeganie samej konstytucji oraz zgodnych z nią ustaw i innych podustawowych aktów prawnych, z uwzględnieniem – rzecz jasna – domniemania konstytucyjności prawa. Wobec tego należy uznać, że obowiązek przestrzegania prawa powstaje jedynie w przypadku aktów wydanych w trybie przewidzianym przez prawo i trwa dopóki domniemanie ich konstytucyjności nie zostanie obalone. W związku z tym obywatelom muszą być także zapewnione mechanizmy zaskarżenia wadliwych ich zdaniem aktów prawnych czy aktów stosowania prawa. Oprócz tego obowiązujące prawo musi odpowiadać pewnym wymogą minimalnym (nie może być „niegodziwe” lub „zbrodnicze”), jednakże w państwie demokratycznym ustanowienie takiego prawa należy uznać za teoretyczne.

W Europie Środkowej obecnie obowiązek ten przewidziano w:

- Bułgarii: „(1) Obywatele mają obowiązek przestrzegania i wykonywania Konstytucji i ustaw. […]. (2) Przekonania religijne oraz inne przekonania nie mogą być podstawą odmowy wykonywania obowiązków ustanowionych w Konstytucji i ustawach”[73];

- Chorwacji: „Każdy jest obowiązany przestrzegać Konstytucji i ustaw oraz szanować porządek prawny Republiki Chorwacji”[74];

- Czarnogórze: „Każdy ma obowiązek przestrzegania Konstytucji i ustaw”[75];

- Naddniestrzu: „Każdy obowiązany jest przestrzegać Konstytucję i ustawy […]”[76];

- Polsce: „Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej”[77].

W Europie Wschodniej przewidziano go na:

- Białorusi: „Każdy, kto znajduje się na terytorium Republiki Białoruś, ma obwiązek przestrzegać jej Konstytucję, ustawy […]”[78];

- Litwie: „Człowiek, realizując swe prawa i korzystając z wolności, jest obowiązany do przestrzegania Konstytucji i ustaw Republiki Litewskiej […]”[79];

- Ukrainie: „Każdy jest zobowiązany bezwzględnie przestrzegać przepisów Konstytucji i ustaw Ukrainy […]. Nieznajomość prawa nie zwalnia od odpowiedzialności prawnej”[80].

W państwach Azji Centralnej i Kaukazu przewidziano go w:

- Abchazji: „Każdy człowiek, znajdujący się w Republice Abchazji, ma obowiązek przestrzegać Konstytucję i ustawy Republiki Abchazji”[81];

- Armenii: „Każdy ma obowiązek przestrzegać postanowień Konstytucji i ustaw [...]”[82];

- Azerbejdżanie: „Każdy ma obowiązek przestrzegać Konstytucję i ustawy Republiki Azerbejdżan, [...] wykonywać przewidziane przez prawo inne obowiązki”[83];

- Gruzji: „Każda osoba, żyjąca w Gruzji, ma obowiązek przestrzegania Konstytucji i ustawodawstwa Gruzji”[84];

- Górskim Karabachu: „1. Każdy jest zobowiązany do przestrzegania Konstytucji i ustaw, poszanowania godności, praw i wolności innych osób. 2. Zabronione jest wykorzystywanie praw i wolności w celach siłowego obalenia ustroju konstytucyjnego, rozniecania nienawiści narodowej, rasowej, religijnej, propagowania przemocy i wojny. 3. Nikt nie może być przymuszany do pełnienia obowiązków, które nie są ustanowione Konstytucją lub ustawami”[85];

- Kazachstanie: „Każdy jest zobowiązany przestrzegać Konstytucję i ustawy Republiki Kazachstan [...]”[86];

- Kirgistanie: „Każdy ma obowiązek przestrzegać Konstytucję i ustawy [...]”[87];

- Osetii Południowej: „Nieznajomość prawa nie zwalania od odpowiedzialności za jego nieprzestrzeganie”[88];

- Tadżykistanie: „[...] każdy zobowiązany jest do przestrzegania Konstytucji i ustaw [...]”[89];

- Turkmenistanie: „Każdy człowiek, żyjący lub czasowo przebywający na terytorium Turkmenistanu, ma obowiązek przestrzegać Konstytucję i ustawy Turkmenistanu [...]”[90];

- Uzbekistanie: „Obywatele zobowiązani są do przestrzegania Konstytucji i ustaw [...]”[91].

[73] Art. 58 konstytucji Bułgarii, https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/bulgaria2013.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.]

[74] Art. 5 konstytucji Chorwacji.

[75] Art. 10 zd. 2 konstytucji Czarnogóry.

[76] Art. 49 konstytucji Naddniestrza.

[77] Art. 83 konstytucji z 1997 r.

[78] Art. 52 konstytucji Białorusi.

[79] Art. 28 konstytucji Litwy, https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/01/Litwa_pol_010711.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

[80] Art. 68 konstytucji Ukrainy.

[81] Art. 30 konstytucji Abchazji.

[82] Art. 47 zd. 1 konstytucji Armenii.

[83] Art. 72 II. konstytucji Azerbejdżanu.

[84] Art. 44 zd. 1 konstytucji Gruzji.

[85] Art. 55 konstytucji Górskiego Karabachu.

[86] Art. 43 ust. 1 konstytucji Kazachstanu.

[87] Art. 53 ust. 3 konstytucji Kirgistanu.

[88] Art. 41 konstytucji Osetii Południowej

[89] Art. 42 zd. 1 konstytucji Tadżykistanu.

[90] Art. 57 konstytucji Turkmenistanu.

[91] Art. 48 konstytucji Uzbekistanu.

2. OBOWIĄZEK POSZANOWANIA PRAW INNYCH OSÓB

W niektórych krajach wyrażono obowiązek poszanowania praw innych osób. W Europie Środkowej obowiązek taki zwarto w art. 31 ust. 2 zd. 1 polskiej konstytucji z 1997 r.: „Każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych”[92]. Oprócz tego pojawia się on w konstytucjach:

- Bułgarii: „Prawa nie mogą być nadużywane ani realizowane w celu naruszenia praw lub interesów prawnych osób trzecich”[93], „Obywatele mają [...] obowiązek respektowania praw i interesów prawnych innych osób”[94];

- Czarnogóry: „[...] Każdy jest zobowiązany szanować prawa i wolności innych”[95];

- Kosowa: „Każdy człowiek ma obowiązek szanowania prawa człowieka i podstawowe wolności innych osób”[96];

- Mołdawii: „Obywatele Republiki Mołdawii korzystają z praw i wolności ustanowionych przez Konstytucję i inne ustawy oraz wypełniają przewidziane przez nie obowiązki”97, „Każdy korzysta ze swych praw i wolności konstytucyjnych w dobrej wierze, bez naruszania praw i wolności innych”[98];

- Naddniestrza: „Każdy obowiązany jest [...] szanować prawa, wolności, cześć i godność innych ludzi”[99];

- Rumunii: „Obywatele rumuńscy, obywatele państw obcych oraz bezpaństwowcy powinni korzystać z przysługujących im konstytucyjnych praw i wolności w dobrej wierze, bez naruszania praw i wolności innych”[100].

W Europie Wschodniej występuje w ustawach zasadniczych:

- Białorusi: „Każdy jest obowiązany szanować godność, prawa, wolności, interesy prawne innych osób”[101];

- Estonii: „Każdy, korzystając z przysługujących mu praw i wolności oraz wypełniając swe obowiązki, musi szanować i uwzględniać prawa i wolności innych i przestrzegać ustaw”[102];

- Litwy: „Człowiek, realizując swe prawa i korzystając z wolności, [...] nie może ograniczać praw i wolności innych ludzi”[103];

- Ukrainy: „Każdy jest zobowiązany [...] nie naruszać praw i wolności, czci i godności innych ludzi”[104].

W Azji Centralnej i na Kaukazie pojawia się w konstytucjach:

- Abchazji: „Każdy człowiek ma obowiązek szanować prawa i wolności innych ludzi”[105];

- Armenii: „Każdy ma obowiązek [...] szanować prawa, wolności i godność innych osób”[106];

- Azerbejdżanie: „Każdy ma obowiązek [...] szanować prawa i swobody innych osób [...]”[107];

- Gruzji: „Wykonywanie praw i wolności jednych osób nie może naruszać praw i wolności innych osób”[108];

- Kazachstanu: „Każdy jest zobowiązany [...] szanować prawa, wolności, cześć i godność innych osób”[109];

- Kirgistanu: „Każdy ma obowiązek [...] szanować prawa, wolności, cześć i godność innych osób”[110];

- Osetii Południowej: „Wykonywanie praw i wolności człowieka i obywatela nie może naruszać praw i wolności innych osób”[111];

- Tadżykistanu: „[...] każdy zobowiązany jest do [...] poszanowania praw, wolności czci i godności innych osób”[112];

- Uzbekistanu: „Obywatele zobowiązani są do [...] poszanowania praw, wolności, czci i godności innych osób”[113].

[92] Art. 31 ust. 2 konstytucji z 1997 r.

[93] Art. 57 konstytucji Bułgarii.

[94] Art. 58 ust. 1 zd. 2 konstytucji Bułgarii.

[95] Art. 6 konstytucji Czarnogóry.

[96] Art. 21 ust. 3 konstytucji Kosowa.

[97] Art. 15 konstytucji Mołdawii, https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2017/06/Moldawia_pol_01014.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

[98] Art. 55 konstytucji Mołdawii.

[99] Art. 49 konstytucji Naddniestrza.

[100] Art. 57 konstytucji Rumunii, https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/03/Rumunia_pol_010711.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

[101] Art. 53 konstytucji Białorusi.

[102] § 19 zd. 2 konstytucji Estonii, https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2015/10/Estonia_pol_010811.pdf. [dostęp: 30.08.2021 r.].

[103] Art. 28 konstytucji Litwy.

[104] Art. 68 konstytucji Ukrainy.

[105] Art. 31 konstytucji Abchazji.

[106] Art. 47 zd. 1 konstytucji Armenii.

[107] Art. 72 II konstytucji Azerbejdżanu.

[108] Art. 44 zd. 2 konstytucji Gruzji.

[109] Art. 34 ust. 1 konstytucji Kazachstanu.

[110] Art. 53 ust. 3 konstytucji Kirgistanu.

[111] Art. 19 ust. 2 konstytucji Osetii Południowej.

[112] Art. 42 zd. 1 konstytucji Tadżykistanu.

[113] Art. 48 konstytucji Uzbekistanu.

3. OBOWIĄZEK PŁACENIA PODATKÓW

Obowiązek płacenia podatków wynika z więzi łączącej państwo z jego obywatelem, stąd jest niezależny od jego miejsca pobytu oraz z władztwa terytorialnego, czyli obejmuje osoby przebywające na jego terytorium i dokonujące czynności lub podejmujące działalność, która pociąga za sobą obowiązek uiszczenia podatków. Ściąganie przez państwo podatków jest niezbędne dla pokrycia kosztów jego funkcjonowania, w tym realizacji szeregu postanowień zawartych w konstytucji. Obowiązek ten u swoich podstaw ma zasadę solidarnego ponoszenia ciężarów związanych z utrzymaniem instytucji państwowych. Współczesny system podatkowy ma także za zadanie dokonywanie sprawiedliwego podziału bogactwa i dochodu narodowego. Wobec tego zwykły ustawodawca może zróżnicować obciążenia podatkowe poszczególnych grup obywateli, by zrealizować cele społeczne polityki państwa. Obowiązek daninowy musi mieć również wyraźną podstawę w obowiązującym prawie.

W Europie Środkowej został przewidziany w:

- Bułgarii: „(1) Obywatele mają obowiązek płacenia podatków i opłat ustalonych ustawą, zgodnie ze swoimi przychodami i majątkiem. (2) Ulgi i podwyżki podatkowe mogą być ustalane wyłącznie ustawą”[114];

- Chorwacji: „Każdy jest obowiązany uczestniczyć w ponoszeniu wydatków publicznych stosownie do swoich możliwości materialnych. System podatkowy opiera się na zasadach równości i sprawiedliwości”[115];

- Macedonii Północnej: „Każdy obowiązany jest płacić podatki, ponosić inne ciężary publiczne i uczestniczyć w kosztach wydatków publicznych w sposób określony w ustawie”[116];

- Mołdawii: „(1) Obywatele zobowiązani są uczestniczyć w wydatkach publicznych poprzez opłaty i podatki. (2) Ustanowiony ustawą system podatkowy winien zapewniać sprawiedliwy podział obciążeń podatkowych. (3) Nakładanie jakichkolwiek obciążeń w inny sposób niż ustawą jest zakazane”[117];

- Naddniestrzu: „Każdy obowiązany jest płacić podatki i opłaty lokalne, ustanowione ustawą”[118];

- Polsce: „Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie”[119];

- Rumunii: „(1) Obywatele mają obowiązek przyczyniania się poprzez podatki i opłaty do wydatków publicznych. (2) Ustawowy system podatkowy zapewnia sprawiedliwe rozłożenie obciążeń finansowych. (3) Jakiekolwiek inne świadczenia są zakazane, z wyjątkiem określonych ustawą w warunkach nadzwyczajnych sytuacji”[120];

- Serbii: „Obowiązek płacenia podatków i innych danin ma charakter powszechny oraz opiera się o ekonomiczne możliwości podatnika”[121];

- Węgrzech: „1. Każdy stosownie do swych możliwości, do swego udziału w gospodarce, uczestniczy w zaspokajaniu wspólnych potrzeb społecznych. 2. W przypadku osób wychowujących dzieci, dokonując oceny ich udziału w zaspokajaniu potrzeb społecznych, należy uwzględnić koszty wychowywania dzieci”[122].

W Europie Wschodniej obowiązek ten został przewidziany w:

- Federacji Rosyjskiej: „Każdy ma obowiązek uiszczania określonych ustawowo podatków i opłat. Ustawy wprowadzające nowe podatki lub pogarszające sytuację podatników nie działają wstecz”[123];

- Białorusi: „Obywatele Republiki Białoruś mają obowiązek brać udział w finansowaniu wydatków państwowych poprzez płacenie podatków, ceł i innych opłat państwowych”[124];

- Ukrainie: „Każdy jest zobowiązany uiszczać podatki i opłaty w trybie i wysokości określonych w ustawie. Wszyscy obywatele corocznie składają w urzędach podatkowych w miejscu zamieszkania deklaracje o swoim stanie majątkowym oraz o dochodach w minionym roku, w trybie określonym w ustawie”[125].

W państwach Azji Centralnej i Kaukazu obowiązek ten został przewidziany w:

- Abchazji: „Wszyscy obywatele i mieszkańcy Republiki Abchazji są obowiązani płacić podatki w trybie przewidzianym ustawą”[126];

- Armenii: „Każdy ma obowiązek płacenia podatków, ceł oraz dokonywania innych opłat obowiązkowych w trybie i w wysokości określonych w ustawie”[127];

- Azerbejdżanie: „Płacenie podatków i innych opłat państwowych w całości i na czas jest obowiązkiem każdego. Nikt nie może być zmuszony do ponoszenia podatków i opłat państwowych w przypadku braku podstawy ustawowej i większych niż przewidziane prawem”[128];

- Gruzji: „Każdy ma obowiązek płacić podatki i daniny w wysokości i trybie określonym w ustawie”[129];

- Górskim Karabachu: „Każdy jest zobowiązany w ustanowionych ustawą przypadkach, trybie i rozmiarze, płacić podatki, opłaty, ponosić inne obowiązkowe płatności”[130];

- Kazachstanie: „Każdy jest zobowiązany płacić ustalone prawem podatki, opłaty i inne daniny”[131];

- Kirgistanie: „Każdy jest zobowiązany płacić podatki i opłaty w przypadkach i trybie przewidzianym ustawą”[132];

- Osetii Południowej: „Każdy jest obowiązany płacić ustanowione ustawą podatki i opłaty”[133];

- Tadżykistanie: „Każdy jest zobowiązany do wnoszenia podatków i innych płatności przewidzianych w ustawie. Ustawy wprowadzające nowe podatki albo pogarszające sytuację podatnika nie działają wstecz”[134];

- Turkmenistanie: „Każdy człowiek ma obowiązek płacić podatki i inne opłaty państwowe w trybie i wymiarze przewidzianym przez ustawę”[135];

- Uzbekistanie: „Obywatele zobowiązani są do płacenia ustanowionych w ustawie podatków oraz opłat municypalnych”[136].

[114] Art. 60 konstytucji Bułgarii.

[115] Art. 51 konstytucji Chorwacji.

[116] Art. 33 konstytucji Macedonii Północnej.

[117] Art. 58 konstytucji Mołdawii.

[118] Art. 52 konstytucji Naddniestrza.

[119] Art. 84 konstytucji z 1997 r.

[120] Art. 56 konstytucji Rumunii.

[121] Art. 91 zd. 2 konstytucji Serbii z 2006 r., http://www.ustavni.sud.rs/page/view/139-100028/ustav-republike-srbije.

[122] Art. XXX konstytucji Węgier.

[123] Art. 57 konstytucji Federacji Rosyjskiej.

[124] Art. 56 konstytucji Białorusi.

[125] Art. 67 konstytucji Ukrainy.

[126] Art. 29 konstytucji Abchazji.

[127] Art. 45 konstytucji Armenii.

[128] Art. 73 konstytucji Azerbejdżanu.

[129] Art. 67 ust. 1 zd. 1 konstytucji Gruzji.

[130] Art. 56 konstytucji Górskiego Karabachu.

[131] Art. 35 konstytucji Kazachstanu.

[132] Art. 50 konstytucji Kirgistanu.

[133] Art. 45 konstytucji Osetii Południowej.

[134] Art. 45 konstytucji Tadżykistanu.

[135] Art. 59 konstytucji Turkmenistanu.

[136] Art. 51 konstytucji Uzbekistanu.

4. OBOWIĄZEK OBRONY OJCZYZNY

Należy go rozumieć w dwóch znaczeniach: po pierwsze jako obowiązek obywatela do czynnego uczestniczenia w obronie państwa przez napaścią (służba wojskowa), po drugie jako działanie na rzecz umacniania zdolności obronnej państwa. W drugim znaczeniu może on oznaczać m.in. udział obywatela w działaniach popularyzujących osiągnięcia armii danego państwa czy też zwalczanie postaw skrajnie pacyfistycznych.

Obowiązek obrony ojczyzny można także zauważyć w sferze obywatelskiej, gdzie obywatelska odpowiedzialność winna za każdym razem pobudzać obywatela, stosownie do jego możliwości, do troski o pomyślność wspólnoty narodowej zorganizowanej w państwo. Ustanowienie obowiązku obrony ojczyzny oznacza także obowiązek zwykłego ustawodawcy kryminalizacji niewykonywania tego obowiązku. Powinno obejmować to nie tylko np. bezpośrednią kolaborację z wrogiem, ale także inne szkodliwe dla bytu państwa działania mogące negatywnie wpłynąć na jego niepodległość i suwerenność. Należy podkreślić, że bez przepisów prawno-karnych obowiązek obrony ojczyzny staje się martwą literą prawa, jedynie zobowiązaniem moralnym. Konstytucje państw regionu stanowią o obowiązku obrony ojczyzny, a nie państwa. Znaczy to, że obowiązek ten obciążać będzie obywateli także w przypadku ewentualnego zajęcia kraju przez agresora i formalnej likwidacji państwowości (to znaczy, gdy formalnie nie ma obywateli i obywatelstwa danego państwa).

Nie ulega przy tym wątpliwości, że obowiązek obrony ojczyzny spoczywa wyłącznie na obywatelach danego państwa, nie może on zostać rozciągnięty na cudzoziemców czy bezpaństwowców przebywających na jego terenie. Tym niemniej mogą oni zostać zobowiązani do ponoszenia pewnych ciężarów z tym związanych.

W Europie Środkowej obowiązek ten został przewidziany w:

- Bułgarii: „(1) Obrona ojczyzny jest dla każdego obywatela bułgarskiego obowiązkiem i zaszczytem. Zdrada stanu i zdrada ojczyzny stanowią najcięższe przestępstwa i są karane z całą surowością prawa. (2) Przygotowanie obywateli do obrony ojczyzny określa ustawa”[137], „Obywatele mają obowiązek wspierać państwo i społeczeństwo w wypadku klęsk żywiołowych i innych na warunkach i w trybie określonych ustawą”[138];

- Chorwacji: „Obowiązek służby wojskowej oraz obrona Republiki Chorwacji są powinnością wszystkich zdolnych do tego obywateli. Dopuszcza się argumenty sumienia wobec tych osób, które z powodów swoich zasad religijnych albo moralnych nie są gotowe do spełnienia obowiązku wojskowego w Siłach Zbrojnych. Osoby takie są obowiązane spełnić inne powinności określone ustawą”[139];

- Macedonii: „Obrona Republiki Macedonii jest prawem i obowiązkiem każdego obywatela. Wykonywanie tego prawa i obowiązku określa ustawa”[140];

- Mołdawii: „(1) Obrona Ojczyzny jest prawem i najświętszym obowiązkiem każdego obywatela. (2) Służba wojskowa jest pełniona w ramach sił zbrojnych przeznaczonych do obrony narodowej, obrony granic i zachowania porządku publicznego, na warunkach określonych w ustawie”[141];

- Naddniestrzu: „Obrona Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej to święty obowiązek każdego. Powszechny obowiązek wojskowy ustanawia ustawa”142;

- Polsce: „1. Obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny. 2. Zakres obowiązku służby wojskowej określa ustawa. 3. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie”[143];

- Rumunii: „(1) Obywatele mają prawo i obowiązek obrony Rumunii. (2) Warunki dotyczące wypełniania obowiązku wojskowego są określane w drodze ustawy organicznej. (3) Obywatele mogą być powoływani do wojska w wieku od 20 do 35 lat, z wyjątkiem ochotników, na warunkach określonych ustawą organiczną”[144];

- Serbii: „Nikt nie jest zobowiązany, wbrew swojej religii lub przekonaniom, do wypełniania obowiązku wojskowego lub innego obowiązku, który obejmuje użycie broni. Osoba, która powołuje się na sprzeciw sumienia, może zostać powołana do odbycia obowiązkowej służby wojskowej bez obowiązku noszenia broni zgodnie z ustawą”[145];

- Słowacji: „1. Obrona Republiki Słowackiej jest obowiązkiem i sprawą honoru obywateli. Ustawa określa treść obowiązku obrony. 2. Nikogo nie można zmuszać do odbywania służby wojskowej, jeżeli jest to sprzeczne z jego przekonaniami albo wyznaniem religijnym. Szczegóły określa ustawa”[146];

- Węgrzech: „1. Każdy obywatel węgierski jest zobowiązany do obrony ojczyzny. 2. Węgry utrzymują system ochotniczej, rezerwowej obrony narodowej. 3. Podczas stanu wyjątkowego lub wówczas, gdy postanowi o tym Zgromadzenie Krajowe, pełnoletni mężczyzna, posiadający obywatelstwo węgierskie i zamieszkały na Węgrzech winien pełnić służbę wojskową. Jeśli obowiązek służby wojskowej nie daje się pogodzić z przekonaniami wynikającymi z sumienia, zastępuje się ją służbą niewymagającą używania broni. Formy pełnienia służby wojskowej i odnoszące się do niej przepisy szczegółowe określa ustawa organiczna. 4. Na okres stanu wyjątkowego pełnoletni obywatele węgierscy zamieszkali na Węgrzech mogą zostać zobowiązani – zgodnie z przepisami ustawy organicznej – do pracy na rzecz obrony narodowej. 5. W celu wykonania zadań na rzecz obrony narodowej oraz obrony przed skutkami katastrof żywiołowych, pełnoletni obywatele węgierscy zamieszkali na Węgrzech mogą zostać zobowiązani – zgodnie z przepisami ustawy organicznej – do obrony cywilnej. 6. W celu wykonania zadań na rzecz obrony narodowej i obrony przed skutkami katastrof, każdy – zgodnie z przepisami ustawy organicznej – może być zobowiązany do świadczeń materialnych i finansowych”[147].

W Europie Wschodniej przewidziano go w konstytucjach:

- Białorusi: „Obrona Republiki Białoruś – jest powinnością i świętym obowiązkiem obywatela Republiki Białoruś. Tryb odbywania służby wojskowej, podstawy i warunki zwolnienia z służby wojskowej albo jej zmiany na służbę alternatywną określa ustawa”[148];

- Federacji Rosyjskiej: „1. Obrona Ojczyzny jest powinnością i obowiązkiem obywatela Federacji Rosyjskiej. 2. Obywatel Federacji Rosyjskiej pełni służbę wojskową zgodnie z ustawą federalną 3. Obywatel Federacji Rosyjskiej, w przypadku, gdy pełnienie służby wojskowej jest sprzeczne z jego przekonaniami lub wyznaniem, jak również w innych przypadkach przewidzianych przez ustawę federalną, ma prawo do jej zamiany na alternatywną służbę cywilną”[149];

- Ukrainie: „Obrona Ojczyzny, niepodległości i integralności terytorialnej Ukrainy, okazywanie szacunku jej symbolom państwowym są obowiązkiem obywateli Ukrainy. Obywatele podlegają służbie wojskowej w sposób określony w ustawie”[150].

W Azji Centralnej i na Kaukazie znalazł się w ustawach zasadniczych:

- Abchazji: „Obrona Ojczyzny – prawo i obowiązek każdego obywatela Republiki Abchazji”[151];

- Armenii: „Każdy obywatel ma obowiązek uczestniczyć w obronie Republiki Armenii w trybie określonym w ustawie”[152];

- Azerbejdżanu: „I. Obrona Ojczyzny – obowiązek każdego obywatela. Obywatele odbywają służbę wojskową, w sposób przewidziany przez ustawę. II. Jeżeli przekonania obywatela uniemożliwiają odbywanie zasadniczej służby wojskowej, to w przewidzianych przez ustawę przypadkach dopuszcza się zamianę zasadniczej służby wojskowej na służbę zastępczą”[153];

- Górskiego Karabachu: „Obywatele mają obowiązek uczestniczyć w trybie określonym przez ustawę w obronie Republiki Górskiego Karabachu”[154];

- Kazachstanu: „Obrona Republiki Kazachstan jest świętym obowiązkiem każdego obywatela. Obywatele Republiki Kazachstan odbywają służbę wojskową w trybie i na zasadach określonych w ustawie”[155];

- Kirgistanu: „Obrona Ojczyzny – powinność i obowiązek obywateli Republiki Kirgiskiej. Obywatele Republiki Kirgiskiej odbywają służbę wojskową w zakresie i na warunkach przewidzianych ustawą. Podstawy i tryb zwolnienia od odbywania służby wojskowej lub jej zamiany na służbę alternatywną określa ustawa”[156];

- Osetii Południowej: „1. Obrona Ojczyzny – święty obowiązek każdego obywatela Republiki Osetii Południowej. Zdrada Ojczyzny – najcięższa zbrodnia przeciwko narodowi”[157];

- Tadżykistanu: „Obrona Ojczyzny, ochrona interesów państwa oraz umacnianie jego niepodległości, bezpieczeństwa i zdolności obronnej jest świętym obowiązkiem obywatela. Zasady pełnienia służby wojskowej reguluje ustawa”[158]. Zwrócić tu należy uwagę, że rozwiązanie tadżyckie jest zakresowo o wiele szersze od przyjętego w innych państwach. Przy czym mimo wszystko można je uznać za dookreślenie znaczeniowe obowiązku obrony państwa. Wyjątkiem będzie tu „ochrona interesów państwa” – pojęcie to zdaje się mieć odniesienie nie tylko do sfery obronności, ale także do ochrony podstawowych interesów gospodarczych państwa. W każdym razie jego uszczegółowieniem będzie kierunek polityki prowadzony przez państwo, a wyrażony w obowiązującym prawie;

- Turkmenistanu: „Obrona Turkmenistanu to święty obowiązek każdego obywatela. Dla obywateli Turkmenistanu mężczyzn ustanawia się powszechny obowiązek wojskowy”[159];

- Uzbekistanu: „Obrona Republiki Uzbekistan jest obowiązkiem każdego obywatela Uzbekistanu. Obywatele mają obowiązek odbywania służby wojskowej lub zastępczej w trybie przewidziany przez prawo”[160].

[137] Art. 59 konstytucji Bułgarii.

[138] Art. 61 konstytucji Bułgarii.

[139] Art. 47 konstytucji Chorwacji.

[140] Art. 28 konstytucji Macedonii Północnej.

[141] Art. 57 konstytucji Mołdawii.

[142] Art. 48 konstytucji Naddniestrza.

[143] Art. 85 konstytucji z 1997 r.

[144] Art. 55 konstytucji Rumunii.

[145] Art. 45 konstytucji Serbii z 2006 r.

[146] Art. 25 konstytucji Słowacji.

[147] Art. XXXI konstytucji Węgier.

[148] Art. 57 konstytucji Białorusi.

[149] Art. 59 konstytucji Federacji Rosyjskiej, https://poland.mid.ru/web/polska_pl/konstytucja-federacji-rosyjskiej.

[150] Art. 65 konstytucji Ukrainy.

[151] Art. 33 konstytucji Abchazji.

[152] Art. 46 konstytucji Armenii.

[153] Art. 76 konstytucji Azerbejdżanu.

[154] Art. 57 konstytucji Górskiego Karabachu.

[155] Art. 36 konstytucji Kazachstanu.

[156] Art. 54 konstytucji Kirgistanu.

[157] Art. 42 Konstytucji Osetii Południowej.

[158] Art. 43 konstytucji Tadżykistanu.

[159] Art. 58 konstytucji Turkmenistanu.

[160] Art. 52 konstytucji Uzbekistanu.

5. OBOWIĄZEK WIERNOŚCI WOBEC OJCZYZNY

Z obowiązkiem obrony kraju związany jest także obowiązek wierności wobec ojczyzny. Pojęcie to należy rozumieć jako niepodejmowanie działań mogących przynieść szkodę państwu lub niektórym jego interesom (postawa bierna) oraz przeciwstawianie się działaniom godzącym w interesy państwa, jak też podejmowanie działań w celu realizacji interesów państwa (postawa czynna). Obowiązek ten może być uznawany za jeden z podstawowych obowiązków obywatelskich.

Obowiązek ten w Europie Środkowej został ustanowiony w:

- Mołdawii: „(1) Wierność wobec kraju jest święta. (2) Obywatele, którym powierzono funkcje publiczne, jak również wojskowi, są odpowiedzialni za rzetelne wypełnianie powierzonych im obowiązków i składają przysięgę w przypadkach przewidzianych ustawą”[161];

- Polsce: „Obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne”[162];

- Rumunii: „(1) Wierność wobec kraju jest święta. (2) Obywatele, którym powierzono funkcje publiczne, jak też wojskowi, odpowiadają za wierne spełnianie przypadających im obowiązków i, w tym celu, składają wymaganą ustawowo przysięgę”[163].

W Europie Wschodniej zaś jedynie w Estonii: „Obowiązkiem obywatela Estonii jest wierność konstytucyjnemu ustrojowi i obrona niepodległości Estonii. Każdy obywatel Estonii ma prawo, jeżeli brakuje innych środków, samodzielnie przeciwstawić się próbom dokonywania przemocą zmiany ustroju konstytucyjnego”[164]; „Obywatele innych państw i bezpaństwowcy przebywający w Estonii są zobowiązani do respektowania ustroju konstytucyjnego Estonii”[165].

Pośród tych krajów Azji Centralnej i Kaukazu obowiązek taki został przewidziany w Azerbejdżanie: „Wierność Ojczyźnie jest święta”[166], oraz pośrednio w Osetii Południowej, w której konstytucja wskazuje, że: „obywatel [...] jest obowiązany bronić interesy państwa, przyczyniać się do wzmocnienia jego obronności”[167].

[161] Art. 56 konstytucji Mołdawii.

[162] Art. 82 konstytucji z 1997 r.

[163] Art. 54 konstytucji Rumunii.

[164] § 54 konstytucji Estonii.

[165] § 55 konstytucji Estonii, http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/estonia2011.html#mozTocId914532.

[166] Art. 74.I. konstytucji Azerbejdżanu.

[167] Art. 42 ust. 2 konstytucji Osetii Południowej.

6. OBOWIĄZEK SZACUNKU WOBEC SYMBOLI NARODOWYCH

Tylko dwa państwa badanego obszaru pośród obowiązków obywatelskich wymieniły obowiązek szacunku dla symboli państwowych. W przypadku Azerbejdżanu obowiązek ten został ograniczony do obywateli: „Każdy obywatel ma obowiązek szanować symbole państwowej Republiki Azerbejdżan – jej flagę, godło i hymn. Brak szacunku dla symboli państwowych pociąga za sobą odpowiedzialność zgodnie z ustawą”[168]. W Kazachstanie ustrojodawca zdecydował się rozciągnąć ten obowiązek na wszystkich („każdego”), wobec tego obejmuje on także inne osoby przebywające na terytorium Kazachstanu (cudzoziemcy, bezpaństwowcy): „Każdy jest zobowiązany szanować symbole państwowe Republiki Kazachstan”[169].

[168] Art. 75 konstytucji Azerbejdżanu.

[169] Art. 34 ust. 2 konstytucji Kazachstanu.

7. OBOWIĄZEK POSZANOWANIA TRADYCJI NARODOWYCH

Obowiązek poszanowania tradycji narodowych został przewidziany przez ustrojodawcę na Białorusi oraz w Turkmenistanie. W przypadku naszego wschodniego sąsiada stwierdzono w konstytucji, że: „Każdy, kto przebywa na terytorium Republiki Białoruś, ma obowiązek […] szanować jej tradycje narodowe”[170]. Podobnie w Turkmenistanie obowiązek ten został rozciągnięty na „każdego” – wyraźnie mówi o tym konstytucja: „Każdy człowiek, żyjący lub czasowo przebywający na terytorium Turkmenistanu, ma obowiązek [...] szanować tradycje narodowe [...]”[171].

[170] Art. 52 konstytucji Białorusi.

[171] Art. 57 konstytucji Turkmenistanu.

8. OBOWIĄZEK OCHRONY DZIEDZICTWA NARODOWEGO

Dla każdej wspólnoty niezwykle ważne jest zachowanie pamięci historycznej. Stąd współcześnie tworzone jest rozbudowane ustawodawstwo mające na celu ochronę pamiątek kultury i historii przez zniszczeniem. Kwestia ta jest niezwykle ważna, szczególnie gdy dziedzictwo historyczne i kulturowe było poprzednio zaniedbywane lub nie raz w rozmyślny sposób niszczone. Stąd też w niektórych ustawach zasadniczych znajdzie się także obowiązek ochrony pamiątek historii i kultury. Stanowi on uzupełnienie przewidzianego zazwyczaj w konstytucjach obowiązku leżącego po stronie państwa, polegającego na strzeżeniu dziedzictwa narodowego oraz ochronie pamiątek kultury i historii. Także w tym obowiązku można wyodrębnić możliwość jego biernego wykonywania przez obywatela (nieniszczenie pamiątek kultury i historii, przestrzeganie prawa w tym względzie), jak też czynnego (przeciwdziałanie naruszaniu tego obowiązku, czynny udział w organizacjach zajmujących się ochroną lub popularyzacją dziedzictwa kulturowego lub historycznego).

W Europie Środkowej obowiązek taki został wyrażony w konstytucjach:

- Czarnogóry: „Każdy ma obowiązek dbać o zachowanie [...] dziedzictwa kulturowego w interesie powszechnym”[172];

- Kosowa: „[...] ochrona dziedzictwa narodowego [...] są odpowiedzialnością każdego”[173];

- Mołdawii: „[...] zachowanie oraz ochrona zabytków architektury i kultury stanowią obowiązek każdego obywatela”[174];

- Naddniestrza: „Każdy obowiązany jest chronić dziedzictwo kulturowe i duchowe narodu Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej”[175];

- Serbii: „Każdy jest zobowiązany do dbania o [...] dziedzictwo naukowe, kulturowe i historyczne, jako dobro wspólne, zgodnie z ustawą”[176];

- Słowenii: „Każdy, zgodnie z ustawą, zobowiązany jest chronić [...] pomniki kultury”[177];

- Węgier: „[...] wartości kulturalne tworzą wspólne, narodowe dziedzictwo, którego ochrona, utrzymywanie i zachowanie dla przyszłych pokoleń jest obowiązkiem państwa i każdego obywatela”[178].

W Europie Wschodniej obowiązek taki został wyrażony w konstytucjach:

- Białorusi: „Każdy ma obowiązek dbać o dziedzictwo historyczno-kulturowe, duchowe oraz inne wartości narodowe”[179];

- Federacji Rosyjskiej: „Każdy jest zobowiązany nie szkodzić [...] dziedzictwu kulturowemu oraz winien ponosić koszty za wyrządzone przez siebie szkody”[180];

- Ukrainy: „Każdy ma obowiązek troszczyć się o zachowanie spuścizny historycznej i kulturalnej, chronić zabytki historii i kultury”[181].

W Azji Centralnej i na Kaukazie obowiązek ten został wyrażony w konstytucjach:

- Azerbejdżanu: „Każdy ma obowiązek z szacunkiem odnosić się do dziedzictwa historycznego, kulturowego i duchowego, troszczyć się o nie, ochraniać pomniki historii i kultury”[182], „Ochrona pamiątek historii i kultury jest obowiązkiem każdej osoby”[183];

- Górskiego Karabachu: „Każdy zobowiązany jest chronić pamiątki historii i kultury”[184];

- Osetii Południowej: „Każdy jest obowiązany […] dbać o zachowanie dziedzictwa historycznego, narodowego i kulturalnego”[185];

- Tadżykistanu: „Ochrona [...] dziedzictwa historycznego i kulturowego jest obowiązkiem każdego”[186];

- Turkmenistanu: „Każda osoba, żyjąca lub czasowo przebywająca na terytorium Turkmenistanu, ma obowiązek […] szanować [...] dziedzictwo historyczne, kulturowe i przyrodnicze”[187].

Odmienne rozwiązanie ograniczające ten obowiązek wyłącznie do obywateli przyjęte zostało w:

- Kazachstanie: „Obywatele Republiki Kazachstan są zobowiązani dbać o zachowanie dziedzictwa historycznego i kulturowego oraz strzec pomników historii i kultury”[188];

- Uzbekistanie: „Obywatele zobowiązani są do poszanowania historycznej, duchowej i kulturalnej spuścizny narodu Uzbekistanu. Pomniki kultury znajdują się pod ochroną państwa”[189].

[172] Art. 78 konstytucji Czarnogóry.

[173] Art. 52 ust. 1 konstytucji Kosowa.

[174] Art. 59 konstytucji Mołdawii.

[175] Art. 51 konstytucji Naddniestrza.

[176] Art. 89 zd. 1 konstytucji Serbii z 2006 r.

[177] Art. 73 zd. 1 konstytucji Słowenii, https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/11/Slowenia_pol_010711.pdf.

[178] Art. P konstytucji Węgier.

[179] Art. 54 konstytucji Białorusi.

[180] Art. 66 konstytucji Ukrainy.

[181] Art. 44 ust. 3 konstytucji Federacji Rosyjskiej.

[182] Art. 40 ust. II konstytucji Azerbejdżanu.

[183] Art. 77 konstytucji Azerbejdżanu.

[184] Art. 58 konstytucji Górskiego Karabachu.

[185] Art. 44 konstytucji Osetii Południowej.

[186] Art. 44 konstytucji Tadżykistanu.

[187] Art. 57 konstytucji Turkmenistanu.

[188] Art. 37 konstytucji Kazachstanu.

[189] Art. 49 konstytucji Uzbekistanu.

9. OBOWIĄZEK DBANIA O PRZYRODĘ

Obecnie zwraca się także uwagę na stan środowiska naturalnego, dlatego niektóre konstytucje zawierają obowiązek dbania o środowisko naturalne. Obejmuje on skierowany do jednostki nakaz zarówno powstrzymania się od działań mogących szkodzić środowisku naturalnemu, jak też zapobiegania działaniom, które wywołują szkodę w środowisku naturalnym oraz nakaz podejmowania działań zmierzających do przywrócenia stanu sprzed naruszenia. Znów, jak w przypadku poprzednim, niektóre z konstytucji rozciągają ten obowiązek na „każdego”, inne adresatem tego obowiązku czynią tylko obywateli.

W Europie Środkowej został on wyrażony w konstytucjach:

- Bułgarii: „Mają oni (obywatele – A.P.) obowiązek dbać o środowisko naturalne”[190];

- Chorwacji: „Każdy, zgodnie ze swymi kompetencjami i w ramach swojej działalności, obowiązany jest poświęcać szczególną uwagę ochronie zdrowia publicznego, ochronie przyrody i środowiska”[191];

- Czarnogóry: „Każdy […] jest zobowiązany do zachowania i poprawy stanu środowiska”[192], „Każdy jest zobowiązany do zachowania dziedzictwa przyrodniczego […] w interesie powszechnym”[193];

- Kosowie: „Przyroda i bioróżnorodność, ochrona środowiska naturalnego […] są odpowiedzialnością każdego”[194];

- Macedonii: „Każdy jest obowiązany chronić środowisko naturalne i przyrodę oraz przyczyniać się do poprawy ich stanu”[195];

- Mołdawii: „Ochrona środowiska […] stanowią obowiązek każdego obywatela”[196], „Każdy obowiązany jest dbać o środowisko naturalne”[197];

- Polsce: „Każdy jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie. Zasady tej odpowiedzialności określa ustawa”[198];

- Rumunii: „Osoby fizyczne i prawne mają obowiązek ochrony i polepszania środowiska”[199];

- Serbii: „Każdy jest zobowiązany do dbania o bogactwo przyrody […], jako dobro wspólne, zgodnie z ustawą”[200];

- Słowacji: „2. Każdy jest zobowiązany chronić i ulepszać środowisko naturalne i dziedzictwo kulturowe. 3. Nikt nie ma prawa zagrażać ani szkodzić środowisku naturalnemu, naturalnym zasobom i dziedzictwu kulturowemu, poza zakresem przewidzianym ustawą”[201];

- Słowenii: „Każdy, zgodnie z ustawą, zobowiązany jest chronić osobliwe i rzadkie twory przyrody oraz pomniki kultury. Państwo i wspólnoty lokalne dbają o zachowanie dziedzictwa przyrodniczego i kulturalnego”[202];

- Węgrzech: „Zasoby naturalne, w szczególności ziemia uprawna, lasy i zasoby wodne, różnorodne bogactwa biologiczne, w szczególności rodzime gatunki flory i fauny, a także wartości kulturalne tworzą wspólne, narodowe dziedzictwo, którego ochrona, utrzymywanie i zachowanie dla przyszłych pokoleń jest obowiązkiem państwa i każdego obywatela”[203].

W Europie Wschodniej obowiązek ten znalazł się w ustawach zasadniczych:

- Białorusi: „Ochrona przyrody – jest obowiązkiem każdego”[204];

- Estonii: „Każdy jest zobowiązany troskliwie traktować otoczenie i środowisko naturalne i wyrównywać straty, które wyrządził otoczeniu. Tryb wyrównywania strat określa ustawa”[205];

- Federacji Rosyjskiej: „Każdy obowiązany jest chronić przyrodę i środowisko naturalne, troszczyć się o bogactwa naturalne”[206].

W państwach Azji Centralnej i Kaukazu wymieniony został jako obowiązek każdego w konstytucjach:

- Abchazji: „Każdy człowiek jest obowiązany szanować i chronić środowisko naturalne”[207];

- Armenii: „Każdy ma obowiązek przejawiać troskę o ochronę środowiska naturalnego”[208];

- Azerbejdżanie: „Ochrona środowiska naturalnego jest obowiązkiem każdego”[209];

- Kirgistanie: „Każdy ma obowiązek chronić oraz dbać o otaczające go środowisko naturalne, świat roślinny i zwierzęcy”[210];

- Osetii Południowej: „Każdy jest obowiązany bronić przyrodę, ochraniać jej bogactwa […]”[211];

- Tadżykistanie: „Ochrona przyrody [...] jest obowiązkiem każdego”[212];

- Turkmenistanie: „Każda osoba, żyjąca lub czasowo przebywająca na terytorium Turkmenistanu, ma obowiązek […] szanować […] dziedzictwo […] przyrodnicze”[213].

Jako obowiązek obywateli ujęty został w:

- Kazachstanie: „Obywatele Republiki Kazachstan są zobowiązani chronić przyrodę i dbać o zasoby naturalne”[214];

- Uzbekistanie: „Obywatele zobowiązani są do poszanowania środowiska naturalnego”[215].

[190] Art. 55 zd. 2 konstytucji Bułgarii.

[191] Art. 69 zd. 3 konstytucji Chorwacji.

[192] Art. 23 zd. 2 konstytucji Czarnogóry.

[193] Art. 78 konstytucji Czarnogóry.

[194] Art. 52 ust. 1 konstytucji Kosowa.

[195] Art. 43 zd. 2 konstytucji Macedonii Północnej.

[196] Art. 59 konstytucji Mołdawii.

[197]

[198] Art. 86 konstytucji z 1997 r.

[199] Art. 35 ust. 3 konstytucji Rumunii.

[200] Art. 89 zd. 1 konstytucji Serbii z 2006 r.

[201] Art. 44 konstytucji Słowacji.

[202] Art. 73 konstytucji Słowenii.

[203] Art. P konstytucji Węgier.

[204] Art. 55 konstytucji Białorusi.

[205] § 53 konstytucji Estonii.

[206] Art. 58 konstytucji Federacji Rosyjskiej.

[207] Art. 32 konstytucji Abchazji.

[208] Art. 12 ust. 2 konstytucji Armenii.

[209] Art. 78 konstytucji Azerbejdżanu.

[210] Art. 49 ust. 3 konstytucji Kirgistanu.

[211] Art. 44 konstytucji Osetii Południowej.

[212] Art. 44 konstytucji Tadżykistanu.

[213] Art. 57 konstytucji Turkmenistanu.

[214] Art. 38 konstytucji Kazachstanu.

[215] Art. 50 konstytucji Uzbekistanu.

10. OBOWIĄZEK ZNAJOMOŚCI JĘZYKA URZĘDOWEGO

Obowiązek tego typu przewidziano jedynie w Bułgarii, zgodnie z Konstytucją: „Nauka języka bułgarskiego i posługiwanie się nim stanowią prawo i obowiązek obywateli bułgarskich”[216]. Tym niemniej we wszystkich państwach ustanowiono język państwowy (urzędowy), z czego można wnosić pośrednio o istnieniu obowiązku jego znajomości przez obywateli.

[216] Art. 36 konstytucji Bułgarii.

11. OBOWIĄZEK UCZESTNICZENIA W SPRAWOWANIU WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI

Obowiązek uczestniczenia w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości przewidziany został tylko w Osetii Południowej. Zgodnie z konstytucją: „Obywatel Republiki Osetii Południowej w zgodzie z ustawą ponosi obywatelski obowiązek uczestniczenia w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości jako ławnik lub członek ławy przysięgłych”[217].

[217] Art. 43 konstytucji Osetii Południowej.

12. OBOWIĄZEK NAUKI

Obowiązek nauki został ustanowiony w konstytucjach wszystkich objętych badaniem państw. Ustrojodawcy zazwyczaj ujmują go jako obowiązek-prawo, tj. z obowiązkiem uczęszczania do szkoły powiązanie jest również prawo obywatela do otrzymania nauki w szkole publicznej. Oprócz tego typowym rozwiązaniem jest określenie granicy wieku, do którego trwa obowiązek szkolny lub wskazanie, że obowiązkowe jest „wykształcenie podstawowe”[218]. Jedynym krajem pośród objętych badaniem, który nie ustanawia – konstytucyjnie – obowiązku szkolnego, jest Uzbekistan. Gwarantuje on jednak prawo do otrzymania bezpłatnej edukacji[219].

[218] Por. art. 46 konstytucji Kirgistanu; art. 38 zd. 1 konstytucji Turkmenistanu; art. 42 ust. II konstytucji Azerbejdżanu; art. 41 konstytucji Tadżykistanu; art. 30 ust. 1 zd. 2 konstytucji Kazachstanu; art. 38 konstytucji Armenii; art. 65 konstytucji Chorwacji; art. 33 ust. 1 Karty Podstawowych Praw i Wolności (Czechy); art. 47 ust. 1 konstytucji Kosowa; art. 112 zd. 3 konstytucji Łotwy; art. 57 konstytucji Słowenii; art. 44 konstytucji Macedonii Północnej; art. 41 zd. 1 konstytucji Litwy; art. 35 konstytucji Mołdawii; art. 42 konstytucji Słowacji; art. 53 konstytucji Bułgarii; art. 43 ust. 4 konstytucji Federacji Rosyjskiej; art. XI konstytucji Węgier; art. 53 konstytucji Ukrainy; § 37 konstytucji Estonii; art. 28 ust. 4 konstytucji Osetii Południowej; art. 41 ust. 2 konstytucji Górskiego Karabachu; art. 57 ust. 2 konstytucji Albanii; art. 75 zd. 2 konstytucji Czarnogóry; art. 71 zd. 2 konstytucji Serbii; art. 49 Konstytucji Białorusi.

[219] Art. 41 konstytucji Uzbekistanu.

13. OBOWIĄZEK PRACY

Obowiązek pracy zawarty w ustawach zasadniczych badanych państw w okresie socjalistycznym obecnie nie zachował się jako obowiązek obywatelski w żadnym z nich. Tym niemniej można zauważyć, że w art. 65 ust. 2 konstytucji Polski z 1997 r. przewidziano, że obowiązek pracy może być nałożony przez ustawę. Podobne postanowienia przewidziano w niektórych innych ustawach zasadniczych. Przy czym w tych przypadkach ustrojodawcy zdecydowali się – poza Tadżykistanem[220], w którym podobnie jak w Polsce odsyła się w tej kwestii do ustawy – na wyraźne zawarcie możliwości wprowadzenia obowiązku pracy w ustawie, niekiedy również wskazując, w jakich przypadkach ustawowo nałożony obowiązek pracy nie może być uznawany za pracę lub służbę przymusową. Przykładem jest konstytucja Słowacji, w której uznano, że pojęcie „praca przymusowa” czy „służba przymusowa” nie odnosi się do: a) pracy osób, zgodnie z ustawą odbywających karę pozbawienia wolności lub osób odbywających inną karę, zastępującą karę pozbawienia wolności, b) służby wojskowej lub innej służby określonej ustawą w miejsce obowiązującej służby wojskowej, c) służby wymaganej na podstawie ustawy w przypadku klęsk żywiołowych, katastrof lub innego niebezpieczeństwa, które zagrażają życiu, zdrowiu lub znacznym wartościom majątkowym, d) działania przewidzianego ustawą w celu ochrony życia, zdrowia lub innych praw, e) małej służby gminnej na podstawie ustawy[221]. Podobne uregulowanie zawarto w konstytucjach Armenii[222], Azerbejdżanu[223], Białorusi[224], Czarnogóry[225], Estonii[226], Kirgistanu[227], Mołdawii[228], Rumunii[229] oraz Uzbekistanu[230].

[220] Por. Art. 35 konstytucji Tadżykistanu.

[221] Art. 18 konstytucji Słowacji.

[222] Art. 57 ust. 5 konstytucji Armenii.

[223] Art. 35 ust. 4 konstytucji Azerbejdżanu.

[224] Art. 41 konstytucji Białorusi.

[225] Art. 63 konstytucji Czarnogóry.

[226] § 29 zd. 4 konstytucji Estonii.

[227] Art. 23 konstytucji Kirgistanu. W przypadku tego państwa ustrojodawca wskazał jedynie, że za pracę przymusową nie uznaje się zasadniczej służby wojskowej oraz zastępczej służby wojskowej.

[228] Art. 44 konstytucji Mołdawii.

[229] Art. 42 konstytucji Rumunii.

[230] Art. 37 konstytucji Uzbekistanu. W Uzbekistanie obowiązek pracy może być nałożony ustawą, ale oprócz tego wskazano, że może zostać nałożony również wyrokiem sądu.

ZAKOŃCZENIE

Ujmowanie w ustawach zasadniczych, obok praw i wolności, także obowiązków ma swoje źródło doktrynalne w refleksji filozoficznej. Współcześnie, jak wskazuje Z. Kędzia, dostarcza jej „zwłaszcza personalizm i aktualna doktryna społeczna Kościoła katolickiego oraz teoria solidaryzmu społecznego”[231]. Wskazuje on, że zawarcie w konstytucji także obowiązków oparte jest nie tylko na racjach prawnych, politycznych, ale także etycznych[232]. Można tu przyjąć za D. Colardem, że kult dla praw człowieka powinien zostać „zrównoważony troską o obowiązki obywatelskie”. Bowiem prawnie „uregulowane prawa i powinności łącznie, wzajemnie się uzupełniając, tworzą bowiem dopiero odpowiadającą potrzebom indywidualnym i społecznym normatywną postać statusu jednostki”[233]. Rzecz jasna, podkreślanie związku praw i obowiązków budzi sprzeciw zwolenników różnych odcieni liberalizmu. Popełniają oni jednak w tej krytyce podstawowy błąd, ponieważ nie zauważają, że człowiek jest, odwołując się do pojęcia G. Burdeau, „człowiekiem usytuowanym” (l’homme situe, tłum. zaproponowane przez Z. Kędzię). Oznacza to, że funkcjonuje on w pewnym układzie zależności społecznych, nie jest z niego wyjęty. Wobec powyższego nie może korzystać tylko z praw, odrzucając wypełnianie obowiązków, skoro zależy to od otoczenia. Może więc uznać, że korzystanie z praw i wolności powinno być uzależnione od wykonywania podstawowych obowiązków wobec wspólnoty.

Porównanie ustaw zasadniczych państw Europy Środkowej i obszaru byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich pozwala na wysunięcie kilku wniosków końcowych. Po pierwsze, ustrojodawcy w tych państwach nie mieli – poza Łotwą, w której ustanowiono jedynie obowiązek nauki – wątpliwości w kwestii potrzeby ujęcia obowiązków jednostki w konstytucji. Różny jest jednak zakres ich konstytucjonalizacji, od stosunkowo wąskiego w takich państwach, jak Łotwa, Gruzja czy Armenia, po obszerną regulację w niektórych państwach Azji Centralnej. W każdym z tych państwa zawarte zostały one w części poświęconej, ogólnie rzecz biorąc, określeniu statusu jednostki w państwie. Tylko niektóre ustawy zasadnicze zdecydowały się na wyraźne podkreślenie związku praw i wolności przynależnych obywatelom z obowiązkami, jakie mają oni wobec państwa i społeczeństwa. W przypadku pozostałych związek taki może być jednak wywiedziony z ogółu zawartych w konstytucji postanowień i norm.

Przeprowadzone porównanie umożliwia określenie pewnego katalogu podstawowych konstytucyjnych obowiązków jednostki, który może zostać uznany za typowy dla państw regionu. Moim zdaniem można tu wskazać trzy obowiązki: przestrzeganie prawa, obrona ojczyzny i płacenie podatków, bowiem są one nieodłącznie związane z istnieniem państwa, niezależnie od tego, jaki przyjmuje ono ustrój polityczny. Te trzy obowiązki zostały zgodnie przewidziane expressis verbis przez wszystkie konstytucje państw regionu (poza Łotwą). W pozostałych przypadkach zachodzą już różnice w zakresie konstytucjonalizacji określonych obowiązków obywatelskich. Niektóre z badanych państw odrębnie wymieniły obowiązek poszanowania praw innych osób, który łączy się z obowiązkiem przestrzegania prawa, jak również obowiązek wierności ojczyźnie. W tym ostatnim przypadku można zauważyć związek między jego wyodrębnieniem a doświadczeniami historycznymi tych państw. W istotnej części państw Europy Środkowej i obszaru poradzieckiego dokonano również konstytucjonalizacji obowiązków związanych z ochroną przyrody oraz dziedzictwa narodowego. Stanowi to, jak się wydaje, wyraz wzrastającego znaczenia kwestii środowiskowych i kulturowych we współczesnych świecie. Obowiązkami atypowymi są obowiązki: szacunku wobec symboli narodowych (Azerbejdżan, Kazachstan), poszanowania tradycji narodowych (Turkmenistan), znajomości języka państwowego (Bułgaria), uczestniczenia w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (Osetia Południowa). Obowiązek pracy nie został obecnie przewidziany w żadnym z badanych państw, tym niemniej niektóre z nich przewidziały expressis verbis możliwość wprowadzenia ustawą obowiązku pracy. W niektórych z państw regionu dokonano również konstytucjonalizacji obowiązków rodzinnych, nie były one jednak objęte badaniem ze względu na to, że w mojej ocenie odnoszą się do sfery prywatnej jednostek.

Należy zauważyć, że pośród tych obowiązków istnieją prawa-obowiązki, przykładowo obowiązek ochrony dziedzictwa kulturowego czy ochrony przyrody jest powiązany z prawem każdego obywatela do korzystania z nich, podobnie obowiązek nauki można powiązać z prawem do otrzymania bezpłatnej nauki w szkole publicznej. W praktyce znaczenie prawa-obowiązku będzie zależało od tego, na ile możliwe jest rozgraniczenie obowiązków spoczywających na obywatelu od służących mu uprawnień związanych z realizacją danego prawa. W praktyce w niektórych z tych praw może przeważać aspekt obowiązku, w innych prawa, a wreszcie w niektórych z nich między oboma tymi wymiarami będzie istniała pewna równowaga.

Ostatecznie wydaje się, że zakres wymienionych w ustawach zasadniczych poszczególnych państw obowiązków ma związek nie tylko z ich tradycją ustrojową czy też okresem, w którym dana konstytucja została przyjęta, ale jest wyrazem wartości, na jakich zbudowany jest dany ustrój. Niezależnie od tego, że jedynie niektóre z konstytucji wprost o tym stanowią, są nierozerwalną całością, przenikają się wzajemnie, a bez wykonywania tychże obowiązków jednostka nie mogłaby się w praktyce cieszyć z praw przewidzianych przez konstytucję.

[231] Z. Kędzia, Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980, s. 301.

[232] Ibidem.

[233] D. Colard, Essai sur la problematique des devior de l’homme, „Revue des Droits de l’homme”, 1972, vol. V, nr 2–3, s. 369, cyt. [za:] Z. Kędzia, Burżuazyjna koncepcja..., op. cit., s. 302 i n.

Bibliografia:

Konstytucji Księstwa Bułgarii z 1879 r., [online:] http://www.hadjinikolov.pro/wp–content/uploads/2010/02/Търновска-конституция-ФТП.pdf [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Księstwa Czarnogóry z 1905 r., [online:] http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/dokumenti/Ustav%20Crne%20Gore%20iz%201905.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Czechosłowacji z 1920 r., [online:] http://bit.ly/Hsn3wN [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Estonii z 1934 r., [online:] https://et.wikisource.org/wiki/Eesti_Vabariigi_põhiseadus_(1934) [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucji Estonii z 1938 r., [online:] http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_Estonian_Republic_%281938%29 [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Królestwa Jugosławii z 1931 r., [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Краљевине_Југославије_(1931) [dostęp:30.08.2021 r.].

Konstytucja Litwy z 1922 r., [online:] https://lt.wikisource.org/wiki/Lietuvos_Valstybės_Konstitucija_(1922_m._rugpjūčio_1_d.) [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Litwy z 1928 r., [online:] https://lt.wikisource.org/wiki/Lietuvos_Valstybės_Konstitucija_(1928_m._gegužės_15_d.) [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Litwy z 1938 r., [online:] https://lt.wikisource.org/wiki/1938_m._Lietuvos_Konstitucija [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Marcowa z 1921 r., [online:] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19210440267/O/D19210267.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Kwietniowa z 1935 r., [online:] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19350300227/O/D19350227.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucji Rumunii z 1866 r., [online:] http://www.cdep.ro/pls/legis/legi_pck.htp_act_text?idt=1517 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucji Rumunii z 1923 r., [online:] http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9206 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Rumunii z 1938 r., [online:] http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9206 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Księstwa Serbii z 1835 r., pkt 122–124, [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Сретењски_устав [dostęp: 19.07.2021 r.].

Konstytucja Księstwa Serbii z 1838 r., pkt 50, [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Кнежевине_Србије_(1838) [dostęp: 19.07.2021 r.].

Konstytucja Księstwa Serbii z 1869 r., art. 31, 35 zd. 2, art. 39, [online:] https://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Кнежевине_Србије_(1869) [dostęp: 19.07.2021 r.].

Konstytucja Królestwa Serbii z 1888 r., [online:] http://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Краљевине_Србије_(1888) [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Królestwa Serbii z 1901 r., [online:] http://sr.wikisource.org/wiki/Устав_Србије_од_1901._године [dostęp: 19.07.2013 r.].

Konstytucja Królestwa Serbii z 1903 r., [online:] http://worldconstitutions.ru/archives/746 [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1921 r., [online:] http://mjp.univ-perp.fr/constit/rs1921.htm [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucji Republiki Słowacji z 1939 r. [online:] http://www.upn.gov.sk/data/pdf/ustava1939.pdf [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej z 1918 r., [online:] http://www.rusconstitution.ru/term/30/ [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich z 1924 r., [online:] http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1924.htm [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich z 1936 r., [online:] http://www.rusconstitution.ru/term/126/ [dostęp: 20.08.2021 r.].

Konstytucja Armenii, [online:] http://www.parliament.am/parliament.php?lang=rus&id=constitution [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Azerbejdżanu, [online:] https://mincom.gov.az/ru/view/pages/13/ [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Białorusi, [online:] https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/normativnye-dokumenty/konstitutsiya-respubliki-belarus/ [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Bułgarii, [online:] https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/bulgaria2013.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Chorwacji, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2015/07/Chorwacja_pol010107.pdf

Konstytucja Czarnogóry, [online:] https://www.gov.me/cyr/dokumenta/21d06dfe-abef-48d0-af4d-244574835b7d [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Czech, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2015/07/Czechy_pol_010811.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Estonii, [online:] http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/estonia2011.html#mozTocId914532 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Federacji Rosyjskiej, [online:] https://poland.mid.ru/web/polska_pl/konstytucja-federacji-rosyjskiej [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Gruzji, [online:] https://matsne.gov.ge/ru/document/view/30346?publication=36 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Górskiego Karabachu, [online:] http://www.nkr.am/ru/constitution-of-Artsakh [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Kazachstanu, [online:] https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Kirgistanu, [online:] http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112215?cl=ru-ru [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Kosowa, [online:] https://www.kpm-ks.org/assets/cms/uploads/files/USTAV%20REPUBLIKE%20KOSOVO.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Litwy, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/01/Litwa_pol_010711.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Łotwy, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/11/Lotwa_pol_010711.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Macedonii Północnej, [online:] https://www.sobranie.mk/ustav-na-rm.nspx [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Mołdawii, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2017/06/Moldawia_pol_01014.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Naddniestrza, [online:] http://www.vspmr.org/legislation/constitution/ [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Osetii Południowej, [online:] http://www.parliamentrso.org/node/13 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Polski, [online:] https://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/kon1.htm [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Rumunii, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/03/Rumunia_pol_010711.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Serbii, [online:] http://www.ustavni.sud.rs/page/view/139-100028/ustav-republike-srbije

Konstytucja Słowacji, [online:] https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/slowacja2011.html [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Słowenii, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/11/Slowenia_pol_010711.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Tadżykistanu, [online:] https://mfa.tj/ru/main/tadzhikistan/konstitutsiya [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Turkmenistanu, [online:] https://www.customs.gov.tm/ru/laws/konstitutsiya-turkmenistana [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Ukrainy, [online:] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2018/02/Ukraina_pol_010118-1.pdf [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Uzbekistanu, [online:] https://lex.uz/docs/35869 [dostęp: 30.08.2021 r.].

Konstytucja Węgier, [online:] https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/wegry2011.html [dostęp: 30.08.2021 r.].

Banaszak B., Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, wyd. 2, Warszawa 2007.

Kędzia Z., Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980.

Kierończyk P., Estońskie doświadczenia polityczno-ustrojowe 1918–1940, „Studia Europejskie”, 2007, t. 16.

Sagan S., Międzywojenne konstytucje Estonii, [w:] Prawo międzynarodowe, europejskie i krajowe – granice i wspólne obszary. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Genowefie Grabowskiej, B. Mikołajczyk, B. Nowakowska-Małusecka (red.), Katowice 2009.