Logo Thing main logo

Kierunek zmian ustrojowych w Izraelu – wyzwania i zagrożenia

Kierunek zmian ustrojowych w Izraelu – wyzwania i zagrożenia

Directions of legislation changes in Israel – challenges and threats

Wywiad z profesorem Danem Kornem[1]

Prof. Marcin Szydzisz: In 2018, the basic law: Israel as the Nation-State of the Jewish People was adopted. Does the thesis seem justified that in Israel, which tried to reconcile two elements: democracy with the Jewish character of the state, the latter component becomes more important?

Prof. Dan Korn: The question is about 2018 basic law called The Nation State of the Jewish Nation. This is a problematic issue. To begin with – Israel doesn’t have full written constitution as some other countries like Britain. We don’t have a constitution, even though we have basic law. We wanted to have a constitution, but there wasn’t an agreement. Some people in Israeli politics said: “We don’t need a constitution, because we have already a constitution. And that’s the Bible”. This is so, because the religion founded Israel. You don’t have a separation between state and religion and we don’t have a constitution. There was a big political debate and the compromise was that we’ll have a series of basic law.

So far there are fourteen basic laws and the last one is actually the nation state. This is basically problematic because now it created a tension between two elements - the Israeli democratic state and Jewish state. The nation state is problematic because it stresses Israel as Jewish state. And the truth is there is no need to emphasize it. Israel is a Jewish state because the majority are Jewish. That’s clear.

Everything before 2018 was based on the Proclamation of Independence. That was not fully constitution, but it was good for everybody. This document was not an integral part of the law but it was respected by the people written more as a declaration, not as paragraph in the law. Now, suddenly everybody saw it is wonderful. This can[ serve as an umbrella that all the different groups in Israeli society can live within. The people said: we had a proclamation of independence from 1948 and different groups in Israel: Jews and non-Jews (Arabs, Christians and Druzes) were happy and content and there was no need to have a specific basic law about Israel the nation state of the Jewish people. The introduction in 2018 of the Nation State Basic law created tensions between Jews and non-Jews in Israel and thus became very problematic.

You know, in Israel you have more than 20% of non-Jewish people – I’m talking about Israeli citizens, not about Palestinians in the West Bank. There are different groups of non-Jewish people. For example there are the Druzes – there are about 28 villages mostly in the north of Israel. It’s a small group and their philosophy is to support the government where they live. For example Druzes who live in Syria supported and even to some extent support Assad.

Druzes, who live in Israel are very loyal, moreover they have been serving the Israeli army for years. And they suddenly said that because of Basic Law they became the second class citizens. Even when it wasn’t clear that Israel will win the war for independence and become a state , they showed their loyalty. What I’m saying to you – really loyal citizens suddenly feel that they are not any more equal citizens.

On top of which, I feel, in 1980, Hebrew and Arabic were top two languages, they were on the same level – two official languages. But it’s not like that any more. Although the Arabic language hasthe preference in the Arab areas, there are also notes in the Arabic, but it doesn’t have the same status. It’s a kind of nationalism in Israel.

Why do you have to create internal division provocations – that’s the debate. And the most people that felt hurt mostly are Druzes. They say: “We took your side before there was Israel, and suddenly we are not equal”.

Today, unfortunately, for the last 10 years, there is a shift to the right in Israeli politics – more nationalism, more authoritarian regime, etc. It’s not only in Israel. Netanyahu is a man in power continuously since 2009, but he was also 3 years before.

Suddenly we try  to create new definitions of liberal democracy. By the way – I was in Israeli policy in the centre, centre-left a little bit. In the past I was a member of parliament from the Labour Party, it was the biggest party, about 20 years ago. Later on we can talk about the problem with Netanyahu. People like him don’t look how to maintain the balance  between three branches of government: the executive (the head of which is the prime minister), parliament (legislation) and the judiciary. Actually he wants the government to dominate parliament, and actually not to be bothered too much by the judiciary review.

How was Trump's Middle East peace plan received by the Israelis?

Trump’s plan is based on two major elements: one is to create normalization between Israel and some Arab countries. This agreements, hopefully, will include economic, social cooperation, etc..

The other element is to annex or expand Israel into the West Bank in the way which will pressure the Palestinians to come to some agreement with Israel.

Palestinians will lose more and more, time is not on their side. Even Trump never abandoned two-state solution. He says: “According to my plan there will be a two-state solution.” What will be the nature of the State of Palestinians is also problematic from the Palestinians point of view. They won’t have army, they will not have Jerusalem, which serves the role of capital. But still we’re talking about the state or the state “minus”.

The two elements are in Trump’s plan – we realized only later that in order to make the progress – that is to say the normalization like we now have with the United Arab Emirates, Bahrain, Sudan. They don’t have a common border with Israel but they are the members of Arab League.

Basically the one thing, which in the background is, and it, maybe an achievement for Israel: we are not dependent all the time on solving the conflict with the Palestinians. It’s still the most important problem – the relations between the Israelis and the Palestinians, but even if we are stuck with it or even if it’s very slow, we can still develop relations or normalization with Arab countries. In other words, the Palestinians don’t have a veto, a veto to peace process – that’s the key.

But our major problem is still to come to terms with the Palestinians, because the Palestinians are our mates, they live among us – the West Bank, the Gaza Strip, etc.

Pushing forward the normalization with other Arab countries is included in Trump’s plan. By the way, if Biden wins the election, they will not go forward with the annexation. If you ask me about the right wing element within the government, mostly Yamina – which now is becoming very popular in Israel, they know that nobody will actually will be able to secure and ensure Israel with annexation. Even in Jerusalem, when Trump moved the American Embassy there, most activities it was more a declaration than an actual action. What I want to tell you – even talking about Trump’s plan, even if Trump is reelected, the annexation doesn’t exist, it will not be carried on. Moreover, at the moment, Netanjahu, who is the right winger, but who wants to put himself in the centre says: “Look how wonderfully is with the United Arab Emirates – no compromises, no peace for peace. But in fact there was a compromise – they got a divine plane, which in fact is the best weapon.

Because there are always prices – even Trump, who is regarded as a good friend of Israel, in the long run, even if he is reelected, in my opinion there might be problems . And actually we have to pay a price for it. Let’s put it in this way – in general – yes – most Israelis are happy with Trump’s attitude, certainly in the short time. And right wingers and the settlers in the West Bank are happy. But first at all we don’t know what will happen with Trump. Even if Trump continues his policy, I don’t think there will be any annexation.

I don’t have a problem with it. It can maybe bring the Palestinians to the table. I am for solution with Palestinians, for same kind of coexistence, same kind of confederation, some kind of the way that people will be able to live. It’s no way that millions will be pushed. Some right people in Israel say: No problem there won’t be a country, let’s everything on the east side of Jordan river will be Palestine.  It won’t work. Some Israelis think: it is not possible to think about such things in the 21st  century. What I want to tell you – basically some Israelis are happy with Trump, but I don’t think it will be like that any further. You know that the world, even the US formally, consider Palestinian issue is a major issue. Remember that we were a minority, in 1948 after the war of independence suddenly we became a majority of Jews in a bigger Israel.

On the 29th November 1947 General Assembly United Nations adopted resolution 181 – the Partition Resolution, which divided Palestine into Jewish state, Arab state and Jerusalem as an international city. The Jews accepted it, the Arabs didn’t. Our prime minister, the best I think, David Ben Gurion, said: “For us it’s important to have Jewish sovereignty”. The biggest mistake for the Arabs was not to accept the Partition Resolution. There would be smaller Israel, but there would be a state of Palestine. It was a major mistake but the life goes on.

If we were to have the second element in Trump’s plan, just like the extreme right wing in Israel wanted, it might collapse the peace with Jordan.

Some believe that the annexation of the West Bank will reduce Israel's security. How true is this thesis?

If you ask me about the security issue, Jordan is doing a lot of good to us. Without Jordan we would have major problem with enemies from the eastern border of Israel. In the west we have to deal with the Palestinian issue without upsetting king Abdullah. King Abdullah said: “If you are going to any annexation now, because of Trump’s plan, I will abolish the peace agreement”. In my opinion Israel should pay King Abdullah of Jordan, because of service he does for strengthening the security of our country.

Will the UE (or European countries) decide to impose diplomatic (economic) sanctions against Israel after its possible decision to annex? What would be the results?

Some Israeli think that Netanyahu is friendly with Hungary and to  some extent with Poland, because he is not so happy with the countries that control or at least with the strongest countries in the UE, because they don’t follow his policy  that we can do anything in territory. European Union should boycott certain products from Israel, even if they are from West Bank, but they do if it’s from there.

How will the Palestinians react to the annexation of the West Bank?

The Palestinians may want to dismantle the Palestinian Authority (PA). In such a case Israel will have to take care not only about security in territories occupied in the 1967 war, but it will have to create an administration which provides civil services like infrastructure, education, welfare and so on to millions of Palestinians who live in West Bank. This is a major financial burden and creates many problems.

We cannot think about annexing the West Bank and come to some kind of a solution with the Palestinians. Now, with Jo Bidden as President-Elect of the U.S. Jewish annexation of the West Bank is not really a viable option. Probably we come back to deal with “the two state” solution: a Jewish state and a Palestinians state. For security reasons the Palestinian state will be limitation.

In my opinion, if we sit at the negotiation table, it will create more tensions  and I’m afraid – it’s not a definite possibility – there will be another Intifada – terroristic activities, etc., etc. So I’m not so happy with it. 

We have in my opinion as much as I believe that moderate Israeli and moderate Palestinians should give the country at the moment of annexation. And other thing – at the moment of the possible annexation, extremists on both sides may call the shots. You may tell the Palestinians that time is not necessarily on their side and I told you that the major mistake was made many years ago.

Israel is a problematic state in terms of a democratic system.

After the 6-day-war when we controlled the territories, right wing said: “Palestinians can live in Nablus and Ramallah, but they can vote for Jordanian parliament. They can live in Gaza Strip, and the Egyptians will take them to vote in Egypt”. I don’t accept it, but this is how some think in Israel.

This makes me upset. I want to add something about ultra-orthodox Jews who also live n Israel, that feel the certain autonomy. They don’t serve in the army, they don’t pay taxes, etc. But they support the prime minister. By the way, this is the major support for him. Otherwise he would be kicked out and go before the court.

If you want to be a democratic state you cannot think of fifty three years of occupation.

Next problem is related with settlement movement. In international low all Jewish settlements are illegal, but mayor settlements are legal in Israeli law.

The Jewish youth, who live in illegal settlements in the West bank try to frustrate the live and the livelihood of the Palestinians. Moreover, they tell the Palestinians that they are the masters of the land because it was given to the Jews by God. From their viewpoint there is no place for any territorial compromise because the entire land of Israel (Palestine) was given in biblical times to the Jewish people.

In the 90’s there were 50% centre left and 50% centre-right in Israeli political scene. The centre-left were willing to continue peace process. Even if you have differences, the very fact that  you talk, the very fact you have a cooperation – economic, social, security cooperation with the Palestinians is important. What’s the problem – if you don’t have a security cooperation with the Palestinian authorities, it’s not good for Israel. It won’t be good if they don’t want to follow the Oslo agreement any more, we don’t want to have Palestinian Authorities, which is actually a state “minus” – I’m very worried about it. We’ll have to take care of all the civilian activity in the West Bank – it won’t be good for Israel. It will cost us billions. It’s like what happened in 1967 – suddenly we had territories. Israelis had to deal with social things – agriculture, transportation, social issues, welfare, etc. among the Palestinians. It was crazy.

Wywiad z prof. Joanną Dyduch[2]


Prof. Marcin Szydzisz: W 2018 r. przyjęto ustawę o Izraelu jako państwie żydowskim. Jakie ma to znaczenie dla funkcjonowania współczesnego Izraela?

Prof. Joanna Dyduch: W roku 1948 Izrael przyjmując deklaracje niepodległości określił ramowe warunki dla funkcjonowania systemu państwowego na poziomie systemowym. W deklaracji mowa jest o kilku kluczowych sprawach. Wydaje się, że jedną z najważniejszych, wyprowadzonych z Deklaracji zasad ustrojowych jest to, że Izrael ma być państwem demokratycznym i ma być siedzibą dla narodu żydowskiego. Deklaracja jest rozbudowana, odwołuje się do różnych kwestii, nawet takich z pogranicza filozofii polityki, a nawet, można powiedzieć, że metafizycznych. Twórcy Deklaracji Niepodległości (najważniejszego systemotwórczego dokumentu) odnoszą się w niej np. do faktu, że Ziemia Izraela jest kolebką cywilizacji żydowskiej i Żydzi po wiekach wygnania do niej wracają.

Jednak, trzeba powiedzieć, że cała Deklaracja, mimo wszystko utrzymana jest w duchu konsensualnym.  Dodajmy, że zapowiadając powstanie Państwa twórcy tego aktu nie chcieli Państwa wyznaniowego. Chcieli oni państwa świeckiego z podkreśleniem wagi i roli religii, jako raczej czynnika kulturotwórczego niż metafizycznego.

Sama Deklaracja, wraz powstającymi, w późniejszych dekadach, Prawami Generalnymi (Basic Law) brała pod uwagę, a może nawet stawiała w centrum, dwa najważniejsze filary państwa: po pierwsze, że Izrael ma być siedzibą narodową dla Żydów i po drugie, że powinien być państwem demokratycznym, w którym jest miejsce dla wszystkich innych, czyli również dla nieżydowskich obywateli państwa.

Izrael w swoim ustawodawstwie starał się równoważyć te dwa podstawowe ustrojowe elementy. Przez długi czas ten balans udawało się zachować. Przejawiało się to, na przykład w tym, że sam Ben Gurion i partia Mapai starali się arabską ludność zamieszkującą terytorium Izraela uczynić elementem systemu (dobrze ilustruje to historia partii Mapam oraz Popular Arab Blok). Arabowie otrzymali obywatelstwo. Co oznaczało także, to że musieli oni respektować zasady tego systemu. Ograniczyło to możliwość kontestowania samego istnienia Izraela, jako państwa demokratycznego i żydowskiego, w którym mieliby oni swoje miejsce.

Potwierdzeniem zasady demokratycznej były decyzje najważniejszych instytucji izraelskich, w tym Sądu Najwyższego. Wykluczył on np. z wyścigu wyborczego w latach 90-tych żydowskie partie eksternistyczne, które nawoływały do przymusowego transferu Arabów. Takim ugrupowaniem była partia Kach. Została ona pozbawiona możliwości udziału w wyborach ze względu na to, że jej hasła zostały uznane za antydemokratyczne i godzące w zasady państwa prawa.

Cały ten mechanizm systemowy, który powstał w Izraelu reagował na różne bodźce z zewnątrz i interakcje elementów wewnątrz systemu. Przez to jest on dynamiczny i się zmienia. Przechodził on też różne przeobrażenia ale nigdy nie było tak, że jakaś relewantna siła polityczna, czy to na poziomie rządowym, czy nawet na poziomie parlamentarnym wyraźnie kwestionowała jego ustrojowe zasady chcąc je redefiniować.

Stało się to dopiero w momencie przyjęcia Prawa Generalnego mówiącego o żydowskim charakterze państwa. Ustrojowy sens tej ustawy, moim zdaniem, zmienia to państwo. Żydzi stają się tą częścią, która w jakimś sensie jest uprzywilejowana Nie można się zgodzić z tezą, że ta ustawa ma charakter rasistowski, czy fundamentalistyczny, ale jest jakąś formą dyskryminacji ludności nieżydowskiej.

To co zaczęło się dziać z izraelską demokracją w sensie ustrojowym, wcześniej działo się w sensie kultury politycznej. Przez przyjęcie tej ustawy przybrało ono jednak wymiar prawny. Demokracja w tym państwie zaczęła dryfować w kierunku demokracji większościowej. Demokracji, która staje się alternatywą dla demokracji liberalnej.

Takie propozycje pojawiły się już w latach 80-tych. Jednak to, co się wydarzyło w wyniku przyjęcia tej ustawy, to jest rodzaj ustrojowej zmiany, która zakłada, że większość ma prawa, które nie powinny być ograniczane prawami mniejszości. Ograniczanie prawa większości poprzez nienaruszalne prawa mniejszości jest charakterystyczne dla demokracji liberalnej.

W demokracji liberalnej najważniejsze są prawa jednostki i te prawa nie mogą być naruszane tylko dlatego, że większość sobie tego życzy. To co się wydarzyło w Izraelu jest, na poziomie wewnątrz państwowym, przypieczętowaniem pewnych zmian politycznych, które dokonywały się od jakiegoś czasu w izraelskim społeczeństwie. Tą ustawą w jakimś sensie zakończono się dryfowanie demokracji liberalnej – kosmopolitycznej w kierunku demokracji większościowej. A, w moim przekonaniu, demokracja większościowa stoi dzisiaj wyraźnie w opozycji do demokracji liberalnej, gdzie prawa jednostki są postrzegane jako imperatyw. We współczesnym Izraelu i myślę, że podobnie jest w państwach środkowo-wschodniej Europy, prawa jednostki, które są stawiane ponad dobro wspólnoty i ograniczają realizację celów kolektywnych uważane są wręcz za zagrożenie dla funkcjonowania i homeostazy systemu.

Ta zmiana, która dzieje się wewnątrz państwa, gdy spotyka się z reakcjami społeczności międzynarodowej i graczy z otoczenia międzynarodowego niesie całe mnóstwo konsekwencji dla Izraela. Po pierwsze, część Izraelczyków (i to nie tylko Arabowie) mówi, że swobody demokratyczne są ograniczane. Niektórzy rozumieją, że jeśli wychodzimy od koncepcji, że to Żydzi mają większość to naturalnie przyjmowane jest też założenie, że ci którzy mają większość w obrębie Żydów też mają prawo decydowania wobec tych, którzy są w mniejszości (np. liberalnie myślących). Z tego powodu dochodzi dziś w Izraelu do licznych napięć społecznych.

Trzeba powiedzieć, że te zjawiska, która mają miejsce wewnątrz państwa są w określony sposób postrzegane przez społeczność międzynarodową. W niektórych państwach, czy wśród niektórych przedstawicieli klasy politycznej ze zrozumieniem (np. na Węgrzech, USA Donalda Trumpa, Brazylii, a także do pewnego momentu Polsce).

To są te kraje, w których uważa się, ze rządy silnej ręki, które reprezentują większość, są sposobem na radzenie sobie z kryzysem. Natomiast te państwa, które tak nie uważają (zachodnia Europa, i w znacznej mierze brukselskie elity) stają się bardzo krytyczne wobec Izraela. Trzeba też dodać, że izraelski establishment i brukselskie centrum w ogóle nie mówią tym samym językiem. Opisując te same rzeczy posługują się kategoriami zupełnie inaczej definiowanymi. Mówiąc o demokracji rozumieją to pojęcie zupełnie inne rzeczy.

W moim przekonaniu ta ustawa spychała ludność arabską w Izraelu na margines. Takim czytelnym, symbolicznym dowodem było pozbawienie języka arabskiego statutu języka urzędowego. Czy może Pani Profesor podać inne formalne rozwiązania, które powodują, że Arabowie mogą czuć się obywatelami drugiej kategorii.

Wydaje mi się, że duże znaczenie ma dostęp do armii. Armia w Izraelu pełni nie tylko ważne funkcje jeśli chodzi o obronę kraju, ale jest ona także formacją socjalizującą i stratyfikującą. Pełni ona istotną rolę w konstruowaniu i rekonstruowaniu struktury społecznej w Izraelu.

Część ludności arabskiej służy w wojsku, ale są to tylko Druzowie, Beduini i zdarza się, że chrześcijanie Arabowie. Wszyscy oni muszą być ochotnikami. To też oznacza, że musi być klimat we własnych społecznościach, żeby się do armii rekrutować. W przypadku Beduinów i Druzów tak jest, a w przypadku chrześcijan bywało, ale teraz wydaje się, że jest już trochę inaczej. Też trzeba pamiętać, że służba w wojsku oznacza dla nich narażenie się na ostracyzm w szerszej perspektywie, a czasami nawet w węższej, lokalnej.

Służba wojskowa daje pewne doświadczenie społeczne i intensywny proces socjalizacji. Daje też możliwości szkolenia. Kursy w izraelskim wojsku mają charakter bardzo profesjonalny. Poza tym armia może wysyłać żołnierzy na studia i nawet za te studia płacić. To wszystko procentuje w późniejszym życiu zawodowym. Poza tym dzięki armii tworzy się cały system sieci, powiązań, znajomości, które później są kluczowym elementem umożliwiającym efektywność działania w różnych obszarach: np. w gospodarce.

Ale na ile jest to wykluczenie systemowe, prawne, a na ile tylko faktyczne.

Pewno jest to wykluczenie o charakterze raczej praktycznym, ale nie zmienia to faktu, że możliwości rozwoju ludności nieżydowskiej są jednak mniejsze.

Są też jednak rozwiązania prawne, które wywołują nierówność np. kwestia własności ziemi. W 1960 r. uchwalono Prawo Generalne, które określa kto jest właścicielem ziemi w Izraelu. Faktycznie właścicielem ponad 90% ziemi w Izraelu jest Żydowski Fundusz Narodowy (Jewish National Fund) i to jest uprzywilejowanie makro grupy społecznej: Żydów, ale nie indywidualnych Żydów, bo oni nie są właścicielami – oni uzyskują prawo do wieczystej dzierżawy. Wiemy z praktyki, że znacznie łatwiej uzyskać to prawo Żydowi, który właśnie zrobił aliję niż Palestyńczykowi, który mieszka w Izraelu od urodzenia, w domu, co do którego ma wątpliwość czy podlega on dziedziczeniu.

Ale na ile jest to ustrojowe, prawne upośledzenie określonej kategorii ludności?

To jest raczej pytanie do prawnika. To o czym ja mówię wynika z refleksji o charakterze polityczno-społecznym.

Nie powiedzieliśmy jeszcze o Prawie do powrotu, czy szerzej o kwestiach regulujących migracje czy też mobilność ludzi. Są ono niesłychanie istotne (np. sprawa małżeństw). Izraelskie prawo np. nie daje możliwości uzyskania obywatelstwa Palestyńczykowi, który zawiera związek małżeński z obywatelką Izraela.

Jak przyjęty przez Izraelczyków został plan Trumpa, który m. in. zakładał aneksję Zachodniego Brzegu przez Izrael?

Oczywiście były różne opinie, ale duża część obywateli popierała ten projekt. Argumentowano to w różny sposób. Poboczny ale bardzo ważny argument związany jest z przekonaniem, że Izrael jest pełny (Israel is full) – nie ma się gdzie osiedlać. Prognozy demograficzne prowadzone przez The Central Bureau of Statistics wskazują, że liczba mieszkańców Izraela będzie szybko rosnąć. Już teraz patrząc na zestawienia demograficzne widać, że przyrost naturalny wśród ludności żydowskiej posiadającej obywatelstwo Izraela jest wyższy niż społeczności muzułmańskiej. Tendencje demograficzne, których bali się Izraelczycy zostały odwrócone. Ta zmiana wynika w dużej części z bardzo dużej dzietności ludności ultra ortodoksyjnej, która nie w pełni uczestniczy w życiu Izraela (np. nie służy w wojsku).Izraelskie władze chcą ją mocniej zintegrować z resztą społeczeństwa.

Niemniej zwolennicy koncepcji Israel is full uważają, że Izrael jest koszem, w którym niewiele się już zmieści. Autor (Allon Tal) książki ((The Land is Full), który ją stworzył patrzy na Państwo Żydowskie z perspektywy geostrategicznej. Zauważa on, że największe źródła wody podziemnej znajdują się na Zachodnim Brzegu i to właśnie Zachodni Brzeg jest bardzo ważny ze względów strategicznych. To jest najbardziej cenny i najłatwiejszy kierunek ekspansji terytorialnej. Izrael uważa, że kwestia palestyńska jest jego wewnętrzną sprawą. Taka narracja pojawiła się już w 2010 r. Od tego czasu władze konsekwentnie prezentują problem palestyński jako wewnętrzną sprawę Izraela. W kuluarach coraz śmielej pojawiają się koncepcje zakładające odejście od koncepcji rozwiązania dwupaństwowego na rzecz koncepcji jednego państwa z dwoma niezależnymi systemami politycznymi, ale jedną władzą zwierzchnią.

Ma to być federacja, która zarządza centralnie zasobami strategicznymi takimi np. jak terytorium, czy woda, a innymi jak  np. system edukacji - arabski i żydowski komponent zarządzają samodzielnie. W zasadzie to się Izraelowi udało. Sprawa palestyńska przestała funkcjonować jako kwestia międzynarodowa i nie jest tak traktowana przez znaczną część izraelskiego społeczeństwa i, co więcej, tak postrzegają ją nawet izraelskie środowiska lewicowe.

Potwierdzają to także aktualne wydarzenia. Część państw regionu zmienia swoje podejście do kwestii palestyńskiej. Świadczą o tym porozumienia z Bahrajnem czy Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi, które należy rozumieć jako pokój z Arabią Saudyjską pokazują. Zadeklarowany sojusznik Palestyńczyków – Iran ma swoje problemy wewnętrzne, związane z rozprzestrzenianiem się  koronawirusa. Dodatkowo zamieszanie na rynkach energetycznych powoduje, że i on ma powody do obawy.

Jak to czytać w kontekście sprawy palestyńskiej – świat powoli przywykł, że to nie jest kwestia międzynarodowa, a już na pewno, że nie jest ona kluczowa na Bliskim Wschodzie. Podoba się to Izraelowi i jego żydowskim obywatelom. Co to może oznaczać w rozumieniu propozycji Trumpa?.

Niektórzy Izraelczycy uważają, że aneksja Zachodniego Brzegu nie jest możliwa, inni, że Netanjahu nie zdecyduje się na zajęcie całego tego obszaru tylko jego części (co dla Palestyńczyków byłoby jeszcze gorsze). Z perspektywy humanitarno-gospodarczej byłaby to dla nich katastrofa.

Premier Izraela się jeszcze nie zdecydował na ten krok, chociaż moim zdaniem podejmie taką decyzję – bez względu, kto wygra wybory w Stanach Zjednoczonych. Tym bardziej, że dla Izraela właśnie jest to właściwy moment cyklu koniunkturalnego. Od listopada do stycznia mamy w USA „bezkrólewie” i zawsze wtedy, najczęściej, gdy w Stanach Zjednoczonych były rządy prawicowe u władzy, Izrael przesuwał swoje granice. Granice nie w rozumieniu materialnym czy terytorialnym, ale granice dozwolonych zachowań. Wydaje mi się, że i tym razem może być podobnie . Zwłaszcza, że my nie wiemy w jakiej kondycji jest Palestyńska Władza Narodowa. Izrael w tym czasie może dokonać punktowej aneksji – to znaczy przejęcia kontroli nad kluczowymi fragmentami Zachodniego Brzegu - czyli nad najważniejszymi osadami żydowskimi uznawanymi przez państwo za legalne. To bardzo niedobry scenariusz dla Palestyńczyków. 

Takie działanie Izraela sparaliżowałoby komunikacje pomiędzy osadami palestyńskimi na Zachodnim Brzegu, a w zasadzie szerzej uniemożliwiłoby to Palestyńczykom dostęp do szeroko rozumianych usług publicznych.

Pewne dawniej przyjmowane za oczywiste rozwiązania konfliktu izraelsko-palestyńskiego stają się już niemożliwe do realizacji. Unia Europejska wciąż upiera się przy koncepcji dwupaństwowej. Chociaż, niektórzy podkreślają, że ta koncepcja jest już „martwa” i wiara, że można ją jeszcze „reanimować” jest szkodliwa dla samych Palestyńczyków. Pojawiają się głosy, że w tej sytuacji najkorzystniejsze byłoby powołanie jednego państwa – takiej federacji, ale nie federacji terytorialnej ale funkcjonalnej. Wydaje się, że część Izraelczyków byłaby w stanie zaakceptować takie rozwiązanie.

Na czym miała by polegać taka federacja?

Byłoby to jedno państwo i dwie oddzielne władze wyposażone w uzgodnione, wynegocjowane  kompetencje. Rozwiązania federacyjne w różnych krajach wyglądają różnie. Zakres autonomii części federacji względem rządu centralnego jest uzgadniany. W federalnym państwie, które nie nazywałoby się Izraelo-palestyna, tylko oczywiście wciąż Izrael należałoby uzgodnić, jaki zakres autonomii zostałby Palestyńczykom przekazany. Jeśli popatrzymy na to na chłodno, to tak funkcjonuje Autonomia Palestyńska od lat. Palestyńska Władza Narodowa można powiedzieć, że jest emanacją funkcjonalnej autonomii, a i nie ma ona władzy nad terytorium.

Zastanawiam się również, czy jest możliwy taki scenariusz, że kiedy dojdzie do aneksji części terytorium Zachodniego Brzegu władze Autonomii ogłoszą samorozwiązanie. To dla władz izraelskich wcale nie byłoby dobre rozwiązanie. Mimo, że Izrael traktował problem palestyński jako wewnętrzną sprawę państwa to w świetle prawa międzynarodowego władze palestyńskie miały jakiś rodzaj podmiotowości i zagospodarowywały pewne obszary aktywności państwa i izraelskie władze nie musiały się tym zajmować. Gdyby palestyński rząd się rozwiązał kwestie np. organizacji oświaty czy służby zdrowia spadłyby na Izrael.

Uważam, że nie masz racji. To jest błąd, który popełnia Unia Europejska. To jest takie myślenie pozytywistyczne, konstruktywne, normatywne, i nawet powiedziałabym w sposób publicystyczny, takie wishfull thinking. Myślenie, że Izrael będzie brał odpowiedzialność za sprawy nie swoich obywateli jest niewłaściwe. Czy Izrael – jako realistyczni konstruowana potęga martwi się tym, że Syria jest państwem upadłym? Czy dla Izraela jest problemem to, że Irak się rozpada i jest wylęgarnią wielu nieszczęść społecznych ,w tym terroryzmu, a Liban jest na granicy upadku?

Izrael nigdy  nie był bezpieczniejszy. W latach 90-tych izraelscy politycy jak Szymon Perez albo Icchak Rabin myśleli, że wielki, nowy Bliski Wschód będzie bezpieczny, jeśli dojdzie do takiego multilateralnego porozumienia na rzecz rozwoju, ale okazało się, że tak nie jest.

Wśród izraelskich decydentów nie ma takiego myślenia, że im gorzej w izraelskim sąsiedztwie tym gorzej dla państwa. Raczej jest odwrotnie: im gorzej w izraelskim sąsiedztwie tym dla Izraela lepiej. Podam przykład: po raz pierwszy Izrael zaczął eksportować ropę naftową z Bliskiego Wschodu, z irackiej części Kurdystanu. Poza tym Izrael sprzedaje. lub jest donatorem, odsolonej wody dla Jordańczyków. Jordańczycy nie radzą sobie z zapewnieniem podstawowych potrzeb syryjskim uchodźcom i Izrael wspiera rząd w Ammanie niosąc tego rodzaju pomoc humanitarną.

Dlaczego w umowie koalicyjnej przyjęto uregulowanie mówiące o aneksji część Zachodniego Brzegu. Czy to nie jest to gwóźdź do politycznej trumny Benniego Ganca?

Nie, nie ma dla Bennego Ganca znaczenie fakt, czy stracił pośrednie poparcie ugrupowań arabskich.

A dla lewicowych partii izraelskich?

Ale one mają marginalne znaczenie na izraelskie scenie politycznej. Nawet lewicowe partie w Europie już nie zajmują się sprawami politycznymi i polityczno-międzynarodowymi tylko obyczajowymi.

Czy Unia Europejska albo poszczególne państwa europejskie  zdecydują się na sankcje dyplomatyczne (ekonomiczne) wobec Izraela po jego ewentualnej decyzji o aneksji? Jakie przyniosłoby to efekty?

Unia Europejska i jej instytucje nie będą mogły wypracować pełnego konsensusu. W zakresie Polityki zagranicznej i bezpieczeństwa kompetencje ma Rada Unii Europejskiej musi ona jednak działać w pełnej zgodzie wszystkich państw. W kwestii potępienia aneksji Zachodniego Brzegu nie będzie można wypracować wspólnego stanowiska.

Byłyby państwa, które chciałyby je stworzyć. Do tych państw zaliczyłabym Szwecję, Irlandię, Belgię, Francję i być może jeszcze kilka innych. Natomiast są takie kraje, które nie zgodzą się na takie działania. Do tych państwa zaliczyłabym Czechy. Można się również spodziewać, że Polska nie poparłaby żadnych sankcji. Nie dlatego jednak, że jest ona zwolennikiem aneksji Zachodniego Brzegu przez Izrael. O tym zdecydowałaby całkowite powiązanie polityki bezpieczeństwa Polski ze Stanami Zjednoczonymi. 

Przez europarlamentarzystów niektórych państwa (np. Francja, Irlandia) mogą być podjęte inicjatywy, które będą polegać na próbach przyjęcia np. rezolucji potępiających Izrael. Trzeba jednak pamiętać, że te rezolucje mają jedynie charakter opiniodawczy. Nie są one źródłem prawa, bo są nim tylko decyzje Parlamentu Europejskiego podejmowane wspólnie z Radą Unii Europejskiej. Parlament Europejski nie ma kompetencji w zakresie Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Te należą do Rady Unii Europejskiej, a w tym gremium, jak już mówiłam, potrzebny jest konsensus. Wszelki działa na forum Unii będą miały charakter symboliczny i tworzyć będą pewną narrację niż realnie oddziaływać na Izrael.

Czy są w stanie coś zrobić państwa narodowe?

Myślę, że Izrael mógłby się obawiać reakcji Unii Europejskiej jako całości. Izrael nie jest zależny w zasadniczy sposób od jakiegokolwiek państwa członkowskiego z wyjątkiem Niemiec. Myślę jednak, że Niemcy nie posunęłyby się do ograniczenia, czy też zamrożenia relacji dyplomatycznych czy też polityczno-gospodarczych z Izraelem.

Czy może być próba bojkotu produktów izraelskich podjęta przez społeczeństwa europejskie, która mogłaby mieć wpływ na działania rządów?

Nie przewiduję czegoś takiego. Trzeba spojrzeć na strukturę relacji gospodarczych. Potencjalny bojkot miałby znaczenie ale tylko w zakresie sprzedaży żywności, ale i tutaj rząd Izraela mógłby sobie poradzić. Inne towary eksportowane przez Izrael są wysoko przetworzone i najczęściej są one komponentami do produkcji produktów końcowych.

Myślę też, że reorientacja eksportu Izraela, który ograniczyłaby polityzację wymiany handlowej byłaby możliwa. Tym bardziej, że polityka premiera Netanjahu polegała na dywersyfikacji wymiany handlowej. Chodziło o to by nie polegać na jednym partnerze, czyli ograniczyć konsekwencje współzależności gospodarczej.

Trzeba też powiedzieć, że inwestycje izraelskie mają charakter pośredni. Inwestują nie tyle izraelskie firmy, co przedsiębiorstwa związane izraelskim kapitałem. Wielu izraelskich inwestorów ma też obywatelstwo, któregoś z krajów europejskich.

Niektórzy uważają (np. Maj.-Gen. Kamil Abu-Rukun), że aneksja Zachodniego Brzegu zmniejszy bezpieczeństwo Izraela. Na ile prawdziwa jest taka teza?

Trudno jest nawet jednoznacznie stwierdzić w jaki sposób mierzyć bezpieczeństwo.

Np. zaangażowaniem służb czy wojska w obronę jego granic, czy ochronę obywateli?

Nie wiem, ale Netanjahu mówił, że po budowie muru bezpieczeństwo Izraela się w zasadzie zwiększyło. Można to stwierdzić w sposób mierzalny np. biorąc pod uwagę liczbę zamachów. Czy zatem aneksja Zachodniego Brzegu obniżyłaby czy zwiększyła poziom bezpieczeństwa? Jestem pewna, że wielu Izraelczyków uważa, że takie działania podniosą jego poziom. Aneksja mogłaby być dla Izraela niebezpieczna, jeśli takie działanie spotkałoby się z wysokim poziomem wrogości innych państw regionu (np. gdyby inne państwa regionu zaatakowałyby Izrael z jej powodu). A ja uważam, że to jest bardzo mało prawdopodobne

Możliwe jest za to, że się pojawią problemy w stosunkach Izraela z Egiptem lub Jordanią? Tym bardziej, że król Jordanii mówił, że ten projekt nie może być zrealizowany.

Ale wtedy Stany Zjednoczone i Kanada prawdopodobnie wycofają się z finansowania Jordanii. Może się okazać, że Jordanii groziłoby bankructwo.

Jakie będę reakcje strony palestyńskiej, jeśli dojdzie do aneksji części Zachodniego Brzegu?

Palestyńczycy są zmęczeni poziomem korupcji i niewydolnością władzy prezydenta Autonomii Abu Mazina. Jednocześnie boją się oni, przejęcia władzy przez Hamas. Mogłoby to powtórzyć scenariusz innych państw regionu (np. rozruchy, rewolucje). Społeczeństwo palestyńskie jest bardzo podzielone i nie ma tam takiego Prometeusza, któremu Palestyńczycy by zaufali i to też działa na rzecz Izraela.

Czyli potencjalna, kolejna Intifada palestyńska byłaby prawdopodobna.

Jest prawdopodobna, ale w Palestynie nie ma, jak już mówiłam, przywódcy, który by ją mógł koordynować. Na pewno nie byłby to aktualny prezydent Autonomii.

[1] Dan Koren, profesor, nauczyciel akademicki na Uniwersytecie w Tel Awiwie, autor i redaktor publikacji dotyczących izraelskiej sceny politycznej (m. in. The Demise of Parties (ed) Publisher: Hakibbutz Hameuchad 1988; Public Policy in Israel: Perspectives and Practices (ed), Lexington Books, New York, Oxford 2002; Israeli Cabinets: Wise decisions, Stupid Decisions (with Y. Gutman) Publisher Yediot Books 2017), polityk, członek izraelskiego parlamentu 2008.

[2] Profesor w Instytucie Bliskiego i Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przez wiele lat związana z Wydziałem Nauk Społecznych na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie uzyskała tytuł doktora i doktora habilitowanego. Jej zainteresowania badawcze lokują się w obszarze studiów izraelskich i europejskich. Autorka wielu publikacji na temat polityki zagranicznej i stosunków międzynarodowych w perspektywie teoretycznej i praktycznej w tym monografii pt.: Europeizacja polskiej polityki zagranicznej w perspektywie realizmu strukturalnego, Wrocław 2016, za którą otrzymała nagrodę Polskiego Towarzystwa Studiów Europejskich za najlepszą monografię w roku 2017 oraz książki Stosunki polsko-izraelskie w latach 1990-2009. Od normalizacji do strategicznego partnerstwa, Warszawa 2010 (https://www.researchgate.net/profile/Joanna_Dyduch). W 2018 roku ukazał się drukiem specjalny numer czasopisma Polish Political Science Yearbook (47/2) w całości poświęcony studiom izraelskim (http://www.czasopisma.marszalek.com.pl/10-15804/ppsy/358-vol-47/issue-2/2053-contents-47-2), którego była ona współredaktorem. Od lat związana z Europejskim Stowarzyszeniem Studiów Izraelskich z siedzibą w Londynie (European Association of Israel Studies/SOAS - University of London), od 2017 roku wiceprzewodnicząca organizacji. Członek Polskiego Towarzystwa Studiów Europejskich. Wykładowca wizytujący m.in. na Uniwersytecie Wiedeńskim, Uniwersytecie Karola w Pradze, Uniwersytecie Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy. W ostatnim czasie odbyła pobyt badawczy w Stiftung Wissenschaftund Politik w Berlinie.  

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” w latach 2019-2021